Szczygieł

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szczygieł
Carduelis carduelis[1]
(Linnaeus, 1758)
Szczygieł
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina łuszczakowate
Podrodzina łuskacze
Rodzaj Carduelis
Gatunek szczygieł
Synonimy
  • Fringilla carduelis Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • C. c. britannica (Hartert, 1903)
  • C. c. carduelis (Linnaeus, 1758)
  • C. c. parva Tschusi, 1901
  • C. c. tschusii Arrigoni degli Oddi, 1902
  • C. c. balcanica Sachtleben, 1919
  • C. c. niediecki Reichenow, 1907
  • C. c. brevirostris Zarudny, 1889
  • C. c. colchica Koudashev, 1915
  • C. c. volgensis Buturlin, 1906
  • C. c. major Taczanowski, 1879
  • C. c. paropanisi Kollibay, 1910
  • C. c. subulata (Gloger, 1833)
  • C. c. caniceps Vigors, 1831
  • C. c. ultima Koelz, 1949
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     populacje rodzime

     introdukowane przez człowieka

Szczygieł (Carduelis carduelis) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje Europę od atlantyckich wysp i zachodniej Europy do środkowej Azji na wschodzie oraz większość Azji Mniejszej i Afryki północnej. W Europie od lat 80. XX wielkość populacji rosła, obecnie liczebność gatunku jest stabilna lub ma tendencję wzrostową[4][5]. Częściowo osiadły, a w niektórych regionach wędrowny. Jedynie populacje z północnej Europy i Azji odlatują w kierunku południowo-zachodnim nad Morzem Śródziemnym i do zachodniej Europy. Dołączają tam do lokalnych, osiadłych szczygłów. Wiosną, podobnie jak osobniki koczujące, powracają na tereny lęgowe. Gatunek introdukowany w Australii, Nowej Zelandii i Ameryce Południowej[4].

W Polsce, według danych z Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych opublikowanych w 2012 roku, gatunek liczny, o nierównomiernym zagęszczeniu na terenie kraju (średnio 2,45 pary/km2, maksymalnie 10 par//km2)[5]. Jego liczebność w Polsce w ostatnich latach silnie się zmniejsza[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilkanaście podgatunków C. carduelis[6][2][7]:

  • C. carduelis britannicaWyspy Brytyjskie, północno-zachodnia Francja i zachodnia Holandia.
  • szczygieł zwyczajny (C. carduelis carduelis) – południowa Skandynawia do środkowej Francji i Włoch i na wschód do centralnej europejskiej części Rosji.
  • C. carduelis parva – południowo-zachodnia Europa, północno-zachodnia Afryka, Madera, Baleary i Wyspy Kanaryjskie.
  • C. carduelis tschusiiKorsyka, Sardynia i Sycylia.
  • C. carduelis balcanicaBałkany, Grecja, Kreta i północno-zachodnia Turcja.
  • C. carduelis niedieckiŚrodkowy Wschód.
  • C. carduelis brevirostris – wschodnia Turcja, południowy Kaukaz i północny Iran.
  • C. carduelis colchica – północny Kaukaz i Krym.
  • C. carduelis volgensis – południowa Ukraina, południowe obszary europejskiej części Rosji i północno-zachodni Kazachstan.
  • szczygieł syberyjski[8] (C. carduelis major) – południowo-zachodnia i południowo-środkowa Syberia.
  • C. carduelis paropanisi – zachodni Turkmenistan i wschodni Iran do północno-zachodnich Chin.
  • C. carduelis subulata – północno-wschodni Kazachstan, południowo-środkowa Syberia i zachodnia Mongolia.
  • szczygieł szarogłowy (C. carduelis caniceps) – zachodni Pakistan do północno-zachodnich Himalajów, południowo-zachodni Tybet i środkowy Nepal.
  • C. carduelis ultima – południowy Iran.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Podgatunek Carduelis carduelis parva
Samica szczygła

Najbardziej charakterystyczną cechą dorosłego szczygła jest karminowoczerwona "twarz" (maska), kontrastująca z czarnym wierzchem głowy i pręgą za uszami (zausznicami) oraz z białymi policzkami. Upierzenie na grzbiecie kasztanowobrązowe. Boki głowy (policzki), podgardle, pierś biała z niewyraźną brązową przepaską, brzuch i kuper białe. Rozwidlony ogon czarny z białymi kropkami na sterówkach, skrzydła czarne z żółtymi dużymi pokrywami drugiego rzędu oraz częściowo zewnętrznymi chorągiewkami lotek, dzięki czemu na rozłożonym skrzydle tworzy się żółta przepaska. Zakończenia lotek białe. Dziób i nogi cieliste, dziób stożkowaty, ostro zakończony. Tęczówki oczu brązowe. Młode ptaki brązowoszare z ciemniejszymi, nieregularnymi podłużnymi prążkami, bez charakterystycznego rysunku na głowie, ale z ubarwieniem skrzydła podobnym jak u ptaków dorosłych.

Pierzenie ma miejsce po lęgach. Dorosłe osobniki pierzą się od połowy lipca do połowy października, młode między sierpniem i wrześniem[9].

W czasie lotu szczygły od innych gatunków ptaków można odróżnić po ubarwieniu skrzydeł, głowy i ogona.

Nie jest to ptak bardzo płochliwy. Często można go zobaczyć jak przelatuje z miejsca na miejsce, zatrzymując się na różnych drzewach, krzewach i roślinach zielnych. Szczygieł lata szybko i falistym torem.

Dymorfizm płciowy[edytuj | edytuj kod]

Obie płci są podobnej wielkości. Różnica w ubarwieniu jest trudna do zauważenia w terenie. U samca czerwona maska nad okiem dotyka i czasami przekracza oko, pióra u nasady dzioba są czarne, małe pokrywy skrzydłowe zwykle czarne[10][11]. U samicy maska kończy się w połowie głowy i jest koloru ciemnopomarańczowego, pióra u nasady dzioba są jaśniejsze, czarnoszare, a małe pokrywy brązowo nakrapiane (chociaż ilość brązu może być podobna u obu płci)[10][11].

Maska szczygłów swoją czerwoną barwę zawdzięcza czterem barwnikom karotenoidowym[12]. Analiza spektrum barw wykazała, że w zakresie widzialnym barwa maski różni się między płciami (u samców większy udział komponentu czerwonego, a mniejszy żółtego, tzn. maska samca jest bardziej czerwona niż samicy), natomiast w zakresie UV brak różnic[12].

Odmiany barwne i hybrydyzacja[edytuj | edytuj kod]

Szczygieł od dawna był hodowany z powodu ładnego wyglądu i śpiewu[11], wzmianki o hodowli tego gatunku pochodzą już ze starożytności[13]. Obecnie, z powodu objęcia ochroną gatunkową, możliwości hodowli są ograniczone do ptaków pochodzących z niewoli, o udokumentowanym pochodzeniu[8]. W niewoli uzyskano szereg odmian barwnych tego gatunku, zwykle o upierzeniu jaśniejszym od formy dzikiej[14]. Szczygieł może się krzyżować z innymi pokrewnymi gatunkami, np. czyżem, dzwońcem, gilem. Wiele z takich krzyżówek uzyskiwano sztucznie, u ptaków w hodowli, jednak obserwowano również hybrydy w warunkach naturalnych[15][16]. Zależnie od gatunku, różna jest przeżywalność oraz płodność powstałych mieszańców.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

  • Długość ciała ok. 12,5 - 14 cm[11]
  • Rozpiętość skrzydeł ok. 23 cm
  • Masa ciała ok. 15 - 18 g[11]

Głos[edytuj | edytuj kod]

Samiec śpiewa świergotliwie na wzniesionych stanowiskach dość przyjemną dla ludzkiego ucha melodię – miękkie, kilkakrotnie powtarzane wabiące tony, które przeplatają trele i świergot. Jednocześnie zwykle wykonuje żwawe ruchy całym ciałem. W powietrzu ptaki przywołują się charakterystycznym wabieniem "didlit szczyglik szczygelit" lub "cit wit".

Długość życia[edytuj | edytuj kod]

Najstarszy obrączkowany szczygieł dożył 14 lat[17], jednak średnia długość życia na wolności jest o wiele mniejsza - 2 lata[18]. W niewoli ptaki te mogą osiągać wiek ponad 15 lat (rekordowo nawet 25)[11].

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Unika zwartych kompleksów leśnych[5]. Lęgnie się na obrzeżach lasów liściastych i mieszanych, może zamieszkiwać sady, polany, aleje, kępy drzew, nadrzeczne łęgi i ogrody[3]. Najchętniej zasiedla tereny uprawne, gdzie pola i sady przeplatają się z zadrzewieniami śródpolnymi[5]. Poza sezonem lęgowym żeruje jednak na terenach otwartych, gdzie może znaleźć rośliny produkujące nasiona.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Lęg szczygła złożony z 6 jaj
5 piskląt szczygła w gnieździe

Toki[edytuj | edytuj kod]

Śpiewanie zaczynają, w zależności od pogody, w lutym lub marcu. Samce zaczynają śpiewać, kiedy ptaki są jeszcze skupione w stada[19]. Później w sezonie tworzą monogamiczne pary, które nie bronią jednak zbyt wytrwale swego terytorium, i mogą gnieździć się w bliskim sąsiedztwie innych par własnego gatunku, a nawet tworzyć luźne kolonie składające się z kilku par[20][19][11]. Szczygieł jest jednym z gatunków, u których obserwowane jest rytualne karmienie partnerki przez samca, uważane za element zalotów i utrzymania więzi między partnerami[21].

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Budowane w koronie drzewa lub wysokiego krzewu (np. jałowca, tui)[11], zwykle na wysokości powyżej 4 m[19]. Jest misternie uwite z gałązek, traw, mchu, korzonków spojonych pajęczynami i wysłane puchem oraz włosiem. Ma kształt grubościennej czarki. Ptaki dobrze je ukrywają. Budową gniazda zajmuje się samica[19].

Jaja i pisklęta[edytuj | edytuj kod]

W Polsce szczygły wyprowadzają 2 lęgi w roku, od maja do czerwca-lipca[19][11]. Składanych jest 4-5[11] różnobiegunowych niebieskawych jaj, o wyraźnie zaostrzonym wąskim biegunie, o średnich wymiarach 17x13 mm. Występuje na nich brązowawe nakrapianie, liczniejsze na tępym końcu. Pierwsze jajo jest składane w ciągu 1-2 dni od zakończenia budowy gniazda[22].

Tylko samica wysiaduje jaja przez okres 12–13 dni[19][11]. W tym czasie samiec ją karmi[19]. Obserwowano, że po wykluciu piskląt samica zjada skorupki jaj[22]. Pisklęta na początku karmione są owadami, później również nasionami[19]. Wylatują z gniazda po kilkunastu dniach karmienia, po czym są jeszcze, jako podloty, dokarmiane poza gniazdem[11][19].

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Szczygły są ptakami stadnymi, nawet w okresie lęgowym bronią tylko najbliższego otoczenia gniazda, a w okresie pozalęgowym zbierają się w duże stada, których członkowie wspólnie żerują[23]. W okresie zimowym bywają gośćmi przy karmnikach[24]. W starożytności opisywano zdolności do uczenia się sztuczek u trzymanych w niewoli przedstawicieli tego gatunku[13]. W Holandii szczygły były do tego stopnia znane ze sztuczki polegającej na zaczerpywaniu wody małym wiaderkiem, że wzięła się od tego ich nazwa w języku holenderskim (putter, od czasownika putten, oznaczającego zaczerpywanie wody)[25].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Głównie nasiona chwastów, ale również wiosną i latem drobne owady (szczególnie mszyce, drobne chrząszcze, gąsienice i dwuskrzydłe) i nasiona drzew. Zaobserwowano, że zjada nasiona przynajmniej 152 gatunków roślin, a wiosną również pąki drzew.
W atlasach i przewodnikach szczygły przedstawia się najczęściej na oście lub łopianie, ponieważ ich ulubionym i podstawowym pokarmem są ich dojrzałe nasiona[19]. Sama nazwa łacińska wywodzi się od carduus, co oznacza oset. Żywią się jednak również drobnonasiennymi chwastami takimi jak u mniszków i cykorii.

Podgatunek Carduelis carduelis carduelis 1 lato 2 cały rok
Podgatunek Carduelis carduelis caniceps
3 lato 4 cały rok

Przeważnie je prosto z rośliny. Zawisa przy tym na niej w akrobatycznych pozach. Ciekawym aspektem jest specjalizacja pokarmowa u obu płci. Samiec ma trochę dłuższy dziób i dlatego wybiera nasiona, które położone są głębiej w koszyczkach ostu. Natomiast samica zadowala się zwykle nasionami rosnącymi na jego powierzchni. Dzięki temu partnerzy, ale i osobniki różnych płci nie będące związane ze sobą, nie konkurują wzajemnie o pokarm. Od jesieni i zimą szczygły można zobaczyć w trakcie koczowania na ugorach, odłogach, terenach przeznaczonych pod zabudowę, na obszarach porośniętych roślinnością ruderalną lub na niezaoranych polach (zwłaszcza pojawiają się tam gdzie rośnie oset i łopian). Pokarmu poszukują wtedy skupione w stadach z innymi ziarnojadami. Gdy w danym miejscu zabraknie pokarmu przenoszą się gdzie indziej, choć nie mają wybranego kierunku przenosin.

Choroby i wrogowie naturalni[edytuj | edytuj kod]

Do patogenów, którymi infekcje opisano u szczygłów, należą m.in. Mycobacterium genavense, ptasi poliomawirus (koinfekcję tymi dwoma patogenami opisano u dorosłego szczygła w niewoli)[26], gorączki Zachodniego Nilu (opisane u szczygłów w Ameryce, gdzie są gatunkiem introdukowanym)[27], kokcydia[28], megabakteria[29], Salmonella[30].

Szczygły, podobnie jak inne drobne ptaki, mogą padać łupem drapieżników takich jak puszczyk[31][32], sóweczka[33], uszatka[34]. W badaniach składu pokarmowego tych ptaków wykazuje się szczygły jako sporadyczne ofiary, nie stanowiące dużej proporcji spośród wszystkich ofiar.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[35].

Szczygieł w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Obraz Fabritiusa "Szczygieł"

Szczygieł był portretowany na obrazach, np. na obrazie "Szczygieł" Fabritiusa. Obraz ten jest elementem powieści Donny Tart o tym samym tytule, za którą autorka otrzymała nagrodę Pulitzera[36]. Inne obrazy, w których szczygieł jest ważnym elementem, to na przykład "Madonna ze szczygłem" Santiego, obraz Giambattisty Tiepolo pod tym samym tytułem, "Madonna z Dzieciątkiem" Vittore Crivelli'ego, "Madonna z Dzieciątkiem" Carlo Crivelli'ego[37]. Ptak przedstawiony na cudownym obrazie Matki Bożej w Dębem również jest uznawany za szczygła[38].

W chrześcijaństwie szczygieł bywa przedstawiany w związku z męką Jezusa. Wiąże się to z jego preferencjami pokarmowymi w kierunku ostów, których kolce są w symbolice z kolei związane z koroną cierniową[39].

W Polsce Szczygieł to jedno z popularnych nazwisk (w 2017 nosiło je około 5 tysięcy osób)[40].

W Niemczech szczygieł został wybrany ptakiem roku przez organizację NABU zajmującą się ochroną przyrody[41].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Carduelis carduelis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b European Goldfinch (Carduelis carduelis) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2013-02-23].
  3. a b BirdLife International 2012, Carduelis carduelis [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2015 [online], wersja 2015-4 [dostęp 2015-12-10] (ang.).
  4. a b Carduelis carduelis (European Goldfinch), www.iucnredlist.org [dostęp 2018-02-25].
  5. a b c d e L. Kuczyński, P. Chylarecki, Atlas Pospolitych Ptaków Lęgowych Polski, 2012.
  6. F. Gill, D. Donsker: Finches, euphonias (ang.). IOC World Bird List: Version 5.4. [dostęp 2015-12-10].
  7. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Carduelini Vigors, 1825 (wersja: 2015-07-08). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2015-12-10].
  8. a b Carduelis.eu - Hodowla szczygła syberyjskiego, carduelis.eu [dostęp 2018-01-03].
  9. Roy Brown i inni, Tropy i ślady ptaków, Zbigniew Lisiewicz (tłum.), 2006, ISBN 83-7319-860-1.
  10. a b J. Blasco-Zumeta, G-M. Heinze, 431. Goldfinch.
  11. a b c d e f g h i j k l A. Kruszewicz, Ptaki Polski. Tom II, 2006.
  12. a b Guillermo López, Jordi Figuerola, Ramón Soriguer, Carotenoid-Based Masks in the European Goldfinch Carduelis carduelis Reflect Different Information in Males and Females, „Ardea”, 96 (2), 2008, s. 233–242, DOI10.5253/078.096.0208, ISSN 0373-2266 [dostęp 2018-02-25].
  13. a b Alastair Sooke, The intriguing mystery of The Goldfinch [dostęp 2018-02-26] (ang.).
  14. Ornitologia Lodato - vendita uccelli da gabbia e da voliera, prodotti accessori, www.ornitologialodato.com [dostęp 2018-02-25].
  15. E. McCarthy, Handbook of Avian Hybrids of the World.
  16. GOLDFINCH CROSSES, www.birdinfo.co.uk [dostęp 2018-02-26].
  17. Fransson i inni, EURING list of longevity records for European birds., 2010.
  18. M. Toms, Going for gold: Goldfinch.
  19. a b c d e f g h i j F. Sauer, Ptaki lądowe. Leksykon przyrodniczy, 1996.
  20. Verhalten und Lebensweise des Stieglitzes - NABU, NABU - Naturschutzbund Deutschland e.V. [dostęp 2018-02-26] (niem.).
  21. Susan M. Smith, Demand Behavior: A New Interpretation of Courtship Feeding, „The Condor”, 82 (3), 1980, s. 291–295, DOI10.2307/1367395, JSTOR1367395 [dostęp 2018-02-26].
  22. a b P.J. Conder, The Breeding Biology and Behaviour of the Continental Goldfinch Carduelis Carduelis Carduelis., „Ibis”, 90 (4), 1948, s. 493–525, DOI10.1111/j.1474-919X.1948.tb01713.x, ISSN 1474-919X [dostęp 2018-02-26] (ang.).
  23. Verhalten und Lebensweise des Stieglitzes - NABU, NABU - Naturschutzbund Deutschland e.V. [dostęp 2018-02-26] (niem.).
  24. Lebensraum des Stieglitzes - NABU, NABU - Naturschutzbund Deutschland e.V. [dostęp 2018-02-26] (niem.).
  25. Jonathan Janson, Seven Dutch Masters: Carel Fabritius, www.essentialvermeer.com [dostęp 2018-02-28].
  26. G. Manarolla i inni, Mycobacterium genavense and avian polyomavirus co-infection in a European Goldfinch (Carduelis carduelis), „Avian Pathology”, 36 (5), 2007, s. 423-426, DOI10.1080/03079450701598390, ISSN 0307-9457.
  27. The Flaviviruses: Detection, Diagnosis and Vaccine Development, Elsevier, 18 grudnia 2003, ISBN 978-0-08-049383-1 [dostęp 2018-02-27] (ang.).
  28. T.W. Pennycott i inni, Causes of death of wild birds of the family Fringillidae in Britain, „Veterinary Record”, 143, 1998, s. 155-158, PMID9746945.
  29. Import risk analysis: Passerine hatching eggs from the European Union.
  30. S. Giovannini i inni, Epidemic of Salmonellosis in Passerine Birds in Switzerland With Spillover to Domestic Cats, „Veterinary Pathology”, 2013, DOI10.1177/0300985812465328.
  31. Jan Cichocki, Grzegorz Gabryś, Agnieszka Ważna, POKARM ZIMOWY PŁOMYKÓWKI TYTO ALBA (SCOPOLI, 1769), PUSZCZYKA STRIX ALUCO LINNAEUS, 1758 I USZATKI ASIO OTUS (LINNAEUS, 1758) WSPÓŁWYSTĘPUJĄCYCH NA NIZINIE ŚLĄSKIEJ, „ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU PRZYRODNICZEGO WE WROCŁAWIU”, 56 (566), 2008, s. 19-30.
  32. Jarosław Wiącek i inni, Skład pokarmu puszczyka Strix aluco na wybranych stanowiskach Lubelszczyzny, Lublin: LTO, 2009.
  33. Dániel Hámori, Győző Szél, Dániel Winkler, Food composition of the Little Owl (Athene noctua) in a farmland area of Central Hungary, with particular attention to arthropod diversity, „Ornis Hungarica”, 25 (2), 2017, s. 34-50, DOI10.1515/orhu-2017-0014.
  34. Maciej Kamiński i inni, Porównanie składu pokarmowego uszatek Asio otus zimujących w Starych Skoszewach (Park Krajobrazowy Wzniesień Łódzkich) w latach 2001-2002 i 2015, „Studia i Materiały CEPL w Rogowie”, 18 (49A), 2016.
  35. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. nr 220, poz. 2237)
  36. Alison Flood, Donna Tartt to publish first novel for 11 years, the Guardian, 13 lutego 2013 [dostęp 2018-02-25] (ang.).
  37. Carlo Crivelli | Madonna and Child | The Met, The Metropolitan Museum of Art, i.e. The Met Museum [dostęp 2018-02-26].
  38. Cudowny Obraz Matki Bożej Dębskiej - Parafia ZNMP w Dębem, „Parafia ZNMP w Dębem” [dostęp 2018-02-26] (pol.).
  39. N. Budzyńska, Bestiariusz.
  40. Oto najpopularniejsze nazwiska w Polsce, „Expressilustrowany.pl” [dostęp 2018-02-26] (pol.).
  41. Der Stieglitz ist Vogel des Jahres 2016 - NABU, NABU - Naturschutzbund Deutschland e.V. [dostęp 2018-02-26] (niem.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]