Teréz Egenhoffer

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Teresa Egenhoffer
Egenhoffer Teréz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 1855
Budapeszt
Data i miejsce śmierci 1 stycznia 1945
Budapeszt
Zawód, zajęcie taterniczka

Teresa Egenhoffer (1855-1945) – węgierska taterniczka, turystka i działaczka na niwie turystyczno-patriotycznej. Jako jedna z pierwszych kobiet systematycznie uprawiała w Tatrach wspinaczkę i narciarstwo. Jest najbardziej znana jako pomysłodawczyni zmiany nazwy Gerlach na Szczyt Franciszka Józefa i zamontowania na wierzchołku stosownej tablicy w roku 1896.

Rodzina i życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Teresa Egenhoffer[1] pochodziła z katolickiej[2], burżuazyjnej, dobrze sytuowanej budapeszteńskiej rodziny. Jej ojciec, Péter Egenhoffer, był właścicielem kilku kamienic i majątków ziemskich; Teresa odziedziczyła przynajmniej część z nich. Jej rodzina była prawdopodobnie związana również z dunajską żeglugą śródlądową[3]. Nie pracowała zawodowo i przez całe życie utrzymywała się z dochodów, jakie przynosiły nieruchomości i jej wiejska gospodarka. Nigdy nie wyszła za mąż i nie miała dzieci[4].

Taternictwo[edytuj | edytuj kod]

Rysy w warunkach zimowych

Egenhoffer była jedną z pierwszych kobiet systematycznie uprawiających wysokogórską turystykę i wspinaczkę tatrzańską[5]. Chodziła po Tatrach w latach 1875-1905[6], początkowo z przewodnikami, potem często samotnie; uprawiała turystykę tak letnią jak zimową, zarówno od strony spiskiej i liptowskiej jak podhalańskiej. Jej największe taternickie osiągnięcie to 3. zimowe wejście na Rysy (1905); inny sukces to 4. zimowe wejście na Lodowy (1903)[7]. Uczestniczyła w wejściach nocnych[8]. W latach 1901-1905 kierowała schroniskiem Téry’ego; jak przypuszcza jej biograf, jako osoba dobrze sytuowana podjęła się tej roli kierowana sentymentem do Tatr.[9]

Narciarstwo i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Egenhoffer była jedną z pierwszych kobiet uprawiających narciarstwo w Tatrach i najprawdopodobniej pierwszą narciarką na południowych stokach Tatr.[10] Rekreacyjnie uprawiała również łyżwiarstwo, głównie w Budapeszcie. Regularnie chodziła na długie, ponad 40-kilometrowe wycieczki, najczęściej w okolicach stolicy[11]. W latach 1888-1903 Egenhoffer jeździła samotnie na dłuższe wycieczki zagraniczne, m.in. do Indii, Abisynii i na Nordkapp[12]. Z powodu licznych zainteresowań sportowych biograf nazywa ją "allround sportslady"[13]. Aby uczcić swoje 80. urodziny odbyła 45-kilometrową wycieczkę w górach Pilis[14].

Gerlach, tablica ku czci Franciszka Józefa

Działaczka[edytuj | edytuj kod]

Egenhoffer była wśród założycieli ogólnoturystycznego towarzystwa Magyar Turista Eguyesület (1888) oraz członkinią organizacji górskiej Magyarországi Kárpát Eguyesület i zrzeszenia geograficznego Magyar Földrajzi Társaság[4]. Pisała artykuły taternickie do budapeszteńskiego Turisták Lapja[4]. W celu uczczenia tysiąclecia Węgier zaproponowała przemianowanie Gerlacha na Szczyt Franciszka Józefa; propozycja, przyjęta przez MKE i zaaprobowane przez oficjalne władze administracyjne, została uwieńczona zamontowaniem na szczycie stosownej tablicy; cała operacja, przeprowadzona w roku 1896, była zorganizowana, przeprowadzona i zapewne w znacznej części sfinansowana przez Egenhoffer[15].

Późne lata[edytuj | edytuj kod]

Po roku 1919 Egenhoffer nie jeździła w Tatry i rzadko bywała w Czechosłowacji, początkowo z powodów politycznych, potem prawdopodobnie z wyboru[16]. Utrzymywała kontakt korespondencyjny ze starymi znajomymi z Podtatrza, rzadko publikowała w Turisták Lapja i uprawiała turystykę górską w Alpach i na Węgrzech. Dotknięta przez trudności finansowe, sprzedała część swoich nieruchomości i zamieszkała w budapeszteńskiej willowej dzielnicy Sashalom[17]. W 80. rocznicę urodzin doczekała się wspomnieniowych notatek w spiskoniemieckim Karpathen-Post i w budapeszteńskim Turistaság és Alpinizmus. Przyznano jej też złotą odznakę Magyar Földrajzi Társaság[4].

Czubata Turnia od północy

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

Jako jedna z pierwszych taterniczek i narciarek Egenhoffer odnotowana jest w różnego rodzaju encyklopediach i kompendiach, głównie węgierskich[18] i polskich[19], rzadziej niemieckich[20] i słowackich[21]. Doczekała się jednego niewielkiego artykułu monograficznego[22]. Egenhoffer upamiętniają węgierskie i niemieckie nazwy Czubatej Turni (Egenhoffercsúcs, Egenhofferspitze) i Małej Durnej Przełęczy (Egenhoffer-rés, Egenhofferscharte). W historiografii znana jest głównie z inicjatywy przemianowania Gerlachu. Tablica, zamontowana na jego wierzchołku, została w niewyjaśnionych okolicznościach zniszczona około roku 1918, prawdopodobnie przez czeskich legionistów[23]. Grób Egenhoffer nie istnieje[24].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. w źródłach nazwisko występuje również jako "Egenhofer", zob. Földrajzi közlemények 40-41 (1912), s. 72, opcjonalnie jako "Eggenhoffer", zob. hasło HU BFL – IV.1411.b – 1888 – 01085 – Egenhofer , [w:] serwis Hungaricana, [dostęp 26 kwietnia 2019], oraz "Eggenhofer" zob. Jahrbuch des Ungarischen Karpathenvereins XXXVII (1910), s. 130. Niniejsze hasło podaje wersję "Egenhoffer" za większością źródeł i jedynym artykułem biograficznym
  2. Károly Balázs, Teresa Egenhoffer. Słynna węgierska turystka i taterniczka, [w:] Wierchy 80 (2016), s. 107
  3. Balázs 2016, ss. 107-108
  4. a b c d Balázs 2016, s. 108
  5. obok Beatrice Tomasson, Marthé Lavallé-Jordan, Kätherine Bröske i Antoniny English, Jan Alfred Szczepański, Na drogach polskiego alpinizmu kobiecego, [w:] Wierchy 45 (1976), pp. 49-50. Inne źródła dodają Natalię Janotha i siostry Gnoińskie, zob. hasło Taternictwo kobiece, [w:] serwis Tatry [dostęp 26 kwietnia 2019]
  6. dla tego okresu istnieją udokumentowane relacje; być może chodziła po Tatrach również po roku 1905, jednak żadne ze źródeł o tym nie wspomina
  7. Balázs 2016, s. 112, Zofia i Witold Paryscy, Wielka Encyklopedia Tatrzańska, Poronin 1995, ​ISBN 83-01-12853-4​, s. 246
  8. Balázs 2016, ss. 113-114
  9. Balázs 2016, ss. 108, 113. Jedno z pomieszczeń schroniska nosiło potem nazwę Egenhoffer szoba, Balázs 2016, s. 113
  10. Balázs 2016, s. 111. Z mieszaniną podziwu oraz irytacji mówił o niej Klemens Bachleda, wspominając że po dotarciu na Przełęcz Goryczkową Egenhoffer rozglądnęła się dookoła, założyła kij narciarski za kark i „fukła w dół ku szałasom”, podczas gdy on musiał potem poniewierać się za nią po śniegu, Zofia Stecka, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Zakopane 1995, ​ISBN 978-83-85832-03-4​, s. 63
  11. Balázs 2016, ss. 120-121
  12. Balázs 2016, ss. 120-121
  13. Balázs 2016, s. 111
  14. Balázs 2016, s. 127
  15. szczegółowy opis całego przedsięwzięcia, wraz ze szczegółami transportu tablicy na szczyt, w Balázs 2016, ss. 114-121
  16. Balázs 2016, s. 124
  17. Balázs 2016, s. 110
  18. por. Magyar hegyisport és turista enciklopédia, Budpest 2005, ​ISBN 963-9353-39-6​, ss. 121-122. Egenhoffer wspominają rozmaite węgierskie serwisy internetowe o ambicjach encyklopedycznych, zob. hasło Egenhoffer Teréz, [w:] serwis MHK.Szofi [dostęp 26 kwietnia 2019], hasło Egenhoffer Teréz, [w:] serwis Skiculture [dostęp 26 kwietnia 2019]
  19. Jan Kiełkowski, Zdobycie Tatr, tom 1, Kraków 2018, ​ISBN 978-83-7967-080-2​, ss. 302, 304, 353-354, 358, Bolesław Chwaściński, Z dziejów taternictwa, Warszawa 1979, ​ISBN 83-217-2273-3​, ss. 92, 124-125, Paryscy 1995, s. 256
  20. Anton Klipp, Die Hohe Tatra und der Karpathenverein, Karlsruhe 2006, ​ISBN 978-3-927020-12-2​, s. 226
  21. Ivan Bohuš, Vysoké Tatry 1919-1944, tom 3, Bratislava 1972, s. 656
  22. Balázs 2016, ss. 107-128. Artykuł został napisany w znacznej części na podstawie spuścizny archiwalnej po Egenhoffer, zob. poz. 255, Egengoffer Teréz, [w:] serwis Szonyi [dostęp 26 kwietnia 2019]
  23. Balázs 2016, s. 120. W dniu zamontowania tablicy, w roku 1896, Egenhoffer kazała zamontować na wierzchołku również mniejszą tablicę, marmurową; była to jej prywatna inicjatywa. Do jej zrzucenia przyznał się ojcu w roku 1900 Stanisław Eljasz-Radzikowski; wraz z towarzyszami próbował zrzucić również główną tablicę, ale bez skutku, Juliusz Zborowski, Akcja na Gierlachu, [w:] Taternik 38 (1962), s. 22
  24. lub nie został do tej pory zidentyfikowany, Balázs 2016, s. 120

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Károly Balázs, Teresa Egenhoffer. Słynna węgierska turystka i taterniczka, [w:] Wierchy 80 (2016), ss. 107-128
  • Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin 1995, ​ISBN 83-7104-009-1​, s. 246

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]