Gwiazdozbiór Tarczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Tarcza Sobieskiego)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tarcza
Tarcza
Nazwa łacińska Scutum
Dopełniacz łaciński Scuti
Skrót nazwy łacińskiej Sct
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 19 h
Deklinacja -10°
Charakterystyka
Powierzchnia 109 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda α Scuti (3,85m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 70[1]° N.

Tarcza (łac. Scutum, dop. Scuti, skrót Sct, dawniej Tarcza Sobieskiego, łac. Scutum Sobiescianum) – gwiazdozbiór nieba południowego, 84. co do wielkości, leżący w pobliżu równika niebieskiego. Należy do najmniejszych – jest piąty od końca pod względem wielkości. Wprowadzony przez Jana Heweliusza w 1684 roku dla upamiętnienia najmożniejszego protektora gdańskiego astronoma, króla Jana III Sobieskiego, po jego słynnej wiedeńskiej wiktorii. Nazwał go wtedy Scutum Sobiescianum. Pierwsza informacja o gwiazdozbiorze, z ryciną i opisem, pojawiła się w sierpniu 1684 roku w niemieckim czasopiśmie naukowym „Acta Eruditorum[2]. Gwiazdozbiór znalazł się także w pośmiertnie wydanym w 1690 roku atlasie Firmamentum Sobiescianum, trzeciej części zadedykowanego w całości królowi dzieła Heweliusza Prodromus Astronomiae. Jest to jeden z 88 współcześnie rozróżnianych gwiazdozbiorów. W większości języków odniesienie do Sobieskiego wyszło z użycia i gwiazdozbiór znany jest po prostu jako Tarcza. W Polsce widoczny latem nad południowym horyzontem, tuż poniżej Orła, nad Strzelcem. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 20.

Herb Tarcza Jana III Sobieskiego
Scutum Sobiescianum Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia 1690

Była ona dawniej przedstawiana jako polski herb szlachecki Janina (Tarcza), króla Polski Jana III Sobieskiego z godłem krzyża Jezusa Chrystusa – stąd też na rycinach skrót INRI.

Obok Ciołka Poniatowskiego, jest to jedyna konstelacja, powiązana z rzeczywistą postacią z historii nowożytnej. Jest to jedyny gwiazdozbiór z podtekstem politycznym, którego nazwa przetrwała do dzisiaj[1].

Obecnie używana jest tylko nazwa Tarcza, ponieważ w drugiej połowie XIX wieku astronomowie niemieccy przeforsowali uchwałę o jednowyrazowym nazewnictwie gwiazdozbiorów, zresztą dość niekonsekwentną (istnieją bowiem konstelacje o podwójnych nazwach: Mały Lew, Wielki Pies, Mały Pies, Psy Gończe, Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Warkocz Bereniki, Korona Północna, Korona Południowa, Trójkąt Południowy), co ujawniło prawdziwą, pozanaukową motywację uchwały – fanatyczną nienawiść do polskości[3].

Gwiazdy Tarczy Sobieskiego[edytuj | edytuj kod]

Zawiera 18 gwiazd jaśniejszych niż 6m, leży jednak w szczególnie bogatym w gwiazdy obszarze Drogi Mlecznej między Orłem a Strzelcem. Gwiazdy te są blade i czasami trudne do znalezienia z powodu jasnego tła Drogi Mlecznej. Alfa, beta gamma i zeta tworzą asteryzm w kształcie litery Y[1].

  • Najjaśniejsza alfa Scuti (α Sct) to pojedyncza gwiazda, chłodny pomarańczowy olbrzym typu K oddalony od nas o 174 lata świetlne. Jest 21. razy większy od Słońca i co najmniej 130 razy jaśniejszy[1].
  • Druga co do jasności beta Scuti (β Sct) jest pomarańczowym olbrzymem typu G. Towarzyszy mu karzeł o jasności 8,5m. Jest to układ spektroskopowy o okresie obiegu około 843 dni[4].
  • Trzecia co do jasności zeta Scuti (ζ Sct) o jasności 4,66m to również pomarańczowy olbrzym i układ podwójny o okresie 6,5 roku, oddalony o 207 lat świetlnych[4].
  • Niewiele jej ustępuje w jasności gamma γ Sct (4,67m), która jest białym podolbrzymem[4].
  • Delta (δ) Scuti to prototyp klasy gwiazd zmiennych, pulsujących z okresem kilku godzin i zmieniających jasność o zaledwie kilka dziesiątych magnitudo. Sama delta Scuti zmienia swoją jasność między 4,60 a 4,79m z okresem 4 godziny 39 minut. Gwiazda ma dwóch towarzyszy – gwiazdę o jasności 12,2m oddaloną o 15,2 sekundy łuku oraz gwiazdę o jasności 9,2m oddaloną o 53 sekundy łuku. Oddalona jest o około 202 lata świetlne[4].
  • Zmienna R Scuti, pomarańczowy nadolbrzym, którego jasność waha się między 5,0 a 8,4m w cyklu około 144 dni[5].

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

W konstelacji znajdują się dwa obiekty z katalogu Messiera.

  • Najpiękniejszym obiektem Tarczy jest gromada otwarta Messier 11 (NGC 6705), zwana Dziką Kaczką. Gromada ma jasność 6,3m, rozmiary kątowe 14′, znajduje się w odległości około 6000 lat świetlnych i zaledwie dwa stopnie na południowy wschód od beta Sct. Jest to jedna z najbardziej obfitujących w gwiazdy gromad otwartych Galaktyki, ma ich blisko trzy tysiące. Została odkryta w 1681 przez niemieckiego astronoma Gottfrieda Kircha (ucznia Jana Heweliusza). To jednocześnie jedna z najgorętszych gromad. Jej wiek to mniej więcej 220 milionów lat. Oglądana przez mały teleskop ma kształt litery V i przypomina lecące dzikie kaczki.
  • Inny ciekawy obiekt to gromada otwarta Messier 26 (NGC 6694) o jasności 8m i średnicy kątowej 15′. Znajduje się niecały stopień na wschód od delta Sct. Zawiera około setki gwiazd, z których najjaśniejsza ma 11,9m. Gromada została odkryta przez Charles’a Messiera w 1764 roku i jest oddalona o pięć tysięcy lat świetlnych[6].
  • Zaledwie dwa stopnie na wschód od M26 znajduje się niewiele od niej słabsza gromada kulista NGC 6712 (8,69m). Odkryta została prawdopodobnie przez francuskiego astronoma Le Gentila w trakcie katalogowania przez niego połaci Drogi Mlecznej w okolicy gwiazdozbioru Orła. Pierwotnie on oraz William Herschel (który odnalazł ją niezależnie) sklasyfikowali obiekt jako mgławicę. W rzeczywistości jest to gromada kulista oddalona o 22,5 tysiąca lat świetlnych. W 1999 roku astronomowie za pomocą teleskopów Very Large Telescope wykazali, że przez miliardy lat pozbyła się ona swych najsłabszych gwiazd podczas kolejnych przejść przez dysk Drogi Mlecznej.
  • W Tarczy znajduje się mgławica planetarnaIC 1295. Jej jasność to 12,7m. Jest zatem w zasięgu jedynie największych teleskopów. Swój zielony kolor zawdzięcza zjonizowanemu tlenowi. Ciało niebieskie znajduje się w odległości 3300 lat świetlnych[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Praca zbiorowa: KOSMOS. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 454-455. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. Rocznik gdański. T. 45-46. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1985, s. 124.
  3. Zbigniew Dworak, Ludwik Zajdler: Planety, Gwiazdy, Wszechświat. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, 1989, s. 131-132. ISBN 83-03-02491-4.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Kamil Złoczewski: Ryś i Tarcza. Przewodnik obserwatora.. T. 79. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22-23, seria: Kosmos. Tajemnice Wszechświata. ISBN 978-83-252-2119-5.
  5. Przemysław Rudź: Niebo. Warszawa: Carta Blancz Sp. z o.o. Grupa wydawnicza PWN, 2008, s. 221-222. ISBN 978-83-60887-76-9.
  6. Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 366. ISBN 978-83-01-14848-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Desselberger, Jacek Szczepanik: Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach. Bielsko-Biała: PARK, 2002. ISBN 83-7266-156-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]