Tenrek zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tenrek zwyczajny
Tenrec ecaudatus[1]
(Schreber, 1778)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd afrosorkowce
Rodzina tenrekowate
Podrodzina tenreki
Rodzaj Tenrec
Lacépède, 1799[2]
Gatunek tenrek zwyczajny
Synonimy

Rodzaju:

Gatunku:

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[7]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Tenrek zwyczajny[8], kretojeż bezogonowy (Tenrec ecaudatus) – gatunek ssaka z podrodziny tenreków (Tenrecinae) w obrębie rodziny tenrekowatych (Tenrecidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Takson po raz pierwszy opisany przez niemieckiego zoologa Johanna Christiana Daniela von Schrebera w 1778 roku pod nazwą Erinaceus ecaudatus[4]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu autor wskazał Madagaskar[4]. Jedyny przedstawiciel rodzaju tenrek[8] (Tenrec) który opisał w 1799 roku francuski zoolog Bernard Germain de Lacépède[2].

Pomimo dużych różnic w wielkości i ogólnym wyglądzie pomiędzy Tenrec i Hemicentetes zostały rozpoznane podobieństwa między obydwoma taksonami na podstawie pewnych cech morfologicznych i behawioralnych[9]. Badania morfologiczne i molekularne potwierdziły, że te dwa rodzaje tworzą klad i są taksonami siostrzanymi dla dwóch pozostałych rodzajów z obrębu Tenrecinae, Echinops i Setifer. Gatunek monotypowy[9][10][11].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Tenrec (Tenrecus): języku malgaska nazwa „tandraka” dla tenreka[12][13].
  • ecaudatus: nowołac. ecaudatus „bezogonowy, bez ogona”, od łac. ex- „brak, bez, nie”; -caudatus „-ogonowy”, od cauda „ogon”[14].

Występowanie i biotop[edytuj | edytuj kod]

Tenrek zwyczajny występuje na Madagaskarze[9][10], natomiast na Komorach, Seszelach, Mauritusie i Reunionie został introdukowany początkowo jako pokarm dla pracowników plantacji[11][15]. Zamieszkuje tereny krzewiaste i lasy równikowe, często w pobliżu źródeł wody[15][16]. Spotykany również na polach ryżowych, plantacjach i w ośrodkach miejskich. Pojawia się do wysokości 2500 m n.p.m.[7]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe dane[10][15][16][17]
(samce są większe od samic)
Długość ciała (bez ogona) 182–350 mm
Długość ogona 100–160 mm
Długość ucha 19–36 mm
Długość tylnej stopy 31–48 mm
Masa ciała 148–430 g
Dojrzałość płciowa 182 dni
Ciąża 56–64 dni
Liczba młodych
w miocie
1-32
Długość życia 8 lat w niewoli[18]

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Największy przedstawiciel rodziny tenrekowatych[19]. Ciało silne i muskularne. Głowa wydłużona, zakończona spiczastym ryjkiem. Oczy i uszy małe[16][20]. Ogon szczątkowy. Ubarwienie w zależności od rejonu występowania waha się od szaro-brązowego do czerwono-brązowego[15]. Sierść jest gęsta i składa się ze sztywnych włosów i tępych kolców. Kolce młodych są koloru białego[16][21]. Kończyny przednie są dłuższe od tylnych. Łapy o pięciu palcach zakończone są ostrymi pazurami. Samice mają zazwyczaj 12 par sutków. Układ pokarmowy, rozrodczy i wydalniczy łączą się w fałdzie skórnym przypominającym kloakę[17].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Ssak ten prowadzi samotny i nocny tryb życia. Dorosłe tenreki starają się unikać nawzajem, z wyjątkiem okresu rozrodu i matki opiekującej się młodymi. Głównie okresy aktywności przypadają na wieczór (od 18 do 21 godz.) oraz noc (od 1 do 5 godz.)[15]. Często można go spotkać podczas kąpieli na polach ryżowych. W poszukiwaniu pożywienia potrafi wspinać się na strome skały i rzadziej na drzewa. Nora zwykle znajduje się w pobliżu potoków lub strumieni i ma kształt litery Y. Przeważnie ma dwa wyjścia i komorę sypialną długości 1–2 m. Podczas suchych zimowych miesięcy kiedy zasoby pokarmowe są ograniczone, ssak ten zapada w głęboki sen. Areał osobniczy wynosi 0,5-2 ha. W sytuacji zagrożenia stroszy sztywne włosy i kolce na grzbiecie[22] i wydaje z siebie syczące odgłosy[13]. Otwiera też szeroko paszczę i w ostateczności kąsa. Młode wytwarzają dźwiękowy sygnał alarmowy w procesie zwanym strydulacja. Na ten dźwięk rodzeństwo rozbiega się i szuka schronienia[15]. Długie wąsy i włosy na plecach wykorzystywane są do wykrywania drgań. Mają też dobry zmysł wzroku. Do komunikacji wykorzystują również bodźce zapachowe.

Młode tenreki zwyczajne

Okres godowy przypada głównie na październik i listopad. Samce często staczają walki o samice. Podczas spotkania para nawzajem się obwąchuje po czym przystępuje do krycia. Podczas kopulacji samiec przytrzymuje samicę przednimi nogami i częstą ją liże[15]. Ciąża trwa zwykle 56–64 dni. Po tym okresie rodzi się 1-32 młodych (zwykle jednak 10-20)[23] o masie urodzeniowej 21 g[18]. Wielkość miotu zależy od warunków w jakich występuje ten ssak: w tropikalnych lasach Seszeli w pobliżu równika wynosi około 10, w większości badanych obszarów 15, natomiast na sawannach 20[15]. Młode rodzą się słabo rozwinięte i z zamkniętymi oczami (które otwierają po 14 dniach). Okres laktacji trwa około 4 tygodnie. Po tym okresie matka wyprowadza młode i zaczynają przyjmować stały pokarm. Zmiana ubarwienia następuje po 60 dniach życia. Po 3-4 miesiącach zazwyczaj opuszczają gniazdo i rozpoczynają samodzielne życie.

Tenrek zwyczajny jest wszystkożerny. Na pokarm składają się głównie owady, dżdżownice i inne bezkręgowce oraz rośliny, owoce, płazy, gady i małe ssaki. Długi pysk oraz włosy czuciowe wykorzystywane są do szukania pokarmu pod ściółką leśną. Do rozłupywania twardych pancerzy owadów wykorzystuję silne mięśnie szczęk[24].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Niewiele wiadomo na temat drapieżników polujących na tenreka. Jedynie człowiek polował na te ssaki od tysięcy lat, głównie dla mięsa. Ponadto jako owadożerca niewątpliwie redukuje populacje owadów szkodników[15]. Mogą być nosicielami bakterii wywołujących leptospirozy[25].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii LC (niższego ryzyka)[7]. Nie ma większych zagrożeń dla populacji tego gatunku. Jedynie wprowadzone szczury z rodzaju Rattus mogą być w pewnych okolicznościach konkurencją dla tenreka zwyczajnego[15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tenrec ecaudatus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b Tableau des divisions, sous-divisions, ordres et genres des mammifères. W: B.G. de Lacépède: Discours d’ouverture et de clôture du cours d’histoire naturelle, donné dans le Muséum national d’Histoire naturelle, l’an VII de la République, et tableaux méthodiques des mammifères et des oiseaux. Paris: Plassan, 1799, s. 7. (fr.)
  3. J.G. Fischer von Waldheim: Tableaux synoptiques de zoognosie. Moscou: de l’Imprimerie de l’Université Impériale, 1808, s. kol. 5. (fr.)
  4. a b c J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. T. 3. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1778, s. 590, ryc. clxv. (niem.)
  5. I. Geoffroy Saint-Hilaire. Notice sur les Mammifères épineux de Madagascar. „Annales des Sciences Naturelles, Zoologie”. Seconde Série. 8, s. 60, 1837 (fr.). 
  6. P. Boddaert: Elenchus animalium, volumen I: sistens quadrupedia huc usque nota, eorumque varietates: ad ductum naturae, quantum fieri potuit disposita. Roterodami: Apud C.R. Hake, 1784, s. 129. (łac.)
  7. a b c P.J. Stephenson, V. Soarimalala & S. Goodman 2016, Tenrec ecaudatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [online], wersja 2020-1 [dostęp 2021-05-29] (ang.).!!!
  8. a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 20. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  9. a b c C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 106. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  10. a b c P. Jenkins: Family Tenrecidae (Tenrecs). W: R.A. Mittermeier & D.E. Wilson (red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 8: Insectivores, Sloths and Colugos. Barcelona: Lynx Edicions, 2018, s. 164. ISBN 978-84-16728-08-4. (ang.)
  11. a b D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Species Tenrec ecaudatus. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-05-29].
  12. T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 668, 1904 (ang.). 
  13. a b Tailless tenrec - TENREC ECAUDATUS (ang.). America Zoo. [dostęp 26 sierpnia 2009].
  14. Etymologia za: J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology (ang.). W: Birds of the World [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2021-05-29].
  15. a b c d e f g h i j Antonia Gorog: Tenrec ecaudatus (ang.). Animal Diversity Web. [dostęp 24 sierpnia 2009].
  16. a b c d K. Kowalski (redaktor naukowy), A. Krzanowski, H. Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  17. a b E. Keller, prof. dr. J. H. Reichholf, G. Steinbach i inni: Leksykon zwierząt: Ssaki. Cz. 1. Warszawa: Horyzont, 2001. ISBN 83-7227-610-2.
  18. a b AnAnge entry for Tenrec ecaudatus (ang.). AnAnge: The Animal Ageing & Longevity Database. [dostęp 26 sierpnia 2009].
  19. Tenrec ecaudatus Common Tenrec (ang.). Institute for the Conservation of Tropical Evironments. [dostęp 25 sierpnia 2009].
  20. Common Tenrec (Tenrec ecaudatus) (ang.). Animal Life Resource. [dostęp 25 sierpnia 2009].
  21. Tail-tess Tenrec (Tenrec ecaudatus) (ang.). Comperative Mammalian Brain Collections. [dostęp 25 sierpnia 2009].
  22. Zwierzęta: encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  23. Common Tenrec (Tenrec ecaudatus) (ang.). WildMagazine.Ca. [dostęp 26 sierpnia 2009].
  24. U. Oron, A.W. Crompton. A cineradiographic and electromyographic study of mastication in Tenrec ecaudatus. „Journal of Morphology”. 185 (2), 1985. ISSN 0362-2525. PMID: 4057264. 
  25. M. Sigaud, S. Caceres, M. Picard, A. Desvars i inni. Tailless tenrec (Tenrec ecaudatus): natural maintenance host of leptospires?. „Bulletin de la Societe de pathologie exotique”. 102 (1), s. 19–20, 2009 (ang.). [dostęp 26 sierpnia 2009]. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.