Sztabin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Sztabin
Sztabin
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat augustowski
Gmina Sztabin
Liczba ludności (2006) 920
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 16-310
Tablice rejestracyjne BAU
SIMC 0769960
Położenie na mapie gminy Sztabin
Mapa lokalizacyjna gminy Sztabin
Sztabin
Sztabin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sztabin
Sztabin
Ziemia 53°40′50″N 23°05′55″E/53,680556 23,098611
Popiersie Karola Brzostowskiego na placu w Sztabinie

Sztabin (lit. Štabinas, Stabinis) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim, w gminie Sztabin, nad Biebrzą.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie suwalskim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sztabin.

Historia[edytuj]

Tereny obecnej Gminy Sztabin zamieszkiwali niegdyś Jaćwingowie. W 1506 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał część tych ziem rodowi Chreptowiczów.

Wieś założył Adam Chreptowicz przed 1598 rokiem, przy przeprawie rzecznej, na trakcie z Augustowa do Knyszyna. Na początku istnienia przez ponad półtora wieku nosiła nazwę Osinki.

W 1627 r. z fundacji Adam Chreptowicza zbudowano tu cerkiew unicką, która stanęła w miejscu kaplicy prawosławnej ufundowanej w 1513 roku przez Teodora Chreptowicza. Około 1656 roku cerkiew tę przemianowano na kościół rzymskokatolicki[1][2].

Nazwa Sztabin została wprowadzona w 1760 roku przez Joachima Chreptowicza, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wyznaczył on trójkątny rynek i sieć ulic. Osada stała się głównym centrum handlowym dóbr krasnoborskich (Chreptowiczów, a później Brzostowskich). Pod koniec XVII wieku zaczęła przekształcać się w ośrodek miejski. W 1766 roku Sztabin uzyskał przywilej królewski na targi i jarmarki.

Miejscowość jest znana głównie ze względu na eksperymenty społeczne i gospodarcze hrabiego Karola Brzostowskiego. W latach dwudziestych XIX wieku założył on tzw. rzeczpospolitą sztabińską. Uwolnił chłopów od pańszczyzny, założył szkołę i wprowadził w swoich dobrach obowiązkowe bezpłatne nauczanie, unowocześnił rolnictwo (wprowadził płodozmian i nowe narzędzia), wybudował szpital, do którego sprowadził lekarza, wprowadził kodeks karny, założył kasę oszczędnościową i pożyczkową. Wybudował hutę szkła, cegielnię, tartak, fabrykę wyrobów żeliwnych (wybudował piec do przetapiania rudy darniowej), doprowadzając upadający majątek do rozkwitu. Dzięki niemu w 1895 roku powstała parafia, zbudowano także przystań na Biebrzy.

Po śmierci (1854) przekazał swoje dobra chłopom w wieczystą dzierżawę, jednak władze rosyjskie unieważniły jego testament. Sztabin powoli tracił na znaczeniu i w 1897 został pozbawiony praw miejskich.

Ludność Sztabina brała czynny udział w walkach narodowowyzwoleńczych. W czasie powstania styczniowego w okolicy działał oddział pułkownika Konstantego Ramotowskiego „Wawra”, którego obozowisko na Kozim Rynku w Puszczy Augustowskiej było miejscem jednej z większych bitew w tym regionie.

W okresie II wojny światowej (1 maja 1943) oddział AK odbił Sztabin z rąk niemieckich na 6 godzin.

Okres powojenny był dla Sztabina tragiczny. Na terenie gminy w tzw. obławie lipcowej w 1945 r aresztowano i wywieziono 126 osób. Nadal działały zbrojne grupy partyzanckie, które przetrwały do początku lat 50.

Urodzeni w Sztabinie[edytuj]

Zabytki[edytuj]

Kościół pw. św. Jakuba w Sztabinie
  • neogotycki kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba, 1910, nr rej.:659 z 10.03.1989[3].

Inne[edytuj]

Rezerwaty:

      • leśny Kozi Rynek
      • florystyczno-faunistyczny Kuriańskie Bagno
      • florystyczny Glinki (ze stanowiskiem pióropusznika strusiego)
  • Urząd Gminy Sztabin wydaje miesięcznik Nasz Sztabiński Dom.

Przypisy

  1. Sztabin. W: Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi. Białystok: Wydawnictwo Orthdruk, 2002. ISBN 83-85368-94-9.
  2. Historia. Parafia św. Jakuba Apostoła w Sztabinie. [dostęp 2015-12-27].
  3. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 31 marca 2016.
  4. Punkt Informacji Turystycznej w Sztabinie.

Bibliografia[edytuj]

G. Ryżewski, Sztabin. Dzieje obszaru gminy od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok-Sztabin 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]