Tenrek zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Tenrek zwyczajny
Tenrec ecaudatus
(von Schreber, 1778)[1]
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

afrosorkowce

Rodzina

tenrekowate

Podrodzina

tenreki

Rodzaj

Tenrec
Lacépède, 1799[2]

Gatunek

tenrek zwyczajny

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[10]

Zasięg występowania
Mapa występowania

Tenrek zwyczajny[11], kretojeż bezogonowy (Tenrec ecaudatus) – gatunek ssaka z podrodziny tenreków (Tenrecinae) w obrębie rodziny tenrekowatych (Tenrecidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Takson po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1778 roku niemiecki zoolog Johann Christian Daniel von Schreber pod nazwą Erinaceus ecaudatus[1]. Miejsce typowe to Madagaskar[1][12]. Holotyp nieznany[13]. Jedyny przedstawiciel rodzaju tenrek[11] (Tenrec) który zdefiniował w 1799 roku francuski zoolog Bernard Germain de Lacépède[2].

Pomimo dużych różnic w wielkości i ogólnym wyglądzie pomiędzy Tenrec i Hemicentetes zostały rozpoznane podobieństwa między obydwoma taksonami na podstawie pewnych cech morfologicznych i behawioralnych[14]. Badania morfologiczne i molekularne potwierdziły, że te dwa rodzaje tworzą klad i są taksonami siostrzanymi dla dwóch pozostałych rodzajów z obrębu Tenrecinae, Echinops i Setifer[14].

Gatunek monotypowy[14][15][16].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Tenrec (Tenrecus): nazwa ‘tandraka’ oznaczająca w języku malgaskim tenreka[17][18].
  • Centetes: gr. κεντητης kentētēs ‘ten, kto kłuje’, od κεντεω kenteō ‘kłuć’[19].
  • ecaudatus: nowołac. ecaudatus ‘bezogonowy, bez ogona’, od łac. ex- ‘brak, bez, nie’; -caudatus ‘-ogonowy’, od cauda ‘ogon’[20].

Występowanie i biotop[edytuj | edytuj kod]

Tenrek zwyczajny występuje na Madagaskarze[14][15], natomiast na Komorach, Seszelach, Mauritusie i Reunionie został introdukowany początkowo jako pokarm dla pracowników plantacji[16][21]. Zamieszkuje tereny krzewiaste i lasy równikowe, często w pobliżu źródeł wody[21][22]. Spotykany również na polach ryżowych, plantacjach i w ośrodkach miejskich. Pojawia się do wysokości 2500 m n.p.m.[10]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe dane[15][23][21][22][24]
(samce są większe od samic)
Długość ciała (bez ogona) 182–350 mm
Długość ogona 100–160 mm
Długość ucha 19–36 mm
Długość tylnej stopy 31–48 mm
Masa ciała 148–430 g
Dojrzałość płciowa 182 dni
Ciąża 56–64 dni
Liczba młodych
w miocie
1-32
Długość życia 8 lat w niewoli[25]

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Największy przedstawiciel rodziny tenrekowatych[26]. Ciało silne i muskularne. Głowa wydłużona, zakończona spiczastym ryjkiem. Oczy i uszy małe[22][27]. Ogon szczątkowy. Ubarwienie w zależności od rejonu występowania waha się od szaro-brązowego do czerwono-brązowego[21]. Sierść jest gęsta i składa się ze sztywnych włosów i tępych kolców. Kolce młodych są koloru białego[22][28]. Kończyny przednie są dłuższe od tylnych. Łapy o pięciu palcach zakończone są ostrymi pazurami. Samice mają zazwyczaj 12 par sutków. Układ pokarmowy, rozrodczy i wydalniczy łączą się w fałdzie skórnym przypominającym kloakę[24].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Ssak ten prowadzi samotny i nocny tryb życia. Dorosłe tenreki starają się unikać nawzajem, z wyjątkiem okresu rozrodu i matki opiekującej się młodymi. Głównie okresy aktywności przypadają na wieczór (od 18 do 21 godz.) oraz noc (od 1 do 5 godz.)[21]. Często można go spotkać podczas kąpieli na polach ryżowych. W poszukiwaniu pożywienia potrafi wspinać się na strome skały i rzadziej na drzewa. Nora zwykle znajduje się w pobliżu potoków lub strumieni i ma kształt litery Y. Przeważnie ma dwa wyjścia i komorę sypialną długości 1–2 m. Podczas suchych zimowych miesięcy kiedy zasoby pokarmowe są ograniczone, ssak ten zapada w głęboki sen. Areał osobniczy wynosi 0,5-2 ha. W sytuacji zagrożenia stroszy sztywne włosy i kolce na grzbiecie[29] i wydaje z siebie syczące odgłosy[30]. Otwiera też szeroko paszczę i w ostateczności kąsa. Młode wytwarzają dźwiękowy sygnał alarmowy w procesie zwanym strydulacja. Na ten dźwięk rodzeństwo rozbiega się i szuka schronienia[21]. Długie wąsy i włosy na plecach wykorzystywane są do wykrywania drgań. Mają też dobry zmysł wzroku. Do komunikacji wykorzystują również bodźce zapachowe.

Młode tenreki zwyczajne

Okres godowy przypada głównie na październik i listopad. Samce często staczają walki o samice. Podczas spotkania para nawzajem się obwąchuje po czym przystępuje do krycia. Podczas kopulacji samiec przytrzymuje samicę przednimi nogami i częstą ją liże[21]. Ciąża trwa zwykle 56–64 dni. Po tym okresie rodzi się 1-32 młodych (zwykle jednak 10-20)[31] o masie urodzeniowej 21 g[25]. Wielkość miotu zależy od warunków w jakich występuje ten ssak: w tropikalnych lasach Seszeli w pobliżu równika wynosi około 10, w większości badanych obszarów 15, natomiast na sawannach 20[21]. Młode rodzą się słabo rozwinięte i z zamkniętymi oczami (które otwierają po 14 dniach). Okres laktacji trwa około 4 tygodnie. Po tym okresie matka wyprowadza młode i zaczynają przyjmować stały pokarm. Zmiana ubarwienia następuje po 60 dniach życia. Po 3-4 miesiącach zazwyczaj opuszczają gniazdo i rozpoczynają samodzielne życie.

Tenrek zwyczajny jest wszystkożerny. Na pokarm składają się głównie owady, dżdżownice i inne bezkręgowce oraz rośliny, owoce, płazy, gady i małe ssaki. Długi pysk oraz włosy czuciowe wykorzystywane są do szukania pokarmu pod ściółką leśną. Do rozłupywania twardych pancerzy owadów wykorzystuje silne mięśnie szczęk[32].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Niewiele wiadomo na temat drapieżników polujących na tenreka. Jedynie człowiek polował na te ssaki od tysięcy lat, głównie dla mięsa. Ponadto jako owadożerca niewątpliwie redukuje populacje owadów szkodników[21]. Mogą być nosicielami bakterii wywołujących leptospirozy[33].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii LC (ang. least concern ‘najmniejszej troski’)[10]. Nie ma większych zagrożeń dla populacji tego gatunku. Jedynie wprowadzone szczury z rodzaju Rattus mogą być w pewnych okolicznościach konkurencją dla tenreka zwyczajnego[21].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wariant pisowni Tenrec Lacépède, 1799.
  2. a b Niepoprawna późniejsza pisownia Centetes Illiger, 1811.
  3. Nieuzasadniona poprawka Tenrec Lacépède, 1799.
  4. Niepoprawna późniejsza pisownia Tenrec Lacépède, 1799.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. T. 3. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1778, s. 590, ryc. clxv. (niem.).
  2. a b Tableau des divisions, sous-divisions, ordres et genres des mammifères. W: B.G. de Lacépède: Discours d’ouverture et de clôture du cours d’histoire naturelle, donné dans le Muséum national d’Histoire naturelle, l’an VII de la République, et tableaux méthodiques des mammifères et des oiseaux. Paris: Plassan, 1799, s. 7. (fr.).
  3. J.G. Fischer von Waldheim: Tableaux synoptiques de zoognosie. Moscou: de l’Imprimerie de l’Université Impériale, 1808, s. kol. 5. (fr.).
  4. J.K.W. Illiger: Prodromus systematis mammalium et avium: additis terminis zoographicis utriusque classis, eorumque versione germanica. Berolini: Sumptibus C. Salfeld, 1811, s. 124. (łac.).
  5. A.G. Desmarest: Mammalogie, ou, Description des espèces de mammifères. Cz. 1: Contenant les ordres des bimanes, des quadrumanes et des carnassiers. Paris: Chez Mme. Veuve Agasse, imprimeur-libraire, 1820, s. 161, seria: Encyclopédie méthodique. (fr.).
  6. J.E. Gray. Descriptions of some new or little known Mammàlia, principally in the British Museum Collection. „The Magazine of natural history”. New series. 1, s. 581, 1837. (ang.). 
  7. a b H.M.D. de Blainville. Recherches sur l’ancienneté des Mammifères insectivores à la surface de la terre; précédées de l’histoire de la science à ce sujet, des principes de leur classification et de leur distribution géographique actuelle. „Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des Sciences”. 6, s. 742, 1838. (fr.). 
  8. P. Boddaert: Elenchus animalium, volumen I: sistens quadrupedia huc usque nota, eorumque varietates: ad ductum naturae, quantum fieri potuit disposita. Roterodami: Apud C.R. Hake, 1784, s. 129. (łac.).
  9. I. Geoffroy Saint-Hilaire. Notice sur les Mammifères épineux de Madagascar. „Annales des Sciences Naturelles, Zoologie”. Seconde Série. 8, s. 60, 1837. (fr.). 
  10. a b c P.J. Stephenson, V. Soarimalala, S. Goodman, Tenrec ecaudatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [online], wersja 2020-1 [dostęp 2021-05-29] (ang.).
  11. a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 20. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  12. N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Tenrec ecaudatus (von Schreber, 1778). [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-08-16]. (ang.).
  13. S.M. Goodman & P.D. Jenkins. The insectivores of the Réserve spéciale d’Anjanaharibe-Sud, Madagascar. „Fieldiana”. Zoology. 90, s. 142, 1998. (ang.). 
  14. a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 106. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  15. a b c P. Jenkins: Family Tenrecidae (Tenrecs). W: R.A. Mittermeier & D.E. Wilson (red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 8: Insectivores, Sloths and Colugos. Barcelona: Lynx Edicions, 2018, s. 164. ISBN 978-84-16728-08-4. (ang.).
  16. a b D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Species Tenrec ecaudatus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-05-29].
  17. Palmer 1904 ↓, s. 668.
  18. tandraka. Malagasy Dictionary and Encyclopedia of Madagascar. [dostęp 2022-02-26]. (ang.).
  19. Palmer 1904 ↓, s. 167.
  20. ecaudatus, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2023-08-16] (ang.).
  21. a b c d e f g h i j Antonia Gorog: Tenrec ecaudatus. Animal Diversity Web. [dostęp 2009-08-24]. (ang.).
  22. a b c d K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 368, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  23. Class Mammalia. W: Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 69. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  24. a b E. Keller, prof. dr. J. H. Reichholf, G. Steinbach i inni: Leksykon zwierząt: Ssaki. Cz. 1. Warszawa: Horyzont, 2001, s. 57. ISBN 83-7227-610-2.
  25. a b AnAnge entry for Tenrec ecaudatus. AnAnge: The Animal Ageing & Longevity Database. [dostęp 2009-08-26]. (ang.).
  26. Tenrec ecaudatus Common Tenrec. Institute for the Conservation of Tropical Evironments. [dostęp 2009-08-25]. (ang.).
  27. Common Tenrec (Tenrec ecaudatus). Animal Life Resource. [dostęp 2009-08-25]. (ang.).
  28. Tail-tess Tenrec (Tenrec ecaudatus). Comperative Mammalian Brain Collections. [dostęp 2009-08-25]. (ang.).
  29. Zwierzęta: encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 86. ISBN 83-01-14344-4.
  30. Tailless tenrec - TENREC ECAUDATUS. America Zoo. [dostęp 2009-08-26]. (ang.).
  31. Common Tenrec (Tenrec ecaudatus). WildMagazine.Ca. [dostęp 2009-08-26]. (ang.).
  32. U. Oron, A.W. Crompton. A cineradiographic and electromyographic study of mastication in Tenrec ecaudatus. „Journal of Morphology”. 185 (2), 1985. ISSN 0362-2525. PMID: 4057264. 
  33. M. Sigaud, S. Caceres, M. Picard, A. Desvars i inni. Tailless tenrec (Tenrec ecaudatus): natural maintenance host of leptospires?. „Bulletin de la Societe de pathologie exotique”. 102 (1), s. 19–20, 2009. [dostęp 2009-08-26]. (ang.). 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]