Szestno
53°55′24″N 21°18′20″E/53,923333 21,305556| wieś | |
 Średniowieczne grodzisko położone między jeziorami Salęt Mały i Salęt Duży | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2011) |
597[1] |
| Strefa numeracyjna |
89 |
| Kod pocztowy |
11-700[2] |
| Tablice rejestracyjne |
NMR |
| SIMC |
0483518 |
Położenie na mapie gminy wiejskiej Mrągowo  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego  | |
Położenie na mapie powiatu mrągowskiego  | |
| 53°55′24″N 21°18′20″E/53,923333 21,305556[3] | |
| Strona internetowa | |
Szestno (niem. Seehesten) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie mrągowskim, w gminie Mrągowo. Miejscowość położona między jeziorami Juno i Salęt.
Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 591.
We wsi późnogotycki kościół, ruiny gotyckiego zamku krzyżackiego oraz XIX-wieczny budynek (dziś zajazd) na fundamentach największego w państwie krzyżackim młyna wodnego[4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]W pierwszej połowie XIV wieku (1325-1326) Krzyżacy wznieśli tu drewniany zamek nazwany Sestes, który w latach 1350-1360 rozbudowano w zamek murowany. Od zamku nazwę przyjęła osada, która rozwinęła się na podgrodziu w postaci tzw. liszki, wzmiankowanej po raz pierwszy w 1357 r. Liszka była osadą rzemieślniczą i jako taka pretendowała do roli miasta, ale prawa miejskie zamiast Szestna otrzymało pobliskie Mrągowo (Sensburg). Zamek został spalony przez Litwinów w roku 1371. Przy pierwszym zamku istniała już osada handlowa i folwark krzyżacki. Na miejscu spalonego pod koniec XIV w. wybudowany został zamek murowany. w 1401 r. komtur Bałgi, Ulrych von Jungingen, nadał Jakubowi Kokennagelowi 40 łanów, w celu założenia wsi czynszowej na prawie chełmińskim, z czterema latami wolnizny. W obrębie wsi znalazła się wspomniana liszka. W przywileju lokacyjnym 4 łany wolne od czynszu przeznaczono dla sołtysa oraz 4 łany kościelne na uposażenie parafii (w pobliskim Reszlu parafia istniała już od 1384 r.). Kolejne 8 łanów zarezerwowano dla 8 karczem (po jednym dla każdej). Dla gospodarstw chłopskich pozostały 24 łany (ok 400 ha). W 1451 r. w Szestnie były tylko 4 karczmy. Rozwijająca się przy zamku liszka przegrywała najwyraźniej konkurencje z pobliskim Mrągowem. Zamek pomyślany był jako ważne ogniwo całego łańcucha twierdz obronnych, rozlokowanych południkowo po zachodniej stronie Wielkich Jezior, do którego należały: Welawa, Alembork, Gierdawy, Barciany, Kętrzyn i Ryn. Szestno i Bezławki usytuowane były na zapleczu Rynu, a więc na głównym kierunku wypraw litewskich, ciągnących w głąb Prus. W latach 1401–1525 rezydowali w zamku w Szestnie prokuratorzy krzyżaccy, podlegający komturom bałgijskim, a także okresowo ryńskim.
Po sekularyzacji Zakonu Szestno w latach 1525–1752 było siedzibą starostwa, a dawny folwark krzyżacki został majątkiem książęcym.
W 1536 r. w liszce na przedzamczu mieszkali sami Niemcy, jednakże w 1566 r. osiadł tu na dwóch łanach nadanych przez księcia Albrechta polskojęzyczny pleban Wojciech Rębowski (Rembowius). Sugeruje to napływ i obecność ludności polskiej. Liszkę w odróżnienie od folwarku zamkowego (a później starościńskiego) i związanych z nim zagród szarwarcznych (wieś czynszowa) w XVI w. określana jako Freiheit Sehesten. Tak określano tereny rządowe, istniejące w obrębie jednostek samorządowych. W Szestnie pojęcie to obejmowało wszystkie budynki położone na południe od kościoła i znajdujące się naprzeciwko nich karczmy. Był to teren należący do zamku (obszar ten dopiero na początku XIX w., po rozbiórce zamku, został przekazany gminie wiejskiej). Szestno rządziło się sposób typowy dla małego miasteczka, chociaż formalnie miało status wsi na prawie chełmińskim. Nie było więc w Szestnie burmistrza, rady i ławy, natomiast był sołtys. Dla podkreślenia statusu osady używano określenia Flecken Sehesten, co oznaczało miasteczko bez praw miejskich (podobnie jak pobliskie Sątoczno). W tego typu osadzie nie było ratusza, miało ono jednak prawo posiadania kilku karczm. Zabudowa osady miała kształt ulicówki, ale z placem na środku, charakterystycznym dla miasteczka, który pełnił funkcję rynku miejskiego (targowiska).
W roku 1612 majątek w Szestnie otrzymał w lenno Otto von der Groeben.
W 1752 r. zlikwidowano starostwa, a Szestno zostało jednym z siedmiu wielkich powiatów w Prusach. Powiat szestneński obejmował dotychczasowe starostwa Ryn, Giżycko i Węgorzewo, jednakże na siedzibę starosty powiatowego (landrata)) wyznaczono Ryn. Przyczyniło się to stopniowego zmniejszenia roli Szestna. W 1785 r. w osadzie wraz z folwarkiem zamkowym było 46 domów.
W 1813 r. sąd domenialny w Szestnie został połączony z sądem miejskim w Mrągowie i utworzono sąd ziemski i miejski w Mrągowie, przekształcony w 1849 r. w sąd powiatowy w Mrągowie. W 1818 r. utworzono nowe powiaty (Szestno znalazło się w powiecie mrągowskim z siedzibą w Mrągowie), co przyczyniło się jeszcze bardziej do zmniejszenia znaczenia Szestna. w latach 1870–1871 zmodernizowano drogę między Mrągowem a Kętrzynem, przechodząca przez Szestno. Pracę wykonali jeńcy francuscy.
Od 1871 r. właściciel majątku, liczącego 3380 mórg, był Edward Klugkist. W 1894 r. wieś i majątek rycerski zamieszkiwało 612 osób. W 1907 r. w majątku ziemskim Szestno był folwark, gorzelnia i młynem wodnym oraz należały też do niego także folwarki w Pieńkach (Stobbenforst) i Marcinkowie (Mertinsdort) – łącznie majątek ziemski obejmował 822 ha.
Majątek ziemski w Szestnie w latach dwudziestych XX wieku należał do rodziny Klugkist. Majątek razem z folwarkiem miał w tym czasie powierzchnię ponad 1000 ha.
W 1939 r. we wsi było 109 gospodarstw domowych, w tym 32 rolnicze, z których dwa miały wielkość w granicach 10-20 ha, 7 w granicach 20-100 ha i cztery miały areał powyżej 100 ha. Liczba ludności we wsi wynosiła 493 osoby.
Po II wojnie światowej na bazie dawnego majątku powstał tu PGR. Po likwidacji PGR majątek ziemski w Szestnie został własnością prywatną.
W latach 1954–1961 wieś była siedzibą władz gromady Szestno, po jej zniesieniu w gromadzie Wyszembork. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
Zamek
[edytuj | edytuj kod]
Historia
[edytuj | edytuj kod]Wygląd zamku w Szestnie nie jest w pełni znany. Jego układ przestrzenny odtworzono na podstawie badań archeologiczno-architektonicznych, prowadzonych w latach 1984–1986 przez zespół pod kierunkiem Mariana Głoska[5].
Pierwszą krzyżacką warownię wzniesiono w tym miejscu w XIV wieku. W starszej literaturze jako datę jej powstania podawano rok 1348, jednak informacja ta pochodzi dopiero z XVI-wiecznej tradycji historiograficznej. Drewniany zamek w Szestnie jest natomiast pośrednio poświadczony źródłowo w 1371 roku[6].
Istnienie wcześniejszej warowni drewniano-ziemnej potwierdziły badania archeologiczne. W 1986 roku w jednym z wykopów odkryto pozostałości obiektu usytuowanego na kopcu, przecięte następnie przez południowy mur obwodowy zamku murowanego. Według Mariana Głoska głównym elementem wcześniejszego założenia był drewniany, podpiwniczony dom, którego wymiarów nie udało się ustalić. Budynek spłonął niedługo po wzniesieniu, prawdopodobnie podczas jednego z najazdów litewskich. Niewielka liczba zabytków ruchomych w warstwie pożarowej może wskazywać, że przed zniszczeniem wyposażenie budynku zostało zabrane[7].
Na miejscu tej warowni drewniano-ziemnej powstał następnie zamek murowany. W starszej literaturze jego budowę datowano na lata 1367–1371, jednak początek prac w 1367 roku nie znajduje bezpośredniego potwierdzenia w zachowanych źródłach. Krzysztof Kwiatkowski przyjmuje ostrożniej, że przekształcenie założenia w warownię murowaną nastąpiło zapewne pomiędzy około 1350 a około 1370 rokiem, być może nieco później[6]. Marcel Knyżewski zalicza Szestno do niewielkich wschodniopruskich siedzib niższych urzędników krzyżackich, których zasadniczym elementem był pojedynczy murowany dom zamkowy, dopiero później uzupełniany dalszą zabudową[8].
Położenie zamku miało znaczenie zarówno administracyjne, jak i komunikacyjne. Warownia znajdowała się na skraju obszaru dawnej Galindii, na przesmyku pomiędzy jeziorami Juno i Salęt, przy szlaku prowadzącym przez kolonizowane tereny w kierunku Kętrzyna. Kwiatkowski wskazuje, że zamek w Szestnie mógł osłaniać jeden z głównych traktów prowadzących z obszaru Wielkiej Puszczy w kierunku Kętrzyna[6].
Od 1401 roku zamek był siedzibą prokuratora krzyżackiego podległego komturowi Bałgi. Prokuratorzy rezydowali tu nieprzerwanie do sekularyzacji państwa zakonnego w 1525 roku[9]. Szestno należało tym samym do grupy lokalnych ośrodków administracji zakonnej na wschodnich terenach państwa krzyżackiego[8].
Inwentarze zamkowe z lat 1412, 1437, 1441, 1507–1508 i 1516 wymieniają w głównym domu zamkowym m.in. kaplicę, izbę prokuratora, refektarz i zbrojownię. Przy zamku znajdował się rozbudowany folwark zakonny z młynem, browarem, słodownią, tartakiem i stajniami, w których utrzymywano konie bojowe i robocze[9].
W 1454 roku, podczas wojny trzynastoletniej, zamek został zdobyty przez stronę polską. Nie wiadomo, w jakim stopniu został wówczas uszkodzony[9]. Na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku Szestno pozostało w granicach państwa zakonnego.
Po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku zamek był siedzibą starostów do roku 1752. Później zamek został opuszczony i popadł w ruinę[9]. W XIX wieku jego zabudowania stopniowo ulegały dalszej degradacji i rozbiórkom.
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Zamek wzniesiono na niewielkim wyniesieniu na przesmyku pomiędzy jeziorami Juno i Salęt, w pobliżu cieku łączącego oba jeziora. Otoczenie zamku było związane z systemem wodnym wykorzystywanym przez działający przy nim młyn[7][9].
Murowany zamek właściwy był niewielkim, regularnym założeniem na planie zbliżonym do kwadratu o boku około 25 m. Badania archeologiczno-architektoniczne wykazały, że rekonstrukcje oparte na XIX-wiecznych szkicach Johanna Michaela Guisego nie odpowiadały rzeczywistemu układowi średniowiecznego założenia[5].
Najważniejszym elementem zamku był usytuowany od północy murowany dom zamkowy o długości około 25 m, zajmujący całą szerokość tej części założenia. Jego północna ściana podłużna oraz obie ściany szczytowe stanowiły jednocześnie fragment obwodu obronnego zamku[5][10]. Było to rozwiązanie charakterystyczne dla części niewielkich siedzib niższych urzędników zakonnych, w których jeden murowany dom stanowił zarazem zasadniczy element mieszkalny i część fortyfikacji[8].
W pierwszej fazie murowanej zamek miał więc prawdopodobnie postać niewielkiego założenia jednoskrzydłowego otoczonego murem obwodowym. W późniejszym okresie został rozbudowany o dodatkową zabudowę, w tym krótsze skrzydło przylegające do wschodniej kurtyny. Knyżewski wskazuje, że pierwotna siedziba prokuratorska z jednym domem została z czasem rozbudowana o następne skrzydło[8].
Wjazd na dziedziniec prowadził przez budynek bramny połączony z obwodem murów. Układ bramy względem głównego domu wykazywał podobieństwo do rozwiązania zastosowanego w zamku w Piszu, choć zamek szestneński był od niego znacznie mniejszy[8]. Zabudowa otaczała niewielki wewnętrzny dziedziniec.
Zachowane późnośredniowieczne inwentarze pozwalają częściowo odtworzyć funkcje pomieszczeń głównego domu. Znajdowały się w nim kaplica zamkowa, refektarz, izba prokuratora i zbrojownia[9]. Źródła nie pozwalają jednak na pewne przypisanie wszystkich tych pomieszczeń do konkretnych kondygnacji i części budynku.
Zamek nie funkcjonował samodzielnie, lecz stanowił centrum większego zespołu gospodarczego. W jego sąsiedztwie znajdowało się przedzamcze lub zaplecze folwarczne. Źródła z XVI wieku odnoszące się do wcześniejszego okresu wspominają przy Szestnie suburbium, interpretowane jako rodzaj zamkowego przedzamcza[9]. Folwark obejmował m.in. stajnie, browar, słodownię i tartak, natomiast przy cieku wodnym funkcjonował młyn[9].
W odróżnieniu od dużych zamków komturskich Szestno nie posiadało pełnego czteroskrzydłowego układu kasztelowego. Należało do grupy niewielkich zamków urzędniczych, w których dominował pojedynczy dom zamkowy, a pozostała zabudowa powstawała stopniowo wraz ze wzrostem funkcji administracyjnych i gospodarczych ośrodka[8].
Badania archeologiczne i stan zachowania
[edytuj | edytuj kod]Badania archeologiczno-architektoniczne zamku prowadził w latach 1984–1986 zespół pod kierunkiem Mariana Głoska. Prace te pozwoliły ustalić rzeczywisty zarys zamku murowanego oraz stwierdzić istnienie wcześniejszej warowni drewniano-ziemnej[5]. W 1986 roku odkryto pozostałości podpiwniczonego drewnianego domu, nad którego reliktami przebiegał późniejszy południowy mur obwodowy zamku[7].
Badania wykazały tym samym bezpośrednią stratygraficzną zależność między wcześniejszą warownią drewniano-ziemną a późniejszym zamkiem murowanym. Szestno należy dzięki temu do stosunkowo nielicznych miejsc na obszarze dawnych Prus, w których archeologicznie potwierdzono przekształcenie wcześniejszej krzyżackiej fortalicji w zamek murowany w tym samym miejscu[7].
Do czasów współczesnych zachowały się fragmenty skrzydła północnego i relikty piwnic. Najbardziej widoczną pozostałością jest wysoki fragment narożnika głównego domu zamkowego. Pozostały zarys założenia jest czytelny przede wszystkim w postaci fundamentów, reliktów murów oraz przekształceń powierzchni terenu.
Kościół
[edytuj | edytuj kod]Parafia w Szestnie przed reformacją należała do archiprezbiteratu reszelskiego. W latach 1525–1980 była tu parafia luterańska. Współcześnie parafia Świętego Krzyża w Szestnie należy do Dekanatu Mrągowo I.
Gotycki kościół wybudowany został w drugiej połowie XV w. Świątynia została zniszczona w wyniku pożar]u w 1618 r., a następnie odbudowywana w okresie do 1639. Przypuszcza się, że kościół mógł mieć jeszcze jedną nawę lub trójprzęsłową galerię otwartą do nawy, świadczą o tym zamurowane arkady w ścianie południowej.
Obecny wystrój wnętrza ma charakter barokowy, ołtarz główny manierystyczny z ok. 1630, z gotyckimi figurami Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Piotra i Pawła. Obok ołtarza umieszczone są blaszane chorągwie nagrobne Jana Sternberga i Justa Wilmsdorfa z XVII i XVIII w. z klęczącymi portretami zmarłych. W kościele znajduje się także barokowe epitafium Fabiana Lehndorfa. Stropy pokryte są kasetonową polichromią z XVII w.
Przy kościele znajduje się cmentarz parafialny.
Dwór
[edytuj | edytuj kod]Zespół dworsko-parkowy w Szestnie położony jest nieco na zachód od wsi i w znacznej części zajmuje dawne centrum gospodarcze folwarku krzyżackiego, który niegdyś stanowił przedzamcze miejscowego zamku.
Klasycystyczny dwór w Szestnie z elementami neogotyku wybudowany został w drugiej połowie XIX wieku. Dwór wzniesiony został na rzucie prostokąta, w części parterowy, na osi elewacji wzdłużnych znajdują się dwukondygnacyjne ryzality. W ryzalicie i jednym ze skrzydeł bocznych otwory okienne zakończone są półkoliście. Naroża budynku i ryzalitów zdobione są sterczynami.
W Szestnie zachował się dawny układ parku krajobrazowego z bogatym starodrzewem. Na terenie parku znajduje się cmentarz rodziny Klugkist, założony w latach trzydziestych XX wieku.
Po II wojnie światowej budynek wykorzystywany był na biura i mieszkania pracowników PGR. Po likwidacji PGR dwór wraz z majątkiem ziemskim jest własnością prywatną.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wieś Szestno w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2019-10-30], liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Kod pocztowy Szestno •• Wyszukiwarka, kody pocztowe, ulice, mapa [online], kodypocztowe.info [dostęp 2019-10-30].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 135397.
- ↑ Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 208-209
- 1 2 3 4 Krzysztof Kwiatkowski. (Wild)haus w Bezławkach (Bayselauken, Bäslack) – uwagi na temat budownictwa warownego zakonu niemieckiego w późnośredniowiecznych Prusach. „Zapiski Historyczne”, s. 33–34, 2016. DOI: 10.15762/ZH.2016.63.
- 1 2 3 Krzysztof Kwiatkowski. Budownictwo warowne jako narzędzie intensyfikacji władztwa na obrzeżach kraju. Casus Bezławek w późnośredniowiecznych Prusach. „Zapiski Historyczne”, s. 106–107, 2021. DOI: 10.15762/ZH.2021.24.
- 1 2 3 4 Dariusz Poliński. Problematyka adaptacji i transformacji na przykładzie krzyżackich grodów z terenu Prus i Inflant. „Archaeologia Historica Polona”, s. 273–275, 2016. DOI: 10.12775/AHP.2016.012.
- 1 2 3 4 5 6 Marcel Knyżewski. Kształtowanie się siedzib niższych urzędników krzyżackich w Prusach Właściwych. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, s. 123–125, 128, 2016. DOI: 10.18778/0208-6034.31.06.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Tomasz Torbus: Zamki krzyżackie. Wrocław: 2010, s. 225–228.
- ↑ Szestno. W: Jan Salm: Leksykon zamków w Polsce. red. Leszek Kajzer. Warszawa: Arkady, 2001, s. 480.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Lucjan Czubiel, Zamki Warmii i Mazur, "Pojezierze", Olsztyn, 1986, ISBN 83-7002-214-6 (str. 88-90)
- Rzempołuch Andrzej – " Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich", Agencja Wydawnicza „Remix”, Olsztyn, 1992, ISBN 83-900155-1-X. (str. 94-95)
- Max Toeppen "Historia Mazur" (w przekładzie Małgorzaty Szymańskiej-Jasińskiej i opracowaniu Grzegorza Jasińskiego), wyd. Wspólnota Kulturowa "Borussia", Olsztyn 1995, ISBN 83-900380-3-X. (str. 115 lokacja wsi, str. 144 karczmy w 1451 r.)(W roku 2008 wydanie na podstawie pierwszego wydania polskiego w tłumaczeniu Eugenii Piltzówny – Oficyna Wydawnicza "Retman" (nr 12 w serii Moja Biblioteka Mazurska) – Dąbrówno 2008)
- Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury. Przewodnik, Białystok: Agencja TD, 1996. ISBN 83-902165-0-7, s. 187
- Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec, Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich, (Wydanie III poszerzone i uzupełnione) Studio ARTA, Olsztyn, 2001, ISBN 83-912840-2-6 (str. 360 dwór).
- Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec, Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Warmia, Mazury, Studio ARTA, Olsztyn, 2006, ISBN 83-912840-4-2. (str. 402-405)
- Mrągowo. Z dziejów miasta i powiatu. Pojezierze, Olsztyn, 1975, 488 str.
- Historia miejscowości Gminy Mrągowo, (dostęp 1.08.2013)