Tatarzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ludów wywodzących się ze Złotej Ordy. Zobacz też: inne znaczenia.
Tatarzy
Shihabetdin Marcani.jpg Tuqay.jpg G.Kh.Akhatov (1951).jpg Marat Safin, 2006.jpg Calil student 1929.jpg Bilya.JPG Safina signing autographs.jpg
Szihabuddin Mardżani, Gabdulla Tukaj, Gabdułchaj Achatow, Marat Safin, Musa Dżalil, Alsou, Dinijar Bilaletdinow, Dinara Safina
Liczebność ogółem
10 milionów[1]
Regiony zamieszkania
 Rosja: 5 554 601[2]
 Uzbekistan: 1 250 000[3]
 Kazachstan: 400 000
 Ukraina: 350 000
 Tadżykistan: 200 000[1]
 Kirgistan: 140 000[4]
 Turkmenistan: 60 000[1]
 Azerbejdżan: 30 000[1]
 Rumunia: 23 000[5]
 Białoruś: 15 000[1]
 Stany Zjednoczone: 10 000[1]
 Polska: 4 900[1]
Języki
tatarski, krymskotatarski, rosyjski
Główne religie
islam, prawosławie
Pokrewne grupy etniczne
ludy tureckie
Rozmieszczenie Tatarów
Flaga narodowa krymskich Tatarów
Kobieta tatarska w stroju z XVIII wieku

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) – grupa ludów tureckich z Europy wschodniej oraz północnej Azji.

Wywodzą się z terenów północno-zachodniej Mongolii i rejonu Bajkału, prawdopodobnie spokrewnieni są z Połowcami i Kipczakami[6]. Weszli w skład imperium Czyngis-chana i jako element wieloetnicznej armii mongolskiej brali udział w wyprawach na Europę, przez co słowo „Tatarzy” stało się na Zachodzie synonimem Mongołów.

Po rozpadzie imperium mongolskiego utworzyli szereg państw w jego zachodniej części, m.in. Złotą Ordę, Chanat Astrachański, Chanat Kazański, Chanat Syberyjski, Chanat Krymski. W XIV wieku przyjęli sunnicką wersję islamu[6].

Odłamy Tatarów[edytuj | edytuj kod]

Tatarzy rozsiani są po ogromnych obszarach, głównie byłego ZSRR. Dzielą się na kilka grup będących często osobnymi narodami. Najliczniejsi są Tatarzy Kazańscy, zamieszkujący Tatarstan i nazywani po prostu Tatarami.

Drugą dużą grupą są Tatarzy Krymscy. Stanowili oni ludność Chanatu Krymskiego; to z tymi właśnie Tatarami walczyli Polacy w XVI–XVII wieku. Wraz z rozpadem Złotej Ordy, rozciągającej się od ujścia Dunaju po Irtysz, powstał na Krymie oddzielny chanat. W roku 1449 na jego czele stanął popierany przez wielkiego księcia litewskiego Witolda Hadżi Girej, od którego wywodziła się dynastia panująca aż do roku 1783, kiedy to Półwysep Krymski został zdobyty przez Rosjan[7].

Tatarzy krymscy zostali wysiedleni z Krymu przez władze stalinowskie w ramach represji, zaś obecnie wracają na Krym (masowo od 1989 roku), gdzie mieszka już ponad 270 tys. osób[6]. Mniejsze grupy Tatarów zamieszkują również Syberię. Wszyscy Tatarzy są potomkami plemion tworzących Złotą Ordę. Większość mieszkańców Tatarstanu wyznaje islam, wielu prawosławie, podczas gdy Tatarzy krymscy islam sunnicki wprowadzony przez chana Ozbega jako religia państwowa Złotej Ordy w roku 1313.

Niewielkie społeczności Tatarów osiedliły się na Litwie. Społeczności tatarskie można obecnie spotkać w Polsce, na Litwie i Białorusi. Tatarzy w Polsce najliczniej zamieszkują Podlasie (w tym Białystok, gdzie żyje ich około dwóch tysięcy) oraz Trójmiasto. W Bohonikach i Kruszynianach na Białostocczyźnie oraz w Gdańsku znajdują się ich meczety.

Tatarzy często utożsamiani są błędnie z Mongołami. Faktem jest, że współtworzyli oni imperium mongolskie Czyngis-chana, by po jego rozpadzie utworzyć Złotą Ordę, ale ich pokrewieństwo z Mongołami wynika jedynie z podobnego stylu życia. Różnice językowe są oczywiste, a oba narody zróżnicowały się jeszcze bardziej wraz z przyjęciem przez Tatarów islamu (podczas gdy Mongołowie wyznają szamanizm lub buddyzm). Istnieją też olbrzymie różnice genetyczne, gdyż Mongołowie są ludem buriacko-chałchaskim[8], a Tatarzy turecko-kipczackim[9].

Wojsko tatarskie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojskowość Tatarów.
Information icon.svg Osobny artykuł: Nogajskie ordy przednie.

Koczownicy tatarscy to wojsko przede wszystkim konne. Tylko niewielu z tych stepowych jeźdźców posiadało uzbrojenie podobne do uzbrojenia lekkiej jazdy polskiej, jak szable, dzidy, łuki, tarcze czy kolczugi, niemniej byli przeciwnikiem groźnym. Z reguły unikali starć z regularnym wojskiem, ale zmuszeni walczyli z determinacją. Ich głównym atutem była szybkość. W licznych wyprawach łupieżczych na ziemie I Rzeczypospolitej (tylko w pierwszej połowie XVII wieku było ich co najmniej 76[10]) uczestniczyły zwykle pojedyncze ordy lub czambuły nie przekraczające kilku tysięcy, a nawet kilkuset jeźdźców[11]. Tylko w wyjątkowych wypadkach (np. na rozkaz sułtana tureckiego) ruszała w pole cała armia Chanatu Krymskiego licząca 20–30 tysięcy wojowników[10].

Utrzymanie pokoju z Turcją nie było łatwe, choć Polska nie była głównym celem ekspansji tureckiej, która kierowała się głównie na Węgry, napaści tatarskie obserwowano i wiedziano, gdzie szukać ich przyczyny. Jan Kochanowski pisał w 1564 roku:

W kilka lat Tatarowie pięćkroć nas wybrali,
Bracią waszę w niewolę Turkom zaprzedali...
Nie spuszczajcie się na to, że Turcy próżnują,
Wiedząć oni przyczynę, komu w tym folgują.

— Jan Kochanowski, Dzieła polskie[12]

Podstawę strategii Tatarów stanowiło zaskoczenie. Starali się uderzać tam, gdzie nie było obrony, względnie była ona bardzo słaba. Po wtargnięciu na ziemie gęściej zamieszkane zakładali kosz, skąd szeroko rozsyłali czambuły plądrujące okolice, a potem, z łupami i jasyrem wracające do obozu. Kosz był wówczas zwijany i orda wracała do swych siedzib[13]. Po przejściu ordy pozostawały trupy i zgliszcza. W XVII wieku śpiewano dumki jak ta:

Zasmuciła się Ukraina, bo nie da się przeżyć;
Zadeptała orda końmi maleńkie dzieci!
Maleńkie zadeptała, a wielkie zabrała,
Do chana pognała...

— Narodni perłyny, Kijów 1971[14]

Od XV wieku Tatarzy krymscy używali łuku refleksyjnego w najbardziej udoskonalonej formie - tzw. krymskotatarskiego, najbardziej skróconego. Zastąpił on poprzednie typy – turecki, mongolski czy klasyczny staroscytyjski. Podobnie jak tamte typy miał większy zasięg i celność od łuku prostego, co potwierdzają współczesne testy[15].

Z tatarskiego łuku refleksyjnego strzelało się lżejszymi i krótszymi strzałami (długość strzały do 1 m, masa do 250 g) niż strzały do łuku prostego, co powodowało, że łuk ten był mniej celny oraz miał krótszy zasięg (do 250 m). Nie miało to jednak większego znaczenia dla Tatarów, którzy stosowali ten łuk do szybkich, zmasowanych ataków (chmura strzał – nawet 10 strzałów na minutę). W przypadku walki z taborem, strzelano w taki sposób, aby strzały z góry raniły nieopancerzonego przeciwnika lub jego konie. Ława tatarska (szyk przypominający lekko wygięty półksiężyc) mogła w krótkim czasie wysłać na wroga wiele pocisków, które jeśli nie raziły ich samych, to przynajmniej raniły konie. Potrafili także ostrzeliwać się z konia w czasie ucieczki – strzelec wypuszczał strzałę wtedy, gdy kopyta galopującego konia unosiły się nad ziemią[16].

Związki etymologiczne[edytuj | edytuj kod]

Dawniej błędnie zakładano, że nazwa „Tatarzy” ma swoje pochodzenie w greckiej nazwie piekła czyli Tartarze[17]. Ta powstała w dobie najazdów mongolskich ludowa etymologia w pełni wyrażała obawę Europejczyków przed nomadami i na kilka wieków utrwaliła nazwę Tatarów jako określenie wszystkich koczowniczych ludów Wschodu[18]. W rzeczywistości nazwa Tatarów pojawia się jednak znacznie wcześniej, niż miały miejsce pierwsze kontakty Tatarów z Europejczykami – jest ona wymieniana m.in. w Tajnej historii Mongołów. Źródła chińskie wymieniają ich po raz pierwszy pod nazwą „Dada” (達靼) lub „Dadan” (達怛) w połowie IX wieku[19].

W roku 1790 Baltazar Hacquet podał fantastyczną etymologię nazwy „Tatry”, twierdząc że Słowianie nazywają te góry Tatari lub Tatri ponieważ przedtem przebywały tam tatarskie ordy[20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries
  2. Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей
  3. Uzbekistan - Ethnic Composition
  4. Russia Ethnic groups - Demographics
  5. Internet Archive Wayback Machine
  6. 6,0 6,1 6,2 Tatar (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2012-10-25].
  7. J. Pajewski, s.107.
  8. Encyklopedia PWN, T.2, s.529.
  9. Encyklopedia PWN, T.3, s.549.
  10. 10,0 10,1 T. Nowak, J. Wimmer, s.437.
  11. J. Pajewski, Buńczuk i koncerz, s.58.
  12. J. Pajewski, Buńczuk i koncerz, s.62.
  13. T. Nowak, J. Wimmer, s.439.
  14. W. Serczyk, s.71.
  15. Rafał Prądzyński: Gawędy o łucznictwie. Warszawa: Egros, 2001, ISBN 83-88185-12-8
  16. Aleksander Czołowski. Diariusze o walkach z Tatarami. „Kwartalnik Historyczny”. 6, 1892. Lwów. ISSN 0023-5903. 
  17. Jan Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XVIII w., Warszawa 1989, s. 62.
  18. Leszek Podhorodecki, Czyngis-Chan, Warszawa 1991, s. 8.
  19. Jan Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944, Pułtusk 1998, s. 8.
  20. Etnografia polska, wyd. PAN. t.5, 1961, s.54.; "Montes Tartari, per contractionem Tatri" [w:] Historia Naturalis Curiosa Regni Poloniae, Sandomiriae 1721, s.20.; "Tartari: przybysze z Tartaru, z piekła rodem" [w:] Józef Staszewski, Słownik geograficzny: pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, s.305.; "od miasta Carpis starożytnych Bastarnów ku krajom tatarskim" [w:] Jacek Kolbuszewski, Tatry i górale w literaturze polskiej: antologia, 1992.; "niektórzy zowią Tatrami, że aż się ku Tartaryi ciągną" [w:] Samuel Linde, Słownik języka polskiego, 1808, s.967.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia PWN w trzech tomach (praca zbiorowa). Dariusz Kalisiewicz (red. nacz.). T. 1-3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1999. ISBN 83-01-12702-3.
  • Tadeusz M. Nowak, Jan Wimmer: Historia oręża polskiego 963-1795. Warszawa: WiedzaPowszechna, 1981. ISBN 83-214-0133-3.
  • Janusz Pajewski: Buńczuk i koncerz: Z dziejów wojen polsko-tureckich. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  • Władysław A. Serczyk: Na dalekiej Ukrainie: Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984. ISBN 83-08-01214-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]