Sztabin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Artykuł 53°40′50″N 23°5′55″E
- błąd 38 m
WD 53°40'59.9"N, 23°7'0.1"E, 53°40'54.52"N, 23°5'51.79"E
- błąd 14 m
Odległość 1298 m
Sztabin
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat augustowski
Gmina Sztabin
Liczba ludności (2011) 1037[1][2]
Strefa numeracyjna 87
Kod pocztowy 16-310[3]
Tablice rejestracyjne BAU
SIMC 0769960[4]
Położenie na mapie gminy Sztabin
Mapa lokalizacyjna gminy Sztabin
Sztabin
Sztabin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sztabin
Sztabin
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Sztabin
Sztabin
Położenie na mapie powiatu augustowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu augustowskiego
Sztabin
Sztabin
Ziemia53°40′50″N 23°05′55″E/53,680556 23,098611
Popiersie Karola Brzostowskiego na placu w Sztabinie

Sztabin (lit. Štabinas, Stabinis) – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim, w gminie Sztabin[4][5]. Leży nad Biebrzą.

Sztabin uzyskał lokację miejską przed 1760 rokiem, zdegradowany w 1801 roku[6]. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[7]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie suwalskim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sztabin.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tereny obecnej Gminy Sztabin zamieszkiwali niegdyś Jaćwingowie. W 1506 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał część tych ziem rodowi Chreptowiczów.

Wieś założył Adam Chreptowicz przed 1598 rokiem, przy przeprawie rzecznej, na trakcie z Augustowa do Knyszyna. Na początku istnienia przez ponad półtora wieku nosiła nazwę Osinki.

W 1627 r. z fundacji Adam Chreptowicza zbudowano tu cerkiew unicką, która stanęła w miejscu kaplicy prawosławnej ufundowanej w 1513 roku przez Teodora Chreptowicza. Około 1656 roku cerkiew tę przemianowano na kościół rzymskokatolicki[8][9].

Nazwa Sztabin została wprowadzona w 1760 roku przez Joachima Chreptowicza, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wyznaczył on trójkątny rynek i sieć ulic. Osada stała się głównym centrum handlowym dóbr krasnoborskich (Chreptowiczów, a później Brzostowskich). Pod koniec XVII wieku zaczęła przekształcać się w ośrodek miejski. W 1766 roku Sztabin uzyskał przywilej królewski na targi i jarmarki.

Miejscowość jest znana głównie ze względu na eksperymenty społeczne i gospodarcze hrabiego Karola Brzostowskiego. W latach dwudziestych XIX wieku założył on tzw. rzeczpospolitą sztabińską. Uwolnił chłopów od pańszczyzny, założył szkołę i wprowadził w swoich dobrach obowiązkowe bezpłatne nauczanie, unowocześnił rolnictwo (wprowadził płodozmian i nowe narzędzia), wybudował szpital, do którego sprowadził lekarza, wprowadził kodeks karny, założył kasę oszczędnościową i pożyczkową. Wybudował hutę szkła, cegielnię, tartak, fabrykę wyrobów żeliwnych (wybudował piec do przetapiania rudy darniowej), doprowadzając upadający majątek do rozkwitu. Dzięki niemu w 1895 roku powstała parafia, zbudowano także przystań na Biebrzy.

Po śmierci (1854) przekazał swoje dobra chłopom w wieczystą dzierżawę, jednak władze rosyjskie unieważniły jego testament. Sztabin powoli tracił na znaczeniu i w 1897 został pozbawiony praw miejskich.

Ludność Sztabina brała czynny udział w walkach narodowowyzwoleńczych. W czasie powstania styczniowego w okolicy działał oddział pułkownika Konstantego Ramotowskiego „Wawra”, którego obozowisko na Kozim Rynku w Puszczy Augustowskiej było miejscem jednej z większych bitew w tym regionie.

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku Sztabin zamieszkiwało 500 osób, wśród których 437 było wyznania rzymskokatolickiego, 1 prawosławnego, a 62 mojżeszowego. Jednocześnie wszyscy mieszkańcy zadeklarowali polską przynależność narodową. Było tu 83 budynki mieszkalne[10].

W okresie II wojny światowej (1 maja 1943) oddział AK odbił Sztabin z rąk niemieckich na 6 godzin.

Okres powojenny był dla Sztabina tragiczny. Na terenie gminy w tzw. obławie lipcowej w 1945 r aresztowano i wywieziono 126 osób. Nadal działały zbrojne grupy partyzanckie, które przetrwały do początku lat 50.

Urodzeni w Sztabinie[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[11]:

Inne:

  • cmentarz żydowski. Znajduje się po zachodniej stronie ul. Augustowskiej, około 700 m na północny zachód od centrum miejscowości[12].

Inne[edytuj | edytuj kod]

Rezerwaty:

  • leśny Kozi Rynek
  • florystyczno-faunistyczny Kuriańskie Bagno
  • florystyczny Glinki (ze stanowiskiem pióropusznika strusiego)
  • Urząd Gminy Sztabin wydaje miesięcznik Nasz Sztabiński Dom.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Portal polskawliczbach.pl [dostęp 2020-12-05]
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r..
  3. Poczta Polska. Wyszukiwarka kodów pocztowych
  4. a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 76-77.
  7. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86.
  8. Sztabin. W: Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi. Białystok: Wydawnictwo Orthdruk, 2002. ISBN 83-85368-94-9.
  9. Historia. Parafia św. Jakuba Apostoła w Sztabinie. [dostęp 2015-12-27].
  10. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 7.
  11. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2020-09-30. [dostęp 2018-04-04].
  12. Cmentarz żydowski w Sztabinie (ul. Augustowska) | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2020-03-07].
  13. Punkt Informacji Turystycznej w Sztabinie.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • G. Ryżewski, Sztabin. Dzieje obszaru gminy od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok-Sztabin 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]