Teologia ciała

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Teologia ciała – dział teologii i nurt refleksji chrześcijańskiej, przede wszystkim w ramach katolicyzmu, na temat roli ciała ludzkiego w miłości małżeńskiej, wywodzący się bezpośrednio z nauczania papieża Jana Pawła II.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W ramach audiencji środowych w latach 1979-84 wygłosił on katechezy o małżeństwie, które zyskały miano „teologii ciała”[1]. Papież ten sam wielokrotnie użył tego terminu w swych katechezach. Materiału do nauczania teologii ciała w czasie audiencji generalnych dostarczyła książka, którą Karol Wojtyła przygotował jako kardynał i której nie zdążył opublikować, gdyż został wybrany biskupem Rzymu. George Weigel określił teologię ciała Jana Pawła II jako „jedną z najodważniejszych rekonfiguracji teologii katolickiej w ciągu wieków”. Stwierdził też, że jest to „rodzaj teologicznej bomby zegarowej, której wybuch, z dramatycznymi konsekwencjami, nastąpi gdzieś w trzecim tysiącleciu Kościoła”[2]. Choć nazwa jest nowa, elementy teologii ciała można dostrzec w nauczaniu Kościoła i teologów chrześcijańskich od samego początku. Jan Paweł II w swym nauczaniu powrócił do ujęć biblijno-patrystycznych, by poddać je pogłębionej analizie o charakterze personalistycznym. Rozpoczynając swą refleksję od początku, od stworzenia Adama w jego pierwotnej samotności, papież następnie analizował stworzenie Ewy, która wśród wszystkich stworzeń jako jedyna mogła zapełnić pierwotną samotność Adama, tworząc z nim „komunię osób”. Dalej papież przeszedł do interpretacji miłości małżeńskiej i oblubieńczego sensu ciała w historycznej doczesności po grzechu pierworodnym, by z kolei skierować swą refleksję ku rozważeniu ostatecznego wypełnienia się miłości w Królestwie Bożym w zmartwychwstaniu ciał.

Jan Paweł II nauczał, że stworzenie Ewy było darem Boga dla Adama, przełamującym jego pierwotne ludzkie doświadczenie samotności. W swej książce o teologii ciała analizował, czym jest “komunia osób" mężczyzny i kobiety wyrażona poprzez ich ciała, noszące w sobie sens oblubieńczy.

Zasadnicze tematy[edytuj | edytuj kod]

Jan Paweł II swą teologię ciała rozwinął, wpisując ją w dzieje ludzkości, rozumiane jako święta historia zbawienia: od stworzenia do ostatecznego wypełnienia się Królestwa Bożego w zmartwychwstaniu ciał. Drugą istotną cechą refleksji jest bliskość źródłom biblijnym. Papież inspirował się w tym odnową teologii, dokonaną przez Sobór watykański II (1962-1965 r.). Obszernie medytował biblijną wizję ciała ludzkiego.

Rozwój refleksji papieskiej, kolejne istotne etapy analizy teologicznego znaczenia ciała można prześledzić dzięki tytułom czterech części książki. W wydaniu lubelskim katechez z 2001 r. zostały one opublikowane w czterech osobnych tomach, wraz z komentarzami[3]:

  1. Chrystus odwołuje się do początku – w tej części biskup Rzymu dokonał próby rekonstrukcji miłości mężczyzny i kobiety przed grzechem pierworodnym. Zrozumienie miłości u jej początków, u zarania dziejów, rzuca, według papieża, ogromne światło na teologię ciała w doczesności.
  2. Chrystus odwołuje się do serca – papież analizuje w tej części miłość w obecnej rzeczywistości historycznej, tak jak ją przeżywa ludzkość doświadczająca z jednej strony konsekwencji upadku Adama i Ewy, z drugiej zaś odkupienia przez misterium paschalne Chrystusa.
  3. Chrystus odwołuje się do zmartwychwstania – w części tej autor dokonuje próby analizy miłości oblubieńczej, takiej jaką będzie ona po zmartwychwstaniu. Omówił tu rozumienie zmartwychwstania ciała u Synoptyków i w Listach św. Pawła. Ze szczególną uwagą prześledził rolę ciała w dwóch powołaniach chrześcijańskich: w małżeństwie i bezżenności dla Królestwa.
  4. Sakrament – w ostatniej części swych katechez Jan Paweł II nauczał o sakramencie małżeństwa w świetle odnowionej przez Sobór biblijno-patrystycznej wizji sakramentu jako tajemnicy.

Katechezy opisują więc miłość między mężczyzną i kobietą wyrażoną poprzez ciało w czterech zasadniczych okresach historii zbawienia:

  1. ludzkość w stanie pierwotnej niewinności (stworzenie)
  2. Ludzkość upadła (upadek)
  3. Ludzkość odkupiona (przyjście Chrystusa)
  4. Ludzkość uwielbiona (powtórne przyjście Chrystusa)

Okres drugi i trzeci obejmuje rzeczywistość historyczną, którą znamy[4].

Znaczenie stworzenia człowieka mężczyzną i kobietą[edytuj | edytuj kod]

Według Papieża teologia ciała jest w swej istocie refleksją nad tym kim jest człowiek w swej płciowości:

Quote-alpha.png
Teologia ciała, która od początku jest związana ze stworzeniem człowieka na obraz Boży, staje się, w pewien sposób, także teologią płci, lub raczej teologią męskości i kobiecości (7 listopada 1979 r.) [5].

Stworzenie człowieka mężczyzną i niewiastą ukazuje według Papieża nie tylko różnicę, ale przede wszystkim komplementarność. Oznacza to, że nie można zrozumieć męskości bez odniesienia do kobiecości i odwrotnie. „Męskość i kobiecość wyrażają dwojaki aspekt somatycznej konstytucji człowieka”. Można więc mówić według Jana Pawła II o „dwóch różnych «wcieleniach»”, czyli „dwóch sposobach «bycia ciałem» tej samej istoty ludzkiej, stworzonej «na obraz Boży» (Rdz l, 27)”[5]. Są one dwoma komplementarnymi doświadczeniami cielesności w otwartości człowieka wobec Boga[6].

Recepcja teologii ciała Jana Pawła II[edytuj | edytuj kod]

Według Andrzeja Fistera-Stogi, teologia ciała spotkała się z żywym przyjęciem przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, głównie za sprawą katolików świeckich. Chociaż i tam, zwłaszcza w środowiskach teologicznych będących pod wpływem mocno zsekularyzowanej teologii liberalnej, nie brak głosów kontestujących papieskie nauczanie. Można takie postawy spotkać np. w następujących uczelniach katolickich: Boston College, Catholic University of America i Georgetown University. Natomiast w Europie nie została jeszcze odkryta, „także w Polsce zainteresowanie tym istotnym duchowym i intelektualnym dziedzictwem Jana Pawła II jest tak niewielkie”[7].

Ośrodki akademickie rozwijające teologię ciała[edytuj | edytuj kod]

Ośrodki akademickie rozwijające teologię ciała w Polsce to przede wszystkim założony przez biskupa Kazimierza Majdańskiego w 1975 r. warszawski Instytut Studiów nad Rodziną (od 2010 r. wydział UKSW) z siedzibą w Łomiankach, lubelski Instytut Nauk o Rodzinie, będący częścią wydziału teologicznego KUL[8], oraz krakowski Ośrodek Badań nad Myślą Jana Pawła II (UPJP) prowadzony przez prof. Jarosława Kupczaka OP, który uzyskał doktorat w waszyngtońskim Instytucie Studiów nad Małżeństwem i Rodziną im. Jana Pawła II[9][10].

Szczególną rolę w rozwijaniu teologii ciała zajmuje, powołany przez Jana Pawła II w 1981 r. w Rzymie, Papieski Instytut Jana Pawła II dla Studiów nad Małżeństwem i Rodziną, działający w ramach Uniwersytetu Laterańskiego. Za model dla powołania tego instytutu posłużył papieżowi Instytut studiów nad rodziną w Łomiankach. Rzymski instytut ma swoje oddziały na wszystkich kontynentach: w Waszyngtonie, w Kotonu w Beninie, w Salvador w Brazylii, w Changanacherry w Indiach, w Meksyku, stolicy Meksyku oraz w pięciu innych ośrodkach (Guadalajara, Monterrey, Mexico León, Guanajuato, Mérida), w Walencji w Hiszpanii, w Melbourne w Australii oraz w Bacolod City w Negros Occidental na Filipinach.

W maju 2007 r. w po-kartuskim klasztorze Gaming w Austrii, należącym do amerykańskiego Franciszkańskiego Uniwersytetu Steubenville, została zorganizowana konferencja poświęcona teologii ciała pt. «Man and Woman He Created Them»: John Paul II's Thelogy of the Body („Mężczyzną i niewiastą stworzył ich”. Jana Pawła II teologia ciała). Konferencja była zorganizowana przez Petera J. Colosiego i zgromadziła uczonych, którzy w Stanach Zjednoczonych i w Europie profesjonalnie zajmują się teologią ciała[7].

Teologia ciała w Stanach Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

Jako pierwszy uwagę teologów katolickich w USA na teologię ciała zwrócił w 1985 r. o. Richard Hogan[11]. Refleksja została podjęta i rozwinięta, dzięki utworzeniu w 1988 r. w Waszyngtonie, przy uniwersytecie Catholic University of America ale odrębnie od niego, uczelni afiliowanej do rzymskiego Papieskiego Uniwersytetu «Lateranum»: John Paul II Institute for Studies on Marriage and Family (Instytut Studiów nad Małżeństwem i Rodziną im. Jana Pawła II w Waszyngtonie). W wyniku działalności Instytutu powstało liczne grono propagatorów teologii ciała w Ameryce północnej. Jednym z najbardziej aktywnych, ale też i wzbudzającym kontrowersje, jest Christopher West, absolwent waszyngtońskiego instytutu[7]. W 2006 r. opublikowano nowy, szeroko opracowany przekład książki Jana Pawła II w tłumaczeniu Michaela Waldsteina[12]. W obszernym wprowadzeniu do książki tłumacz przedstawił intelektualne i duchowe źródła katechez. U korzeni teologii ciała można zauważyć, według niego, m.in. zainteresowania Wojtyły teologią św. Jana od Krzyża oraz próby konfrontacji myśli teologicznej z filozofią Kanta i Schelera[7].

Christopher West[edytuj | edytuj kod]

W swej książce Theology of the Body Explained Christopher West – zajmujący się teologią ciała Jana Pawła II od początku lat 90. XX w. – napisał:

Quote-alpha.png
Teologia ciała Jana Pawła II jest często ukazywana jako obszerniejsza katecheza o małżeństwie i miłości seksualnej. Jest ona tym z pewnością, lecz jest jednak także czymś o wiele więcej. Poprzez misterium osoby wcielonej oraz biblijną analogię miłości oblubieńczej, katecheza Jana Pawła II oświeca wspaniałym światłem nadprzyrodzonym całokształt Bożego planu wobec ludzkiego życia, od jego początku do eschatonu[13].

Zdecydowaną krytykę niektórych ujęć Westa podjęła Alice von Hildebrand, filozof i teolog, wdowa po Dietrichu von Hildebrandzie. Jako główny błąd amerykańskiego propagatora teologii ciała wskazała położenie zbytniego nacisku na miłość erotyczną, bez wzięcia pod uwagę wymogów skromności oraz uwzględnienia skutków grzechu pierworodnego:

Quote-alpha.png
Moja ogólna krytyka Christophera Westa zawiera się w tym, że wydaje się, iż nie potrafi uchwycić delikatności, szacunku, prywatności i sakralności sfery seksualnej. A także bagatelizuje skutki Grzechu pierworodnego wobec ludzkiej kondycji.

Alice von Hildebrand określiła podejście Christophera Westa do tematyki miłości mężczyzny i kobiety jako postawę nowoczesnego entuzjasty (modern enthusiast). Nawiązała w tym do katolickiego modernizmu (modern) oraz do książki ks. Ronalda Knoxa (1888-1957) pt. Enthusiasm, opisującej pojawiające się co jakiś czas w historii Kościoła ruchy łatwo podległe błędom[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Mężczyzną i niewiastą stworzył ich 2011 ↓.
  2. George Weigel: Witness to Hope. Harper Perennial, 1999, s. 336, 343, 853. ISBN 0-06-018793-X.. Polskie wydanie: Świadek nadziei, Kraków: Znak, 2000
  3. Zob. niektóre dostępne rozdziały: Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich... (wyd. czterotomowe, 2001 r.)
  4. Healy 2008 ↓, s. 11-17.
  5. a b Mężczyzną i niewiastą stworzył ich 2011 ↓, s. 34.
  6. Anderson, Granados 2008 ↓, s. 53.
  7. a b c d Zob. Andrzej Fister-Stoga. Teologia ciała w Ameryce. „Ethos”. 4. 84 (2008). 
  8. Instytut Nauk o Rodzinie i Pracy Socjalnej
  9. Por. Informacje Ogólne na Stronie Ośrodka
  10. Kupczak 2006 ↓.
  11. Zob. R. M. H o g a n, Theology of the Body: A Commentary on the Audiences of Pope John Paul II from September 5, 1979 to May 6, 1981, "Fidelity Magazine" 1(1981) nr 1, s. 10-15, 24-27
  12. Zob. John Paul II: Man and Woman He Created Them: A Theology Of The Body. Boston, MA: Pauline Books & Media, 2006.
  13. West 2007 ↓, s. 14.
  14. Dietrich von Hildebrand, Catholic Philosopher, and Christopher West, Modern Enthusiast: Two Very Different Approaches to Love, Marriage and Sex"

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Carl Anderson, José Granados: Wezwanie do miłości. Wprowadzenie do teologii ciała Jana Pawła II. Michał Romanek (przekład). Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II, 2008, seria: Teologia ciała.ISBN 978-83-60853-53-5
  • Mary Healy: Mężczyźni i kobiety są w raju. Przewodnik po teologii ciała Jana Pawła II. Joanna Jaworska (przekład). Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II, 2008, seria: Teologia ciała.ISBN 978-83-60853-36-8
  • Jan Paweł II: Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa. Wyd. 3. Lublin: TN KUL, 2011.
  • Jarosław Kupczak: Dar i komunia. Teologia ciała w ujęciu Jana Pawła II. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006.
  • Christopher West: The Theology of the Body Explained. Pauline Books & Media, 2007. ISBN 0-8198-7425-6.