Szydłów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Szydłów
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Brama Krakowska
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 świętokrzyskie

Powiat

staszowski

Gmina

Szydłów

Prawa miejskie

1329–1869 i od 2019

Burmistrz

Andrzej Tuz

Powierzchnia

16,22[1] km²

Wysokość

300 m n.p.m.

Populacja (2022)
• liczba ludności
• gęstość


966[1]
60[1] os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 41

Kod pocztowy

28-225

Tablice rejestracyjne

TSZ

Położenie na mapie gminy Szydłów
Mapa konturowa gminy Szydłów, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Szydłów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Szydłów”
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa konturowa województwa świętokrzyskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Szydłów”
Położenie na mapie powiatu staszowskiego
Mapa konturowa powiatu staszowskiego, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Szydłów”
Ziemia50°35′26″N 21°00′10″E/50,590556 21,002778
TERC (TERYT)

2612084[2]

SIMC

0275062

Urząd miejski
Rynek 2
28-225 Szydłów
Strona internetowa
BIP

Szydłówmiasto w południowej Polsce, położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, siedziba gminy Szydłów[3].

Miasto królewskie w powiecie wiślickim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku[4]. Prawa miejskie w latach 1329–1869 oraz ponownie od 1 stycznia 2019[5][6].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Szydłów położony jest na Pogórzu Szydłowskim stanowiącym formę przejściową pomiędzy Górami Świętokrzyskimi a nizinną Niecką Połaniecką. Tereny miejscowości wchodzą w skład Chmielnicko-Szydłowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Miasto położone jest ok. 40 km na południowy wschód od Kielc oraz ok. 12 km na zachód od Staszowa. Miejscowość znajduje się w obszarze zlewni rzeki Wschodniej, dopływu Czarnej Staszowskiej.

Pod względem historycznym Szydłów leży w Małopolsce, w dawnej ziemi sandomierskiej[7].

Ze względu na powszechne w okolicach Szydłowa sady śliwkowe (około 1000) miejscowość bywa nazywana śliwkową stolicą Polski. Co roku w Szydłowie odbywa się Święto Śliwki, czyli Dni Szydłowa, podczas których prezentowane są owoce z miejscowych sadów.

Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie: nr 765 z Osieka do Chmielnika oraz nr 756 ze Starachowic do Stopnicy. Miejscowość jest punktem początkowym szlak turystyczny żółty żółtego szlaku turystycznego prowadzącego do Widełek. Szydłów znajduje się na odnowionej trasie Małopolskiej Drogi św. Jakuba z Sandomierza do Tyńca, która to jest odzwierciedleniem dawnej średniowiecznej drogi do Santiago de Compostela.

W Szydłowie znajduje się jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Funkcjonuje publiczny zakład opieki zdrowotnej, Szkoła Podstawowa im. Jana Kaczorowskiego oraz Gminny Klub Sportowy.

Obecna gmina Szydłów należy do powiatu staszowskiego i zajmuje wysunięte, zachodnio-północne rubieże. Tylko od wschodu graniczy z inną gminą powiatu staszowskiego[8]. Pod względem geologicznym gmina znajduje się na styku dwóch stref kieleckiej i strefy miechowsko-rzeszowskiej. Północna część gminy zajmuje morskie osady miocenu zalegających na strukturach paleozoicznych, zaś część południowa znajduje się na w zapadlisku wypełnionym mioceńskimi gipsami, iłami i piaskami, najwyżej położony punk ma 326 m n.p.m. i znajduje się na zachód od Brzezin, na terenie Szydłowa znajdują się także sześć jaskiń, najbardziej znaną jest Grota Szydłów I i Grota Szydłów II[8]. Najdłuższą rzeką przepływającą przez Szydłów jest rzeka Ciekąca, która ma źródło na północ od stolicy gminy i uchodzi do rzeki Wschodniej. Gmina nie posiada zasobnych źródeł wód podziemnych, głębokość ich zwierciadła wynosi około 1 m w dolinach cieków wodnych do około 30 m w Osówce[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Władysława
Kościół Wszystkich Świętych
Ruiny kościoła Świętego Ducha
Dziedziniec zamku
Brama Krakowska w Szydłowie

Pierwsza wzmianka o Szydłowie pochodzi z 1191. Osada wymieniana jest w akcie uposażenia kolegiaty sandomierskiej, której mieszkańcy Szydłowa oddawali dziesięcinę. Wieś była własnością królewską (królewszczyzna). Osada znajdowała się na odgałęzieniu nadwiślańskiego szlaku handlowego, które prowadziło ze Staszowa w stronę Chęcin, Małogoszcza oraz Przedborza. Szlak ten nabrał znaczenia w XIV wieku po zjednoczeniu Polski po rozbiciu dzielnicowym[10]. 1 lipca 1329 r. król Władysław I Łokietek nadał Szydłowowi prawa miejskieśredzkie.

Około 1355 roku  król Kazimierz Wielki wzniósł tutaj murowany kościół pw. Świętego Władysława w miejsce już drewnianego jako zadośćuczynienie za wydanie wyroku śmierci na ks. Baryczce, zbudował on także warowny zamek i otoczył miasto murem z bramami i basztami. Mur posiadał trzy bramy: Krakowską, Opatowską i Wodną. Parafię szydłowską  utworzono w XIII wieku. Zamek zajmuje powierzchnie 8500 m kwadratowych, znajduje się w zachodniej części starego miasta, obiekt posiada budynek mieszkalny tzw. ,,Salę rycerską’’ powstały w 2 połowie XIV wieku, posiada także basztę obronną tzw. Skarbczyk, jest to budynek dwukondygnacyjny podpiwniczony, wolno stojący w północno-zachodnim narożu muru, jest to najwyższy punkt zamku, znajduje się jeszcze budynek bramny i dom mieszkalny jest to niewielki budynek wolnostojący miejscu dawnej bramy zamykającej dostępu do zamku[11]. Wzmianki o płaceniu przez parafie szydłowiecką świętopietrza pochodzi z 1325 roku. Proboszcz parafii szydłowskiej pobierał w XV wieku dziesięcinę ze starostwa szydłowieckiego oraz wsi Gacki I Koniemłoty, jednak już pod koniec wieku XVI majątek jego powiększył się o wsie Wolica, Brzeziny i Życiny[12].

W XV w. w Szydłowie zbierał się sąd ziemski dla okolicznej szlachty[13]. W 1403 Świdrygiełło otrzymał Szydłów od brata – króla Jagiełły. Od XV do XVIII wieku Szydłów był siedzibą starostwa niegrodowego. Był ważnym ośrodkiem rzemieślniczym. Pierwsze cechy rzemieślnicze powstały tu prawdopodobnie na początku XV w. W Szydłowie rozwijało się między innymi kowalstwo, siodlarstwo, bednarstwo i kotlarstwo. W mieście znajdowała się duża gmina żydowska. W XVI wieku przez Szydłów przebiegał mniejszy szlak handlowy, z Szydłowa przez Chmielnik – Jędrzejów – Lelów – Częstochowę kończąc się w Wieluniu, stąd głównym traktem biegła do Radomia. Szydłów leżał także na szlaku przegonu bydła wołyńskiego na Śląsk, szlaki handlowe przyczyniły się bardzo do rozwoju miasta[12]. Korzystne położenie na szlaku handlowym sprawiało, że w Szydłowie rozwijał się handel. Miasto czerpało dochody z tranzytu wina, chmielu oraz stad bydła. Kupcy szydłowscy ze swoimi towarami jeździli do Sandomierza. W 1488 doszło w Sandomierzu do konfliktu o plac targowy, który przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka został rozstrzygnięty na korzyść kupców szydłowskich. Od tego czasu musieli oni płacić wyłącznie za zajmowanie miejsca na rynku, byli natomiast zwolnieni z opłat za plac poza miastem.

W XVI wieku miasto słynęło z produkcji sukna. Działały tu cechy krawców, piekarzy, szewców, prasołów i garncarzy, a także zbiorowy cech grupujący kowali, ślusarzy, siodlarzy, bednarzy, kotlarzy, mieczników, czapników oraz wędzidlarzy. Istnienie tego cechu potwierdził w 1523 król Zygmunt I Stary. W 1528 w Szydłowie wybudowano wodociągi oraz miejskie łaźnie. co świadczy o ich zamożności. Budowa wodociągu wymusiła także budowę ,,rarmusa’’ był to budynek który miał za zadanie podniesienia wody z rzeki Ciekącej, budynek wyposażony był w czerpakowe koło wodne, dodatkowy zbiornik. Budowa wodociągu doprowadziła do pobierania opłat za jego użytkowanie, jak i wzbogacenie się miasta[12]. W 1564 znajdowało się tu 180 domów. 49 z nich ulokowanych było przy rynku, 75 przy ulicach, a pozostałe 56 na przedmieściach[10]. W mieście było 110 warsztatów rzemieślniczych oraz 7 przekupni[10]. W Szydłowie funkcjonował browar. Uposażenie miasta wynosiło 42 łany. Dochody z produkcji i wyszynku trunków były przeznaczane na konserwację murów miejskich oraz miejskie bruki. W 1565 znaczna część Szydłowa została zniszczona przez pożar. W okresie tym w Szydłowie osiedlało się wielu Żydów. W latach 1534–1564 wybudowali oni murowaną bożnicę. W 1588 kupcy żydowscy zostali zrównani w prawach z kupcami chrześcijańskimi. W XVI w. działali tu bracia polscy[14].

Od pierwszej połowy XVII wieku następował stopniowy upadek miasta. W 1615 roku przeprowadzono lustracje starostwa szydłowskiego, wynika z nich że w mieście było 241 zabudowań z czego 52 to domy w rynku, 76 domy na ulicach, 39 na ,,Błoniu’’ i ,,Pastwisku’’, 69 na przedmieściu św. Leonarda, 2 na ,,Bugaju’’ i 3 domy należące do kościoła[9]. W 1630 Szydłów został spalony przez oddział zbuntowanych wojsk najemnych. Nieopłacone wojsko nie mogąc dostać się w obręb murów, podpaliło przedmieścia, od których zajęła się także część miasta. Ogromne zniszczenia przyniósł potop szwedzki oraz najazd Rakoczego. W 1655 miasto i zamek zostały zniszczone. Z 1300 mieszkańców Szydłowa ocalało zaledwie ok. 350. Liczba domów zmniejszyła się do 54 w 1663[10]. Po tej klęsce miastu nie udało się już podźwignąć. W czasie III wojny północnej w Szydłowie wybuchła zaraza, która zdziesiątkowała miejscową ludność.

W drugiej połowie XVIII w. ziemia mieszczan szydłowskich została zagarnięta przez starostę Macieja Sołtyka. Próbował on także zlikwidować samorząd miejski. W 1777 doszło do zbrojnego starcia, w którym uczestniczyło 300 mieszczan z Szydłowa i Pierzchnicy oraz okolicznych chłopów. Zbrojnym udało się odebrać zagrabione mienie i dochody. Starostę poparł w sporze Stanisław August Poniatowski, król ograniczył się jednak do upomnienia i przestrogi dla mieszczan.

W 1789 miasto miało murowany ratusz, 5 młynów na rzece Ciekącej oraz 196 domów. Wiele z nich było jednak opuszczonych, a miejscowy zamek zrujnowany[10]. W 1827 Szydłów miał 202 domy i 1556 mieszkańców[10].

W 1793 w mieście pomimo utraty jego znaczenia, powstał sąd ziemski. Po III rozbiorze Szydłów znalazł się w zaborze austriackim, , wchodził on w skład Nowej Galicji, od 1803 nazywanej już tylko Galicją. W 1809 roku miasto znalazło się w granicach Księstwa Warszawskiego, które podzielono na cztery departamenty oraz wchodzące w ich skład powiaty, na skutek czego powstał powiat szydłowski, który należał do departamentu krakowskiego. Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku Szydłów znalazł się w granicach Królestwa Polskiego, w tym samym roku wybudowano sąd pokoju[9]. Od 1815 w zaborze rosyjskim, miasto leżało w granicach Królestwa Polskiego, województwa krakowskiego, obwodu stopnickiego, powiatu szydłowskiego[15]. W Szydłowie znaczną cześć mieszkańców stanowili żydzi około 35%, największy przyrost nastąpił w latach 1820-1827 gdzie z 28% populacji wzrosło do 48% udziału ludności żydowskiej [10]. W roku 1813 powstała pierwsza w Szydłowie szkółka elementarna, była ona koedukacyjna, zajęcia były prowadzone w języku polskim, jednak w późniejszych latach język rosyjski odgrywał ważniejszą rolę[9]. W 1850 powiat szydłowski zlikwidowano i włączono w granice powiatu stopnickiego. W 1869 Szydłów utracił prawa miejskie. W 1909 roku do Szydłowa przybył krakowski architekt Adolf Szyszko-Bohusz, prowadził on prace inwentaryzacyjne i dokumentacyjne w synagodze. Pierwsze prace renowacyjne podjęto w latach dwudziestych pod nadzorem urzędu konserwatorskiego, pracownicy i studenci Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej pod kierownictwem Oskara Sosnowskiego. Ważną role w konserwacji zabytków w Szydłowie miał Jan Kaczorowski który był kierownikiem szkoły powszechnej, organizował on zbiórki, to z jego inicjatywy przystąpiono do umacniania muru obronnego[9].

W 1929 osada miała 2246 mieszkańców, z czego ok. 30% stanowili Żydzi. Podczas II wojny światowej Niemcy utworzyli tutaj getto, w którym przetrzymywanych było około tysiąca osób, zgładzonych później w obozach koncentracyjnych. 22 lipca 1944 Szydłów został zajęty przez oddział Armii Ludowej pod dowództwem Stanisława Dorosiewicza. Rozbrojono posterunek policji i zajęto magazyny niemieckie[16].

Szydłów został w znacznym stopniu zniszczony na skutek działań wojennych 1944–1945. W latach powojennych został odbudowany. W 1960 Szydłów liczył 1402 mieszkańców[10]. W 1961 otwarto Muzeum Regionalne. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.

Kalendarium wydarzeń w Szydłowie[edytuj | edytuj kod]

  • 28 listopada 1408 Władysław Jagiełło nadaje wsiom Małkowice i Czerlany prawo magdeburskie. C. t. 14 s. 255–257.
  • 12 czerwca 1533 Zygmunt I Stary uwiadamia, że przeglądnął i uznał za wiarygodne zapisy swoich poprzedników na rzecz przodków Ottona z Chodcza na wsiach Korlyązycze i Jarczin, Podgrodzie, Matheyow i Ruda[17].

Dawne części Szydłowa – obiekty fizjograficzne[edytuj | edytuj kod]

W latach 70. XX w. przyporządkowano i opracowano spis lokalnych części integralnych dla Szydłowa zawarty w tabeli 2.

Tabela 2. Wykaz urzędowych nazw miejscowych i obiektów fizjograficznych[18]
Nazwa wsi – miasta Nazwy części wsi
– miasta
Nazwy obiektów fizjograficznych
– charakter obiektu
I. Gromada Szydłów
  1. Szydłów
  1. Doły Osowskie
  2. Miasto
  3. Piaski
  4. Przedmieście Krakowskie
  5. Przedmieście Opatowskie
  1. Dołki – pole
  2. Duże Doły – pole
  3. Kamionka – pole
  4. Ku Brzezinom – pole
  5. Ku Korytnicy – pole
  6. Ku Kotuszowu – pole
  7. Ku Rakowu – pole
  8. Ku Staszowu – pole
  9. Łyczka – pole
  10. Małe Dołki – pole
  11. Niwa – pole
  12. Ogrody – pole
  13. Piaski – pole
  14. Pod Wolicą – pole
  15. Połaniecka Droga – droga
  16. Ściegna – droga
  17. Za Dołami – pole
  18. Za Solecką Drogą – pole
  19. Zamczysko – pole

Współczesne części Szydłowa[edytuj | edytuj kod]

Poniżej w tabeli 1 integralne części Szydłowa (0275062) z aktualnie przypisanym im numerem SIMC (zgodnym z Systemem Identyfikatorów i Nazw Miejscowości) z katalogu TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju)[19].

Tabela 1. Integralne części Szydłowa
Identyfikator miejscowości Nazwa
miejscowości
Rodzaj
miejscowości
1019533 Doły Osowskie część miasta
1019562 Przedmieście
Krakowskie
część miasta
1019579 Przedmieście Opatowskie część miasta

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Szydłowie
Synagoga w Szydłowie
Muzeum regionalne

Konsultacje lokalne w sprawie nadania statusu miasta (2017)[edytuj | edytuj kod]

Przeprowadzenie konsultacji w sprawie nadania statusu miasta odbyło się w terminie od 15 maja do 31 lipca 2017 r.[20] 79,36% mieszkańców gminy Szydłów opowiedziało się za przywróceniem praw miejskich Szydłowowi przy frekwencji 54,88% (w tym 81,97% mieszkańców Szydłowa przy frekwencji 61,41%)[21]. 23 listopada 2017 postanowiono wystąpić z wnioskiem o nadanie statusu miasta miejscowości Szydłów[22]. Na podstawie pozytywnych konsultacji przeprowadzonych w 2017 roku postanowiono wystąpić w 2018 roku z wnioskiem o nadanie statusu miasta miejscowości Szydłów[22]. 1 stycznia 2019 status miasta został przywrócony[5].

Znani ludzie urodzeni w Szydłowie[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

W mieście, od 2003 roku, działa klub piłki nożnej, GKS Szydłów, grający w B klasie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08].
  2. Rejestr TERYT [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2022-10-18].
  3. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. [dostęp 2013-04-05].
  4. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku.; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.
  5. a b Dz.U. z 2018 r. poz. 1456 – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 2018 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast oraz nadania niektórym miejscowościom statusu miasta.
  6. 10 nowych miast w Polsce od 2019 roku.
  7. Tadeusz Marian Nowak, Jan Wimmer, Historia oręża polskiego 963–1795, PW „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1981, ISBN 83-214-0133-3, s. 167.
  8. a b Kondracki J. Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002, s. 278-270
  9. a b c d e Szydłów przez stulecia, red. C. Jastrzębski, Szydłów 2011, s. 23-24, 113-114, 117, 121-140, 223-224
  10. a b c d e f g Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, T. I, s. 549–550.
  11. Z. M. Łabęcki, Zamek Królewski w Szydłowie, Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Świętokrzyskie, nr. 2871.
  12. a b c Maszczyśki T., Szydłów, Kielce 2015, s. 27-29, 33-35, 41
  13. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  14. Ryszard Kuc Arianie w Szydłowcu, Kurier Ziemi Szydłowskiej Nr 3/2004 s. 18. unitarianie-uniwersalisci.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-04)].
  15. Królestwo Polskie Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji, Tabella miast, wsi, osad, Królestwa Polskiego,. Z wyrażeniem ich położenia i ludności alfabetycznie ułożona. T. 2, w drukarni Łątkiewicza przy ulicy Senatorskiéy Nro 467, 1827 [dostęp 2022-08-12].
  16. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 s. 334.
  17. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wskutek fundacyi śp. Aleksandra hr. Stadnickiego, wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego [online].
  18. Por. Leon Kaczmarek (red. nauk. zeszytu), Witold Taszycki (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970, s. 58, 77–96.
  19. TERYT – Katalog miejscowości (stan na: 2016-09-19) /w:/ Lista plików predefiniowanych. 19 września 2016 r.
  20. Uchwała nr XXXVI/231/2017 z dnia 27 czerwca 2017 r. BIP Urząd Gminy Szydłów [online], szydlow.bip.jur.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  21. Prawa miejskie – wyniki konsultacji społecznych.
  22. a b Informacja o XLII sesji Rady Gminy Szydłów i komisjach.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kaczmarek Leon (red. nauk. zeszytu), Taszycki Witold (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970.
  • Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998
  • Turystyczne atrakcje gminy Szydłów, Piotr Walczak (oprac.), Szydłów: Urząd Gminy, 2006, ISBN 83-922366-1-0, ISBN 978-83-922366-1-0, OCLC 836302173.
  • Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965–1967

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]