Szkoła Rycerska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości
i Rzeczypospolitej

Szkoła Rycerska
Ilustracja
Szkoła Rycerska
akwarela Zygmunta Vogla, 1785
Data założenia 15 marca 1765
Data likwidacji 30 listopada 1794
Państwo  Polska
Adres Warszawa, Pałac Kazimierzowski
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości
i Rzeczypospolitej
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości
i Rzeczypospolitej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej
Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości
i Rzeczypospolitej
Ziemia52°14′25,51″N 21°01′10,02″E/52,240419 21,019450
Stanisław August w mundurze komendanta Szkoły Kadetów
Adam Kazimierz Czartoryski, komendant Szkoły Rycerskiej
Jan Piotr Norblin, Książę Adam Kazimierz Czartoryski w Szkole Rycerskiej
Mundur kadeta Szkoły Rycerskiej

Szkoła Rycerska (Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej[1]) – szkoła państwowa założona 15 marca 1765 w Warszawie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, utrzymywana przez skarb państwa. Szkoła mieściła się w Pałacu Kazimierzowskim[2][3].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Szkoła miała wiele nazw: Akademia Szlacheckiego Korpusu Kadetów J. K. M. i Rzplitej, Królewski Korpus Kadetów, Królewska Kompania Kadetów. Spotykana jest również w literaturze nazwa Szkoła rycerska JPP Kadetów J. K. Mości i Rzplitej[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stanisław August Poniatowski obejmując 7 września 1764 tron polski złożył przyrzeczenie jej utworzenia w artykułach pacta conventa: szkołę rycerską na młódź szlachecką postanowić i pilnie mieć oko, aby w przyzwoitym trzymana była ćwiczeniu. Król zainicjował uczelnię 15 marca 1765 w Warszawie ale proces jej organizacji trwał jeszcze kilka kolejnych lat[5].

Szkoła nosiła początkowo nazwę Akademii Szlacheckiej Korpusu Kadetów, a potocznie była nazywana Szkołą Rycerską. W lutym 1766 rozkazem królewskim połączono Królewską Kompanię Kadetów z Kompanią Kadetów Artylerii w jeden Królewski Korpus Kadetów[6].

Akademia utrzymywana była ze skarbu państwa co regulowała uchwała sejmowa z 1766, która zabezpieczała na jej utrzymanie 400 tys. złotych polskich rocznie ze skarbu koronnego oraz 200 tys. z litewskiego. Kwota ta przeznaczona była na utrzymanie oraz kształcenie 200 kadetów wywodzących się z biedniejszej szlachty, którzy w 2/3 wywodzili się z terenów Korony Królestwa Polskiego, a w 1/3 z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Szkoła otrzymała również na samym początku jednorazową dotację królewską w wysokości 600 tys. złotych polskich[7][8].

Przez 30 lat swej działalności wychowała ok. 650 kadetów oraz ok. 300 eksternów[9]. Została zamknięta 30 listopada 1794 decyzją władz rozbiorowych po upadku insurekcji kościuszkowskiej.

Cele wychowawcze[edytuj | edytuj kod]

Określił je książę Adam Kazimierz Czartoryski w przemowie do kadetów z 1766: „Wy tę w najopłakańszym stanie zostającą Ojczyznę waszą powinniście zaludniać obywatelami gorliwymi o jej sławę, o uwiększenie jej mocy wewnętrznej i poważania postronnego, o poprawę rządów w gatunku swym najgorszych. Niech was prowadzi ta zacna ambicja, żebyście odmienili starą postać Kraju”. Założył on w 1765 Towarzystwo Literatów w Polszcze, którego celem było wydawanie podręczników oraz książek na potrzeby Szkoły Rycerskiej[10][11].

W „Prawidłach dla Szkoły Rycerskiej”[12] książę Czartoryski pisał o wzorze kadeta: „Powinien Ojczyznę swoją kochać i jej dobro nade wszystko i sposobić się do tego, aby mógł poświęcić się na jej usługi, powinien być cnotliwy, pełen uszanowania dla zwierzchności, dobroczynności i afektu dla równych, względu dla niższych.”[13]

Zadaniem Szkoły było przygotowywanie młodzieży do służby wojskowej i cywilnych zadań publicznych. Idea przyświecająca jej powstaniu to „edukacja społeczeństwa poprzez edukację jednostki”, która odbywała się w procesie wychowywania młodzieży i wpajania jej szerokiej wiedzy ogólnej. Była w pewnej mierze odpowiednikiem pruskich szkół rycerskich, zakładanych przez Fryderyka II i współczesnych szkół administracyjnych (np. francuskiej École nationale d’administration).

Szef korpusu/Komendant[edytuj | edytuj kod]

Szefem korpusu Szkoły był król Stanisław August Poniatowski. Funkcję komendanta pełnił Marszałek Trybunału Litewskiego, dowódca Gwardii Litewskiej oraz generał Ziem Podolskich książę Adam Kazimierz Czartoryski. Był on także autorem jednego z podstawowych podręczników: „Prawidła dla Szkoły Rycerskiej”. Wicekomendantem Szkoły zajmującym się sprawami gospodarczo finansowymi początkowo był książę August Kazimierz Sułkowski[7], a następnie książę Fryderyk Józef Moszyński.

Nauczyciele[edytuj | edytuj kod]

Kadra Szkoły składała się z nauczycieli cywilnych oraz wojskowych. Do wojskowej należeli: oficerowie wyżsi (komendant, wicekomendant i trzej pułkownicy) oraz niżsi (brygadierzy w stopniu kapitanów, wicebrygadierzy w stopniu poruczników i podbrygadierzy w stopniu podporuczników lub chorążych).

Za wychowanie i nauczanie przedmiotów nie-wojskowych odpowiedzialni byli profesorowie i metrowie (nauczyciele, zwłaszcza tańca, muzyki i języków). Początkowo większość nauczycieli stanowili Francuzi i Niemcy, później również Polacy, często absolwenci Szkoły Rycerskiej.

Niektórzy profesorowie/metrowie:

  • Józef Wodziński – dyrektor wyszkolenia wojskowego,
  • Filip Ordutowski – pierwszy dyrektor naukowy,
  • Mikołaj Chopin – nauczyciel języka francuskiego,
  • John Lind (Anglik) – absolwent uniwersytetu w Oxfordzie, autor koncepcji programowej Szkoły Rycerskiej[14],
  • Christian Pfleiderer (Niemiec) – profesor matematyki, później dyrektor naukowy[14],
  • Józef Frankowski – profesor matematyki, fizyki i chemii autor podręcznika „O założeniu Szkoły Rycerskiéy Kaliskiéy”
  • Louis d'Auvigny (Francuz) - tancmistrz

Wychowankowie[edytuj | edytuj kod]

Szkoła kształciła chłopców z rodów szlacheckich, zazwyczaj średnio zamożnej szlachty, w wieku od 16 do 21 lat, przyjmowanych na trzyletni okres nauki. Począwszy od 1768 organizowano także kursy niższe trwające pięć lat dla młodzieży mającej od 8 do 12 lat. Absolwentów tych klas kwalifikowano z kolei na dalsze dwuletnie kursy o kierunku wojskowym lub prawnym.

Znani wychowankowie[3]:

Osiemnastu wychowanków zostało później posłami, uczestnikami Sejmu Czteroletniego (1788–1792).

Po wybuchu powstania w 1794 w oddziałach T. Kościuszki walczyło 34 kadetów.

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Początkowo było osiem klas, następnie siedem. Oprócz tego istniał podział na dywizje (po 40 kadetów) i na brygady (po 20 kadetów). W 1770 ustanowiono najmniejszą jednostkę, pięcioosobową dekurię, dowodzoną przez dekuriona, wybieranego spośród najlepszych kadetów. Dekuria była instytucją samowychowawczą, angażującą szerokie kręgi młodzieży.

Program nauczania[edytuj | edytuj kod]

Program opracowany przy współpracy Anglika Johna Linda przewidywał ogólne wykształcenie w ciągu 3 lub 5 lat, z dużym naciskiem na naukę języków obcych. Nauczanie dzieliło się na dwa dwa etapy - nauki pięcioletniej mającej charakter ogólnokształcącego, niższego kursu oraz właściwego, dwuletniego przysposobienia do zawodu wojskowego lub służby w administracji państwowej[15].

Przez pierwsze dwa lata kadetów uczono języków obcych oraz podstaw arytmetyki. Trzy następne lata kadeci poświęcali na wiedzę z zakresu historii powszechnej oraz historii Polski, a także uczyli się geografii, historii naturalnej, matematyki, fizyki i mechaniki. Obok przedmiotów ścisłych i technicznych wiele uwagi poświęcano nauce czytania oraz poznawaniu rodzimej literatury. Równolegle z językiem polskim uczono łaciny, drugiego języka urzędowego w Rzeczpospolitej Obojga Narodów[15].

W ciągu ostatnich dwóch lat uczniowie przygotowywali się do zawodu wojskowego oraz do służby cywilnej (prawo i konstytucja). Wykształcenia dopełniała nauka fechtunku – sztuki władania szablą lub szpadą, jazdy konnej, tańców, czasem także muzyki. Te przedmioty określano mianem kunsztów[15].

Ponadto kadeci mogli studiować prawo i kameralistykę, czyli naukę o administracji i zarządzaniu. Druga specjalizacja miała charakter ściśle wojskowy. Na tym kierunku kadeci zdobywali wiedzę z zagadnień dotyczących taktyki, inżynierii wojskowej i sztuki artyleryjskiej. Taki podział wyraźnie wskazywał, iż kadeci byli przygotowywani do służby wojskowej i do pracy na publicznych stanowiskach cywilnych.

Uczniowie podlegali także dyscyplinie wojskowej oraz zobowiązani byli do przestrzegania określonego porządku dnia: o 6 rano pobudka, później msza święta i zajęcia.

Program szkolenia wojskowego opisany został tak: „przewidywał naukę inżynierii wojskowej i taktyki, musztrę, szermierkę, posługiwanie się bronią palną, marsze i ćwiczenia polowe. Kadetów zapoznawano także z zasadami organizacji wojsk i wielkich operacji wojennych oraz z: terminologią i teoretyczną literaturą wojskową. Wykłady i ćwiczenia prowadzone w szkole miały na celu wyrabianie w kadetach szybkiej orientacji, zaradności i umiejętności kierowania działaniami wojska. Sprawdzianem tych umiejętności były zajęcia terenowe i ćwiczenia w polu”.

Mundur[edytuj | edytuj kod]

Kadeci używali zarówno munduru małego, jak i wielkiego. Ich mundur codzienny składał się z: czerwonego sukiennego rajtroka z granatowymi wyłogami i mosiężnymi guzikami; czarnego, filcowego trójrożnego kapelusza; białych spodni i czarnych wysokich butów. Rekruci i źle uczący się kadeci nosili wyłogi białe[16]. Komendant, profesorowie, wykładowcy i kadeci od 1765 nosili mundury wielkie wzoru zachodnioeuropejskiego w kolorze granatowym[a] z pąsowymi wyłogami, białe kamizelki i spodnie, filcowe czarne kapelusze obszyte taśmą złotą i takież naramienniki[17]. Kadeci nosili też specjalny mundur paradny, używany przy wartach tronowych. Składał się on z kaszkietu z pąsowego aksamitu z białym pióropuszem, białego koletu i spodni z cienkiego sukna oraz pąsowego, aksamitnego lederwerka (pas noszony przez ramię, utrzymujący tornister i ładownicę), obszytego po brzegach złotym galonem[16].

Regulamin przewidywał cały podniosły ceremoniał towarzyszący ubieraniu kadeta w mundur. Stosowano system wyróżnień w formie dodatków do munduru w postaci ozdobnych szlif, za uzyskane wyniki w nauce, pilność i dobre sprawowanie. Jednym z wyższych odznaczeń było nadanie prawa do noszenia temblaka oficerskiego przy szpadzie[17].

Utrzymanie[edytuj | edytuj kod]

Król poprzez założenie szkoły wypełnił swoje zobowiązania podpisane w pacta conventa. Przeznaczył na ten cel 1,5 miliona zł z własnej kieszeni, później na jej działalność łożył 600 000 zł rocznie (200 000 zł ze szkatuły królewskiej i 400 000 ze skarbu Rzeczypospolitej). Pozwoliło to na utrzymanie w ciągu roku 200 kadetów, której to liczby jednak nigdy szkoła nie osiągnęła[17]. W 1768 poseł rosyjski Nikołaj Repnin wyłożył na rzecz Szkoły Rycerskiej 5555 dukatów (100 000 złotych polskich), aby powstrzymać jej kadetów od udziału w konfederacji barskiej.

Sam król miał później krytyczny stosunek do Szkoły Rycerskiej, w rozmowie z dyplomatą brytyjskim Jamesem Harrisem, 1. hrabią Malmesbury posunął się do stwierdzenia: „Uważam korpus kadecki za oręż przydatny jedynie interesom Imperatorowej”[16].

Kontynuacja idei[edytuj | edytuj kod]

Królewska Szkoła Rycerska była wzorem dla założycieli Korpusów Kadeckich w II Rzeczypospolitej, którzy po zdobyciu przez Polskę niepodległości wskrzesili ideę tej instytucji w odradzającym się państwie polskim, by utrzymać i rozwinąć niepodległość. Uczniowie szkół kadeckich wzięli udział w III powstaniu śląskim. Marszałek Józef Piłsudski ustanowił dzień 21 maja (rozpoczęcie walk na Górze św. Anny) oficjalnym „Dniem Kadeta”.

Obecnie do dawnej tradycji nawiązuje Fundacja Szkoła Rycerska, której misją jest edukacja i formacja obywatelska młodzieży, oparta m.in. na „Prawidłach dla Szkoły Rycerskiej” autorstwa księcia Czartoryskiego. Fundacja ma na celu udostępniać młodym ludziom odpowiednie narzędzia do inteligentnej służby Rzeczypospolitej w XXI wieku oraz pokazywać, jak można je efektywnie wykorzystać. Cel ten realizuje m.in. poprzez projekt edukacyjny „Letnia Szkoła Rycerska”, zaś w planach ma założenie i prowadzenie placówki edukacyjnej opartej na tradycji Akademii Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej oraz Korpusów Kadeckich[18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Kolety i fraki.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jarosław Gdański, Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Kamil Stepan, Wojsko Koronne. Formacje Targowicy, szkolnictwo wojskowe. Varia, Uzupełnienia, Kraków 2003, s. 65.
  2. Mrozowska 1961 ↓.
  3. a b Praca zbiorowa 2015 ↓.
  4. Stawicki 2015 ↓, s. 4.
  5. Wroczyński 1987 ↓, s. 219.
  6. Bratkowski 1977 ↓, s. 47.
  7. a b Stawicki 2015 ↓, s. 5.
  8. Praca zbiorowa 2015 ↓, s. 5.
  9. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 839. ISBN 83-01-08836-2.
  10. Wroczyński 1987 ↓, s. 224.
  11. Czartoryski 1790 ↓.
  12. Prawidła moralne dla Szkoły Rycerskiéy : zbiór pism tyczących się moralney edukacyi wychowania Szkoły Rycerskiéy przez Adama Czartoryskiego w roku 1774 ułożone, polona.pl [dostęp 2018-10-30].
  13. Czartoryski 1824 ↓.
  14. a b Praca zbiorowa 2015 ↓, s. 10.
  15. a b c Praca zbiorowa 2015 ↓, s. 7.
  16. a b c Żygulski junior i Wielecki 1988 ↓, s. 36.
  17. a b c Ratajczak 1981 ↓, s. 82-83.
  18. Fundacja Szkoła Rycerska (pol.). [dostęp 2014-01-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Praca zbiorowa: Dzieje Szkoły Rycerskiej – Korpusu Kadetów w latach 1765–1794. Warszawa: Biuro Analiz i Dokumentacji - Zespół Analiz i Opracowań Tematycznych, Kancelaria Senatu, 2015.
  • Kamila Mrozowska: Szkoła Rycerska Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1765-1794. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961.
  • Adam Czartoryski: Definicje różne przez pytania i odpowiedzi dla Korpusu Kadetów. Warszawa: 1790.
  • Adam Czartoryski: Prawidła moralne dla Szkoły Rycerskiej. Warszawa: 1824.
  • Witold Lisowski: Polskie korpusy kadetów 1765-1956. Z dziejów wychowania. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982. ISBN 83-11-06845-3.
  • Siemaszko T., Zarys powstania i rozwoju polskiego szkolnictwa wojskowego, Warszawa 1984
  • Ryszard Wroczyński: Dzieje oświaty polskiej do 1795. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 219-228. ISBN 83-01-04474-8.
  • Stefan Bratkowski: Z czym do nieśmiertelności. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1977.
  • Leonard Ratajczak: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06506-3.
  • Zdzisław Żygulski junior, Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-01483-8.
  • Adam Kazimierz Czartoryski, Kodeks rycerski, wyd. 1916

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]