Sztabin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Sztabin
Sztabin
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat augustowski
Gmina Sztabin
Liczba ludności (2006) 920
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 16-310
Tablice rejestracyjne BAU
SIMC 0769960
Położenie na mapie gminy Sztabin
Mapa lokalizacyjna gminy Sztabin
Sztabin
Sztabin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sztabin
Sztabin
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Sztabin
Sztabin
Ziemia 53°40′50″N 23°05′55″E/53,680556 23,098611
Popiersie Karola Brzostowskiego na placu w Sztabinie

Sztabin (lit. Štabinas, Stabinis) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim, w gminie Sztabin, nad Biebrzą.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie suwalskim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sztabin.

Historia[edytuj]

Tereny obecnej Gminy Sztabin zamieszkiwali niegdyś Jaćwingowie. W 1506 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał część tych ziem rodowi Chreptowiczów.

Wieś założył Adam Chreptowicz przed 1598 rokiem, przy przeprawie rzecznej, na trakcie z Augustowa do Knyszyna. Na początku istnienia przez ponad półtora wieku nosiła nazwę Osinki.

W 1627 r. z fundacji Adam Chreptowicza zbudowano tu cerkiew unicką, która stanęła w miejscu kaplicy prawosławnej ufundowanej w 1513 roku przez Teodora Chreptowicza. Około 1656 roku cerkiew tę przemianowano na kościół rzymskokatolicki[1][2].

Nazwa Sztabin została wprowadzona w 1760 roku przez Joachima Chreptowicza, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wyznaczył on trójkątny rynek i sieć ulic. Osada stała się głównym centrum handlowym dóbr krasnoborskich (Chreptowiczów, a później Brzostowskich). Pod koniec XVII wieku zaczęła przekształcać się w ośrodek miejski. W 1766 roku Sztabin uzyskał przywilej królewski na targi i jarmarki.

Miejscowość jest znana głównie ze względu na eksperymenty społeczne i gospodarcze hrabiego Karola Brzostowskiego. W latach dwudziestych XIX wieku założył on tzw. rzeczpospolitą sztabińską. Uwolnił chłopów od pańszczyzny, założył szkołę i wprowadził w swoich dobrach obowiązkowe bezpłatne nauczanie, unowocześnił rolnictwo (wprowadził płodozmian i nowe narzędzia), wybudował szpital, do którego sprowadził lekarza, wprowadził kodeks karny, założył kasę oszczędnościową i pożyczkową. Wybudował hutę szkła, cegielnię, tartak, fabrykę wyrobów żeliwnych (wybudował piec do przetapiania rudy darniowej), doprowadzając upadający majątek do rozkwitu. Dzięki niemu w 1895 roku powstała parafia, zbudowano także przystań na Biebrzy.

Po śmierci (1854) przekazał swoje dobra chłopom w wieczystą dzierżawę, jednak władze rosyjskie unieważniły jego testament. Sztabin powoli tracił na znaczeniu i w 1897 został pozbawiony praw miejskich.

Ludność Sztabina brała czynny udział w walkach narodowowyzwoleńczych. W czasie powstania styczniowego w okolicy działał oddział pułkownika Konstantego Ramotowskiego „Wawra”, którego obozowisko na Kozim Rynku w Puszczy Augustowskiej było miejscem jednej z większych bitew w tym regionie.

W okresie II wojny światowej (1 maja 1943) oddział AK odbił Sztabin z rąk niemieckich na 6 godzin.

Okres powojenny był dla Sztabina tragiczny. Na terenie gminy w tzw. obławie lipcowej w 1945 r aresztowano i wywieziono 126 osób. Nadal działały zbrojne grupy partyzanckie, które przetrwały do początku lat 50.

Urodzeni w Sztabinie[edytuj]

Zabytki[edytuj]

Kościół pw. św. Jakuba w Sztabinie
  • neogotycki kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba, 1910, nr rej.:659 z 10.03.1989[3].

Inne[edytuj]

Rezerwaty:

      • leśny Kozi Rynek
      • florystyczno-faunistyczny Kuriańskie Bagno
      • florystyczny Glinki (ze stanowiskiem pióropusznika strusiego)
  • Urząd Gminy Sztabin wydaje miesięcznik Nasz Sztabiński Dom.

Przypisy

  1. Sztabin. W: Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi. Białystok: Wydawnictwo Orthdruk, 2002. ISBN 83-85368-94-9.
  2. Historia. Parafia św. Jakuba Apostoła w Sztabinie. [dostęp 2015-12-27].
  3. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 31 marca 2016.
  4. Punkt Informacji Turystycznej w Sztabinie.

Bibliografia[edytuj]

G. Ryżewski, Sztabin. Dzieje obszaru gminy od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok-Sztabin 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]