Teatr rzymski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Teatr Wielki w Pompejach
Scena teatru i tzw. Portyk Gladiatorów w Pompejach

Teatr rzymski – budowla służąca wystawianiu sztuk widowiskowych, wykazująca wiele cech wspólnych z teatrem greckim okresu hellenistycznego.

Budowla u Rzymian złożona była z podobnych elementów, ale istniały też dość znaczne różnice. Teatr składał się z widowni (cavea), sceny (pulpitum) oraz budynku scenicznego zwanego skene. Rzymskie teatry były kryte dachem chroniącym przede wszystkim przed promieniami słońca (nad widownią rozpinano płócienną osłonę – velarium). Budowano je najczęściej na płaskim (w porównaniu z Grecją) terenie, widownia była więc ukształtowana inaczej – jako półkole wpisane w czworobok o amfiteatralnie umieszczonych miejscach dla widzów. W tylnej części w narożach o kształcie zbliżonym do trójkąta z wklęsłym bokiem umieszczano klatki schodowe umożliwiające dostęp na widownię. Do klatek prowadziły zewnętrzne, szerokie drzwi umieszczone pod arkadami fasady widowni.

Fasada zbudowana była jako kilkukondygnacyjny mur arkadowy zwieńczony galerią. Sama widownia podzielona była poziomymi przejściami (praecinctiones) oraz biegnącymi promieniście schodkami (scalaria) na sektory poziome (maeniana) i pionowe (cunei). Półkolisty placyk (orchestra) w porównaniu z teatrami greckimi został zmniejszony (chór nie zawsze brał udział w rzymskich przedstawieniach). Za to proskenion, zwany w Rzymie pulpitum, został poszerzony. Widownia nie sięgała poza średnicę orchestry, więc wydłużono skene. Jej część frontowa posiadała liczne nisze, ryzality, kolumny i zdobienia malarskie, a umieszczone w nich drzwi służyły aktorom do wychodzenia na scenę i opuszczania jej. Środkowe, największe, służyły głównym bohaterom, boczne pozostałym osobom. W fasadzie umieszczano troje drzwi. Hyposkeon także został pokryty licznymi płaskorzeźbami.

Nowością teatrów rzymskich było zastosowanie kurtyny (aulaeum), którą opuszczano w dół, do specjalnie przygotowanego otworu. Kolejną innowacją wprowadzoną przez Rzymian było zastosowanie plakatów teatralnych nazywanych programinata, informujących o mającym się odbyć przedstawieniu.

Teatr prawie nie miał w Rzymie rodzimej tradycji. Najprawdopodobniej wskutek tego Senat Rzymski zakazał umieszczania miejsc siedzących w budowanym w Rzymie od 154 p.n.e. teatrze i prace te przerwano. Najstarszym odkrytym na starorzymskim obszarze Italii jest tzw. Teatr Wielki w Pompejach. Zbudowano go ok. 80 p.n.e. i mógł pomieścić około 15 000 widzów. W Rzymie pierwszy drewniany teatr wybudowano dopiero w 58 p.n.e. (za zgodą Marka Skaurusa). Trzy lata później, aby uzyskać zgodę na wybudowanie teatru z kamienia na Polu Marsowym, Pompejusz nakazał umieścić na koronie widowni kaplicę Wenus Zwycięskiej. Widzowie siedzieli co prawda tyłem do kaplicy podczas przedstawienia, ale w pozostałym czasie widownia budowli postawionej przez Pompejusza przypominała monumentalne schody prowadzące do świątyni.

Najlepiej zachowały się z okresu rzymskiego teatry w Orange (Vaucluse) we Francji i w Leptis Magna w Libii.

W twórczości scenicznej starożytnego Rzymu wyróżnia się kilka charakterystycznych odmian sztuk teatralnych (kolejność według popularności wśród Rzymian):

  • Mim – krótka, często improwizowana scenka z życia, popis aktorski;
  • Pantomima – nieme widowisko, w którym aktorzy posługiwali się gestem i ruchem, nie stroniące od dosadności i okrucieństwa;
  • Fabula atellana – ludowa farsa italska, w której aktorzy występowali w maskach charakterystycznych dla poszczególnych postaci;
  • Fabula palliata – sztuka komediowa, w której Rzymianie naśmiewają się z Greków (twórcami palliaty byli m.in. Plaut i Terencjusz);
  • Fabula togata – sztuka komediowa, w której Rzymianie naśmiewają się z samych siebie;
  • Fabula cothurnata – tragedia o charakterze greckim;
  • Fabula praetexta – tragedia w stylu rzymskim.