Terapia konwersyjna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Terapia konwersyjna, terapia reparatywna (ang. reparative therapy) – określenie nieetycznej[1] i pseudonaukowej techniki mającej, według jej zwolenników, zmieniać orientację psychoseksualną z homoseksualnej lub biseksualnej na heteroseksualną.

Psychologowie Jack Drescher, Ariel Shidlo i Michael Schroeder, redaktorzy książki poświęconej analizie terapii konwersyjnej, zauważyli, że pomimo usunięcia homoseksualizmu z listy chorób psychiatrycznych przez WHO w 1973 i znacznego polepszenia się sytuacji polityczno-społecznej osób nieheteroseksualnych w Stanach Zjednoczonych, "marginalny podzbiór specjalistów od zdrowia psychicznego wciąż diagnozuje i leczy osoby o orientacji homoseksualnej tak, jakby były chore", a w "swym terapeutycznym entuzjazmie – o ile nie ideologicznym lub religijnym zapale – stwarzania heteroseksualistów; terapeuci ci nie zauważają lub ignorują wszelkie możliwie szkodliwe efekty takich terapii", z których żadna nie wykazała się skutecznością[2].

Zróżnicowanie orientacji seksualnej[edytuj]

Oświadczenie Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego:

Nie ma wśród naukowców konsensusu, co do dokładnych przyczyn rozwijania się u jednostki orientacji heteroseksualnej, biseksualnej, gejowskiej czy lesbijskiej. Pomimo licznych badań, które poszukiwały możliwych genetycznych, hormonalnych, rozwojowych, społecznych i kulturowych wpływów na seksualną orientację, nie pojawiły się żadne odkrycia, które pozwoliłyby naukowcom na wniosek mówiący, że seksualna orientacja jest determinowana przez jakikolwiek szczególny czynnik czy czynniki. Wielu uważa, że zarówno natura, jak i wychowanie wspólnie odgrywają skomplikowane role; większość osób doświadcza niewielkiego lub żadnego wyboru dotyczącego ich orientacji seksualnej[3].

Przyczyny podejmowania prób reorientacji[edytuj]

Presja otoczenia[edytuj]

 Osobny artykuł: Religie a homoseksualizm.

Osoby doświadczają presji ze strony rodziny, znajomych, przywódców religijnych i ogólnie społeczeństwa by dostosować się do heteronormatywnych standardów[4]; istnieje też przeświadczenie o tym, że wyłącznie heteroseksualizm jest normalną orientacją seksualną[5] (heteroseksizm).

Egodystoniczność[edytuj]

Orientacja seksualna niezgodna z ego (egodystoniczna) to zaburzenie, w którym orientacja seksualna jest znana, ale dana osoba chce ją zmienić z powodu współistniejących zaburzeń psychicznych i zachowania. Często jest to wynikiem wrogiej postawy społeczeństwa lub braku oparcia z jego strony, lub też konfliktu pomiędzy własną seksualnością a systemem wierzeń[6].

Z ankiety przeprowadzonej wśród brytyjskich psychologów, psychoanalityków i psychiatrów wynika, że do 17% z nich zgłosiła się co najmniej jedna osoba chcąca zmienić swoją homoseksualną orientację seksualną na heteroseksualną[7].

Metody prób zmiany orientacji seksualnej[edytuj]

Elektrowstrząsy[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Do jednej z metod używanych przy próbie zmiany orientacji osób homoseksualnych były elektrowstrząsy[8][9].

Metody behawiorystyczne[edytuj]

Terapia behawioralna opiera się na koncepcji warunkowania. Zakłada, że za pomocą tego mechanizmu można oduczyć osobę poddaną tej terapii niepożądanych zachowań. Oddziaływania polegają na próbie usunięcia podniecenia seksualnego poprzez wprowadzenie skojarzenia między bodźcami stymulującymi seksualnie z nieprzyjemnością, bólem. Aby to osiągnąć, pacjent poddawany jest działaniu bodźców wywołujących podniecenie (np. otrzymuje obrazy nagich przedstawicieli własnej płci), a następnie otrzymuje bodźce awersyjne w postaci szoków elektrycznych lub środków wymiotnych. Druga część terapii polega na wprowadzeniu skojarzenia między przedstawicielami płci odmiennej a stymulacją seksualną. Aby to osiągnąć, prezentuje się pacjentowi obrazy przedstawicieli przeciwnej płci oraz zaleca mu się w tym czasie masturbować się[10].

Metoda behawiorystyczna jest już coraz rzadziej spotykana, ze względu na konflikt z samą czynnością masturbacji, która jest powszechnie uważana w tych środowiskach za czynność naganną moralnie[11].

Religia[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Konserwatywni chrześcijanie uważają, że homoseksualizm jest wynikiem panowania zła na świecie; są również zwolennikami poglądu, że wiara może zmieniać orientację seksualną[12] Niektórzy z nich stwierdzają, że ich orientacja seksualne została zmieniona przez Jezusa[13]. Grupy zajmujące się zmianą orientacji przez wiarę używają sloganu 'pray the gay away' ('odmódl bycie osobą homoseksualną'), żerujące na najbardziej podatnych osobach i dające fałszywe obietnice zmiany orientacji seksualnej[14].

Okaleczanie[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

W Europie panowało przekonanie, że homoseksualność można wyleczyć wycięciem części mózgu (lobotomią)[15][16]. W innych próbach zmiany orientacji seksualnej u ludzi wykorzystywano historektomię[17], owariektomię[18], klitoridektomię[19][20], wazektomię[21] i kastrację[22][23]. Podejmowano się też operacji na nerwie sromowym u mężczyzn homoseksualnych[24].

Psychodynamiczne i psychoanalityka[edytuj]

Zygmunt Freud, ojciec psychoanalizy, uważał, że homoseksualizm jest jednym z wariantów seksualności, istniejącym obok heteroseksualizmu i nie stanowi patologii. Twierdzenie to nie spotkało się z akceptacją następców Freuda, którzy w homoseksualizmie widzieli nieprawidłowe rozwiązane kompleksu Edypa. Terapeuci próbowali zastosować psychoanalizę do zmiany orientacji psychoseksualnej. Podejście do homoseksualizmu zmieniło się wraz z wykreśleniem go z listy psychologicznych problemów zdrowotnych DSM. W Polsce szerzej temu zagadnieniu poświęcona była praca "Męskość, kobiecość. O różnicach wynikających z płci" wydana przez Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne[25].

Istnieją oświadczenia profesjonalnych organizacji psychoanalityków, które uznają terapie konwersyjne za błędne i nie służące poprawie zdrowia psychicznego pacjentów. Przeciwnie, ich efektem może być pogłębienie się wpływu negatywnych stereotypów na zdrowie pacjentów. Przykładem takiego stanowiska psychoanalityków było oświadczenie Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychoanalityków (American Psychoanalytical Association) z 1999[26]. Stowarzyszenie to przygotowało i opublikowało serię oficjalnych Oświadczeń organizacji (Position Statement) w wielu dziedzinach dotyczących zagadnień związanych z życiem osób LGBT (terapia konwersyjna, małżeństwo i prawa rodzicielskie, służba w wojsku) w których jasno daje swoją wykładnię stanowiska, że nie ma merytorycznych podstaw do stosowania innych miar i skali ocen wobec różnych orientacji psychoseksualnych (straight, gej lub bi)[27].

Warte zauważenia jest, że w 2008 Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) krytykując metody terapii konwersyjnej, zalecało jednocześnie psychologom pomoc w wyborze abstynencji seksualnej dla tych osób, którym własne ugruntowane przekonania światopoglądowo-religijne nie pozwalają na prowadzenia normalnego, satyfakcjonującego życia jako osoba homoseksualna[28][29].

Seks[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Substancje chemiczne[edytuj]

W próbach zmiany orientacji seksualnej wykorzystywano hormony[30], szok farmakologiczny[31], seksualne stymulanty i seksualne depresanty[32].

"Terapia" reparatywna[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Badania nad skutecznością[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Spitzer[edytuj]

W 2003 Springer Link opublikował badanie Spitzera, analizujące orientację seksualną 200 osób, które poddały się terapii konwersyjnej[33]. Respondentów pytano telefonicznie (według formularza) o obecną orientację seksualną oraz o orientację sprzed terapii[33]. Większość pytanych odpowiadało, że po terapii dominującą orientacją był heteroseksualizm; całkowita zmiana orientacji należała jednak do rzadkości[33]. Pomimo ograniczeń metodologicznych badania autor uważał, że możliwa jest zmiana orientacji przynajmniej u części osób[33]. Badanie to było wielokrotnie komentowane[33], a sam Spitzer wycofał się publicznie ze swoich wniosków w 2013, przepraszając przy tym osoby homoseksualne[34].

Badanie na 1612 osobach powiązanych z LDS[edytuj]

W 2015 ukazały się wyniki badania nad 1612 dawnymi członkami Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (LDS), z których wielu próbowało podjąć terapię, która pozwalałaby im poradzić sobie z ich homoseksualnością m.in. przez zrozumienie jej, akceptację albo zmianę. Mniej niż 4% respondentów stwierdziło zmianę swoich dominującego pociągu (do osób tej samej płci). 42% uznało, że ich terapia niczego nie zmieniła, 37% – że terapia zaszkodziła im. Wyniki badania pokazały (według badaczy), że jest bardzo niskie prawdopodobieństwo modyfikacji orientacji[35].

Ośrodki terapii reparatywnej[edytuj]

Holandia[edytuj]

W Holandii osobą praktykującą terapię reparatywną jest dr Gerard van den Aardweg[36][37][38], który uważa homoseksualizm za chorobę i, jak sam podkreśla, zna szereg osób, których "uzdrowienie" jest efektem aktywności religijnej[39]. O wynikach swojej pracy pisze następująco:

Quote-alpha.png
Z wszechstronnej analizy grupy stu jeden osób, które leczyłem, otrzymałem następujące wnioski podsumowujące wyniki naszej terapii. Jeśli chodzi o tych, którzy kontynuowali leczenie, sześćdziesiąt procent składu całej grupy – około dwóch trzecich – osiągnęło na dłuższy czas stan zadowalający. Należy przez to rozumieć, że odczucia homoseksualne zostały zredukowane do, co najwyżej, okazjonalnych impulsów, podczas gdy orientacja zmieniła się w przeważającej części w kierunku heteroseksualnej, lub że odczucia homoseksualne były całkowicie nieobecne, przy przewadze zainteresowań heteroseksualnych bądź bez niej. Jednak spośród tej grupy, blisko jedną trzecią pacjentów można było uważać za przemienioną "radykalnie". Rozumie się przez to, że nie mieli już oni żadnych zainteresowań homoseksualnych, lecz przejawiali normalne odczucia heteroseksualne[40].

Polska[edytuj]

W Polsce funkcjonuje ośrodek "Odwaga" w Lublinie, finansowany od 1 maja 2007 roku przez fundację Światło-Życie, wspierany przez Kościół katolicki, w tym przez Abp Józefa Życińskiego[41]. Jak twierdzą przedstawiciele ośrodka, jego celem jest "pomoc duchowa i terapeutyczna osobom o skłonnościach homoseksualnych", zgodnie ze wskazaniami Watykanu, zawartymi w "Liście do Biskupów Kościoła katolickiego o duszpasterstwie osób homoseksualnych" z 1986 roku (zobacz więcej w sekcji Krytyka). Odwołują się także do metod terapii konwersyjnej Richarda Cohena. Terapią reparatywną zajmuje się również Stowarzyszenie "Pomoc2002" w Radomiu, które także odwołuje się do metod Richarda Cohena[42]. Działalność tej grupy została skrytykowana przez przedstawicieli ośrodka "Odwaga", którzy zarzucają stowarzyszeniu niewłaściwe stosowanie metod terapii Cohena[43]. Do metod Cohena odwołuje się również grupa "Pascha"[44].

Działalność wszystkich tych ośrodków wielokrotnie była krytykowana przez znanych polskich seksuologów, takich jak m.in. prof. Zbigniew Lew-Starowicz , prof. Zbigniew Izdebski oraz dr Andrzej Depko[45][46][47].

USA[edytuj]

W Stanach Zjednoczonych działa organizacja National Association for Research & Therapy of Homosexuality (NARTH), która zajmuje się promowaniem terapii reparatywnej[48]. Jej wieloletnim liderem był Joseph Nicolosi. Główne medyczne, edukacyjne i socjalne organizacje amerykańskie kwestionują działalność NARTH, jako niezgodną z wiedzą medyczną i szkodliwą dla rozwoju osobowego[49]. Sama NARTH postrzegana jest przez wielu, jako organizacja homofobiczna i skupiająca znanych aktywistów antygejowskich jak Anita Bryant[50].

27 czerwca 2007 roku trzech byłych liderów amerykańskiego ruchu Ex-gay propagującego terapię reperatywną przeprosiło wszystkich, którzy "uwierzyli im, że jest coś złego w byciu gejem, lesbijką czy osobą transpłciową (...), którzy próbowali zmieniać integralną ich część, jednocześnie krzywdząc samych siebie jak i swoje rodziny". Wezwali innych liderów grup propagujących terapie reperatywne do rozważenia długoterminowych efektów swoich działań[51].

30 września 2012 gubernator Kalifornii Jerry Brown podpisał ustawę zakazującą stosowania tego typu terapii wobec osób poniżej 18. roku życia. Ustawa ta zyskała pełne poparcie Kalifornijskiego Stowarzyszenia Psychologicznego i Kalifonijskiego Zarządu Nauk Behawioralnych[52].

Krytyka[edytuj]

Stanowisko organizacji naukowych[edytuj]

13 organizacji, w tym Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, opublikowały poradnik na temat orientacji seksualnych zatytułowany „Just the Facts about Sexual Orientation and Youth” („Tylko fakty o orientacji seksualnej i młodzieży”), w której stwierdzają, że homoseksualizm jest stanem normalnym i nie podlega leczeniu. Stanowisko takie wyrażają wszystkie czołowe organizacje naukowe głównego nurtu. Praktyki mające na celu zmianę orientacji seksualnej nie mają poparcia żadnej z tych organizacji. Mimo to, pewne środowiska polityczne i religijne próbują praktykować „terapię reparatywną” i propagują ją wśród społeczeństwa[53]. Tego typu oddziaływanie jest oceniane jako nieskuteczne i wiąże się z licznymi zagrożeniami funkcjonowania psychiki[54].

Wśród psychologów istnieje pogląd, że orientacja seksualna nie może być przedmiotem świadomego wyboru i nie podlega zmianie, a homoseksualizm nie jest chorobą, zaburzeniem psychicznym czy problemem emocjonalnym[55].

Krytyka ze strony organizacji zawodowych, skupiających psychiatrów, psychologów i innych specjalistów w zakresie zdrowia psychicznego dotyczy celowości, efektywności i zgodności z etyką zawodową. W obecnym rozumieniu żadna orientacja seksualna nie może być wartościowana i w konsekwencji tego traktowana jako zaburzenie psychiczne[53]. Z tego też powodu w klasyfikacjach chorób (DSM i ICD-10) nie uwzględnia się orientacji seksualnej jakiejkolwiek jako zaburzenia.

Amerykańska Akademia Pediatryczna doradza młodzieży poszukiwanie wsparcia psychologicznego w przypadku poczucia niepewności co do tożsamości seksualnej. Unikaj wszelkich terapii, które mają na celu zmianę orientacji seksualnej lub leczenia bazującego na twierdzeniu, że homoseksualizm jest chorobą.

— Amerykańska Akademia Pediatryczna[56].

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne podtrzymuje stanowisko z 1973 roku, że homoseksualizm nie jest jednostką chorobową. W ostatnim czasie pojawiły się głosy kwestionujące powyższą tezę, które opierają się na założeniu, że homoseksualizm może zostać wyleczony. Podstawą tego typu twierdzeń nie są jednak rzetelne badania naukowe przeprowadzane przez kompetentnych specjalistów, lecz przekonania religijne lub polityczne nie respektujące praw obywatelskich osób homoseksualnych.

— Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne[57].

Stosowanie terapii reparatywnej jest nieetyczne z natury, ponieważ narusza wiele podstawowych zasad etyki terapeutycznej: ignoruje wiedzę naukową, poniża godność pacjentów, powoduje wzrost ich napiętnowania społecznego, w końcu poważnie szkodzi relacjom między pacjentami a ich otoczeniem.

— Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne[58].

Amerykańskie Towarzystwo Wsparcia Psychologicznego przyjęło w 1998 roku stanowisko, w którym sprzeciwia się twierdzeniu, iż osoby LGB są chore psychicznie w związku ze swoją orientacją seksualną. Jednocześnie wspiera głoszenie prawdziwych informacji o orientacjach seksualnych, zdrowiu psychicznym i właściwych interwencjach psychologicznych celem wyparcia informacji opartych na uprzedzeniach, ignorancji lub błędnych przekonaniach o orientacji homoseksualnej. Ponadto potępiamy promocję "terapii reparatywnej" jako metody "leczenia" osób homoseksualnych.

— Amerykańskie Towarzystwo Wsparcia Psychologicznego[56].


W 2012 Pan-Amerykańska Organizacja Zdrowia (oddział Światowej Organizacji Zdrowia dla obu Ameryk) wydała oświadczenie ostrzegające przed tzw. 'leczeniem' osób o nie heteroseksualnej orientacji seksualnej, ponieważ 'terapia' taka nie posiada medycznych podstaw i reprezentuje poważne zagrożenie dla zdrowia pacjentów. Jednocześnie zarekomendowano, aby tego typu zła praktyka była potępiona i podlegała pod sankcje legalne, gdyż opiera się na łamaniu pryncypiów opieki zdrowotnej i praw człowieka[59].

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne twierdzi, że obecne badania nie pozwalają na danie jakiegokolwiek wsparcia interwencjom psychologicznym mającym na celu zmianę orientacji seksualnej. Organizacja wezwała też pracowników służby zdrowia, polityków, działaczy społecznych i organizacje religijne do współpracy w dbaniu o zdrowie i dobre samopoczucie mniejszości seksualnych[3][60].

Krytyka organizacji religijnych[edytuj]

Niektóre środowiska religijne, w których zbliżenia homoseksualne uznawane są za naganne moralnie, potępiają wszelkie terapie, które naruszają działania wynikające z wolnej woli człowieka. Szereg kościołów dostrzega w terapii reparatywnej elementy sprzeczne z chrześcijańskim kodeksem moralnym (zmuszanie do masturbacji, wprowadzanie niepokoju i lęku w intymne przeżycia, destrukcyjny dla psychiki charakter terapii)[61]. Czołowa amerykańska organizacja zrzeszająca psychologów, Amerykańskie Stowarzyszenie Psychologiczne, zaleca, aby terapeuci i inni profesjonaliści zdrowia psychicznego odradzali pacjentom poddanie się terapii konwersyjnej[62] jako szkodliwej dla zdrowia psychicznego i nieskutecznej w osiąganiu zamierzonego celu.

Oficjalne przeprosiny[edytuj]

Za stosowanie terapii konwersyjnej przeprosiło grono wielu osób, które ją stosowały, m.in:

Zakaz stosowania terapii[edytuj]

Praktyki terapii konwersyjnej na dzieciach są prawnie zakazane w następujących jurysdykcjach w Stanach Zjednoczonych: Vermont, Kalifornia, New Jersey,IllinoisOregonWaszyngton oraz miasta Leelah Alcorn i Seattle.

W Unii Europejskiej, Malta rozważa wprowadzenie zakazu[67].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. The Lies and Dangers of Efforts to Change Sexual Orientation or Gender Identity. [dostęp 2016-09-16].
  2. Jack Drescher, Ariel Shidlo, Michael Schroeder (red.), Sexual Conversion Therapy: Ethical, Clinical and Research Perspectives, CRC Press, 2002, s. 1.
  3. a b American Psychological Association: Answers to your questions: For a better understanding of sexual orientation and homosexuality. 2008. [dostęp 2012–01–14].
  4. Conversion Therapy in the United States. [dostęp 2016-09-16].
  5. Christopher R. Martell, Steven A. Safren, Stacey Ellen Prince: Cognitive-behavioral Therapies with Lesbian, Gay, and Bisexual Clients. Nowy Jork: Guilford Press, 2004, s. 200.
  6. Nilamadhab K, Chandra KG (red.): Comprehensive Textbook of Sexual Medicine. New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers, 2005, s. 178. ISBN 978-81-8061-405-7. [dostęp 2014-12-22].
  7. A. Bartlett, G. Smith, M. King. The response of mental health professionals to clients seeking help to change or redirect same-sex sexual orientation.. „BMC Psychiatry”. 9, s. 11, 2009. DOI: 10.1186/1471-244X-9-11. PMID: 19323803. 
  8. Louis William Max. Breaking Up a Homosexual Fixation by the Condition Reaction Technique: A Case Study. . 32, s. 734, 1935. DOI: 10.1037/h0052493. 
  9. Samuel Liebman. Homosexuality, Transvestism, and Psychosis: Study of a Case Treated with Electroshock. . 99, s. 945–57, 1967. DOI: 10.1097/00005053-194406000-00008. 
  10. Smith G., Bartlett A., King M. Treatments of homosexuality in Britain since the 1950s--an oral history: the experience of patients.. „BMJ (Clinical research ed.)”, s. 427, luty 2004. DOI: 10.1136/bmj.37984.442419.EE. PMID: 14751920. 
  11. Cała prawda o "leczeniu" homoseksualizmu racjonalista.pl [dostęp 18-05-2010]
  12. Lauren Gregory: Faith said to change sexual orientation. 28 December 2008.
  13. Lillian Kwon: Skepticism Over Validity of Ex-Gay Story Prompts 'Confessions'. 10 lipca 2007.
  14. http://www.independent.co.uk/voices/comment/i-tried-to-pray-the-gay-away-but-ended-up-in-a-hospital-bed-10182044.html
  15. Andrzej Krajewski: Rozpruwacze ludzkich mózgów (pol.). Newsweek. [dostęp 2014-11-02].
  16. Joseph Friedlander, Ralph S. Banay. Psychosis Following Lobotomy in a Case of Sexual Psychopathology; Report of a Case. . 59, s. 303–11, 315, 321, 1948. Archives of Neurology & Psychiatry. DOI: 10.1001/archneurpsyc.1948.02300380031003. 
  17. Jonathan Katz: Gay American history: lesbians and gay men in the U.S.A.: a documentary anthology. New York: Crowell, 1976, s. 129. ISBN 0-690-00510-5.
  18. F.E. Daniel. Castration of Sexual Perverts. . 9, s. 255–71, 1893. 
  19. A Case of Developmental Degenerative Insanity, with Sexual Inversion, Melancholia, Following Removal of Testicles, Attempted Murder and Suicide. . 42, s. 341–44, 1896. DOI: 10.1192/bjp.42.177.340. 
  20. Results of Castration in Sexual Abnormalities. . 33, s. 351, 1929. 
  21. Harry Clay Sharp. The Sterilization of Degenerates. , 1908. National Christian League for Promotion of Purity. 
  22. A Case of Developmental Degenerative Insanity, with Sexual Inversion, Melancholia, Following Removal of Testicles, Attempted Murder and Suicide. . 42, s. 341–44, 1896. DOI: 10.1192/bjp.42.177.340. 
  23. Results of Castration in Sexual Abnormalities. . 33, s. 351, 1929. 
  24. The Gentleman Degenerate. A Homosexualist's Self-Description and Self-Applied Title. Pudic Nerve Section Fails Therapeutically. . 25, s. 68–70, 1904. 
  25. Bem S., Męskość, kobiecość. O różnicach wynikających z płci. GWP, 2000, ISBN 83-87957-12-7.
  26. http://www.apsa.org/About_APsaA/Position_Statements/Reparative_Therapy.aspx Reparative Therapy
  27. Social Issues
  28. Gazeta Wyborcza "Co amerykańscy psycholodzy zalecaja gejom", pod. z dn. 24-09-2010
  29. Pełna kopia artykułu GW "Co amerykańscy psycholodzy zalecaja gejom" na Internet Wayback Machine, dostęp 2012-10-12
  30. A Note on the Ineffectualness of Sex-Hormone Medication in a Case of Pronounced Homosexuality. . 3, s. 87–89, 1941. 
  31. Newdigate M. Owensby. Homosexuality and Lesbianism Treated with Metrazol. . 92, s. 65–66, 1940. DOI: 10.1097/00005053-194007000-00009. 
  32. Katz, Jonathan (1976). Gay American history: lesbians and gay men in the U.S.A.: a documentary anthology. New York: Crowell. p. 129. ISBN 0-690-00510-5.
  33. a b c d e Spitzer RL. Can some gay men and lesbians change their sexual orientation? 200 participants reporting a change from homosexual to heterosexual orientation.. „Archives of sexual behavior”. 5 (32), s. 403–17; discussion 419–72, październik 2003. PMID: 14567650. 
  34. a b Spitzer RL. Spitzer Reassesses His 2003 Study of Reparative Therapy of Homosexuality. „Archives of Sexual Behavior”. 41 (4), s. 757, 2013. DOI: 10.1007/s10508-012-9966-y. PMID: 22622659. 
  35. Bradshaw K, Dehlin JP, Crowell KA, Galliher RV, Bradshaw WS. Sexual orientation change efforts through psychotherapy for LGBQ individuals affiliated with the Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. „Journal of Sex & Marital Therapy”. 41 (4), s. 391-412, 2015. 
  36. Grzegorz Górny. Nikt nie rodzi się gejem. „Rzeczpospolita”. 11.09.2007. s. A7. 
  37. Duszpasterz i psycholog opusdei.pl [dostęp 18-05-2010]
  38. Gordon Urquhart Opus Dei: The Pope's Right Arm in Europe (w: Im Namen des Papstes), Catholics for a Free Choice
  39. Ja cię, synu, naprawię
  40. Gerard Van Den Aardweg „Homoseksualizm i nadzieja”, Wydawnictwo Fronda, Warszawa, s. 135-136
  41. ODWAGA - Strona główna
  42. Strona główna
  43. Oświadczenie Grupy Odwaga
  44. Pascha - modlitewna grupa wsparcia dla mężczyzn z odczuciami homoseksualnymi
  45. TVN24.pl ""Odwaga" leczy gejów", pod. z dn. 30-08-2007
  46. tezeusz.pl "Nie leczenie, lecz tolerancja", pod. z dn. 07-11-2010
  47. Gazeta Wyborcza "Chłopaki, strzeżcie się Pomocy 2002!", pod. z dn. 06-03-2009
  48. http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleases2009/statement.aspx
  49. opinia Amerykańskiego Stowarzyszenia Pedagogów (APA) str.5
  50. Uncle Donald'S Castro Street – Anita Bryant
  51. Exodus Leader Apology - Beyond Ex-Gay
  52. Mary Slosson: California bans gay "conversion" therapy for minors (ang.). Reuters, 2012-09-30. [dostęp 2012-10-12].
  53. a b Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne: Just the Facts about Sexual Orientation and Youth
  54. Therapies Focused on Attempts to Change Sexual Orientation (Reparative or Conversion Therapies) - POSITION STATEMENT
  55. American Psychological Association: Sexual orientation and homosexuality (ang.). .apa.org. [dostęp 2011-06-10].
  56. a b Just the Facts about Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators, & School Personnel
  57. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne: Therapies Focused on Attempts to Change Sexual Orientation (Reparative or Conversion Therapies) SUPPLEMENT (ang.). .psych.org, marzec/maj 2000. [dostęp 2011-06-10].
  58. Opinions of the Ethics Committee on The Principles of Medical Ethics With Annotations Especially Applicable to Psychiatry - 2001 Edition - American Psychiatric Association
  59. PAO/WHO, Biuletyn, maj 2012
  60. Anton, B. S. (2010). Proceedings of the American Psychological Association for the legislative year 2009: Minutes of the annual meeting of the Council of Representatives and minutes of the meetings of the Board of Directors. American Psychologist, 65, 385–475. doi:10.1037/a0019553.
  61. Douglas C. Haldeman, Ph.D.: The Pseudo-science of Sexual Orientation Conversion Therapy (ang.).
  62. Insufficient evidence to support sexual orientation change efforts
  63. Prof. Lew-Starowicz: przepraszam za elektrowstrząsy (Artykuł osiemnasty) (pol.). [dostęp 2016-09-16].
  64. Prof. Lew-Starowicz przeprasza gejów za "leczenie elektrowstrząsami" (pol.). [dostęp 2016-09-16].
  65. Psychiatrist who championed 'gay cure' admits he was wrong. [dostęp 2016-09-16].
  66. Gay 'cure' leader says sorry and shuts down his church. [dostęp 2016-09-16].
  67. Malta's Bill that bans gay conversion therapy is in the very final stages, „PinkNews” [dostęp 2016-12-04].

Linki zewnętrzne[edytuj]