Terapia zaburzeń ze spektrum autyzmu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Chłopiec z autyzmem, współpracujący z terapeutą behawioralnym, identyfikuje litery A i B w ramach programu terapeutycznego przeznaczonego do leczenia zaburzeń ze spektrum autyzmu.

Terapia zaburzeń ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorders, ASD) ma charakter kompleksowy i interdyscyplinarny. Interwencje powinny celować w ograniczenie osiowych objawów autyzmu, związanych z deficytami w społecznymi i w komunikacji, a także, pojawiających się czasem, zachowań trudnych. Istotna jest też diagnoza i terapia ewentualnych zaburzeń współwystępujących (np. lękowych, ADHD, epilepsji). U dzieci zalecane oddziaływania opierają się na zasadach terapii behawioralnej, uwzględniają również ustalenia psychologii rozwojowej, kładą nacisk na dostarczanie interwencji w naturalnych warunkach i rozwój umiejętności związanych z interakcjami społecznymi. Podejścia te są zalecane ze względu na największą ilość badań im poświęconych, choć nie jest jasne, czy są bardziej efektywne niż inne interwencje o podobnej intensywności. W wypadku małych dzieci wskazany jest udział rodziców w terapii; u starszych – pośredniczyć mogą rówieśnicy. Młodzieży i dorosłym dedykowane są, przede wszystkim, zajęcia (najlepiej) grupowe, uczące umiejętności społecznych, akademickich, zawodowych lub życiowych oraz terapia behawioralna w przypadku zachowań niepożądanych. Farmakoterapia stosowana jest jedynie przy zaburzeniach współwystępujących i utrzymujących się zachowaniach trudnych.

Stan wiedzy na temat autyzmu ciągle się poszerza i w związku z tym opracowuje się nowe interwencje – jednakże dowody naukowe na efektywność większości z nich są ograniczone. Dużym problemem jest promowanie i popularność metod, których skuteczność nie została potwierdzona w wiarygodny sposób. Czerpią one (czasem w luźny sposób) z różnych dziedzin naukowych; należą do nich: interwencje psychoterapeutyczne, z terapii zajęciowej, biomedyczne i dietetyczne, a czasem – opierające się na pseudonauce.

Terapia autyzmu: zalecenia ogólne[edytuj | edytuj kod]

Diagnoza[edytuj | edytuj kod]

Zaleca się, by u dzieci diagnoza miała charakter interdyscyplinarny (jeden zespół ekspertów) lub ewentualnie multidyscyplinarny (wielu ekspertów, ale nie tworzących zespołu). Wśród ekspertów, specjalizujących się w pracy z dziećmi, zależnie od potrzeby i możliwości, mogą znaleźć się: psychologowie, pracownicy socjalni, logopatolodzy, terapeuci zajęciowi, psychiatrzy dzieci i młodzieży, pediatrzy rozwojowi lub neurolodzy. Jeśli podejście multidyscyplinarne nie jest dostępne, to wyspecjalizowany klinicysta powinien ocenić wiele sfer funkcjonowania dziecka, korzystając przy tym z wielu narzędzi i źródeł (historia dziecka i rodziny, funkcjonowanie rozwojowe, umiejętności komunikacyjne, zachowania związane z osiowymi objawami autyzmu, zaburzenia współwystępujące). Obecnie nie zidentyfikowano wiarygodnych biomarkerów autyzmu, więc diagnoza opiera się na ocenie zachowania. Kontrowersje budzi pomysł przesiewowego badania populacji ogólnej małych dzieci. Jednakże wśród ekspertów istnieje zgoda o zasadności wykonania badań, jeśli rodzic (lub profesjonalista) zgłosi obawy co do zachowania dziecka, które mogłyby świadczyć o ASD[1][2][3].

U starszych dzieci, młodzieży i dorosłych diagnozujący może w większym stopniu polegać na ocenie zachowań z przeszłości, które wskazywać na zaburzenie. Często zdarza się, że pierwotnie zgłaszane są nawracające problemy związane z lękiem, nadpobudliwością czy zaburzeniami nastroju (które mogą maskować lub nasilać symptomy ASD). Diagnozę opóźniać może wiele innych czynników, jak płeć (dziewczynki lepiej maskują deficyty umiejętności społecznych), status socjoekonomiczny czy dobrze rozwinięte zdolności językowe. Autystyczni dorośli (również ci prawidłowo rozwinięci intelektualnie i językowo) rzadziej, niż reszta populacji, utrzymują długoterminowe relacje intymne, usamodzielniają się czy podejmują pracę adekwatną do poziomu wykształcenia[1]. Im starszy jest pacjent (poczynając od dzieci w wieku szkolnym), tym większy nacisk kładziony jest na ocenę rozwoju kluczowych, praktycznych umiejętności oraz identyfikację problemów życia codziennego (w szkole w pracy). Jako istotną, wskazuje się także, ocenę dostępu do zasobów i instytucji, które mogą świadczyć pomoc[4][5][6].

Terapia dzieci i młodzieży[edytuj | edytuj kod]

Terapia zaburzeń ze spektrum autyzmu ma charakter kompleksowy i zindywidualizowany; prowadzona jest w wyspecjalizowanych ośrodkach, ale może być dodatkowo dostarczana w domu lub w szkole (np. jeśli dziecko uczęszcza do ośrodków integracyjnych)[7][8][9]. Rodzicom dzieci autystycznych zaleca się udział w specjalnych treningach, które obejmują naukę sposobów reagowania wobec dziecka, sprzyjających rozwojowi komunikacji i umiejętności społecznych[1][10][11][12]. W razie potrzeby opiekunowie powinni mieć możliwość skorzystania ze wsparcia (np. w formie opieki wytchnieniowej)[7]. Odpowiednie przeszkolenie personelu, który ma styczność z dziećmi autystycznymi, powinno pozytywnie wpłynąć na wyniki terapii oraz zadowolenie samych pracowników[13].

Osiowe objawy autyzmu

Interwencje psychospołeczne powinny celować w ograniczanie problemów związanych z deficytami społecznymi i w komunikacji oraz zawierać strategie oparte na zabawie (z rodzicami, opiekunami i nauczycielami), których celem będzie zwiększenie współdzielenia uwagi, zaangażowania w komunikację i wzajemność w interakcjach. Strategie te powinny być dopasowane do poziomu rozwoju osoby z ASD oraz zwiększać wiedzę opiekunów lub rówieśników na temat wzorców komunikacji i interakcji osoby z autyzmem. Ponadto powinny zawierać techniki oparte na modelowaniu, techniki rozszerzające umiejętności komunikacji, wspólnej zabawy i wiedzę na temat typowych zachowań społecznych. Interwencja powinna być przeprowadzana przez przeszkoloną osobę. U dzieci w wieku przedszkolnym pośredniczyć mogą rodzice lub nauczyciele. U dzieci w wieku szkolnym warto rozpatrzeć udział rówieśników[7]. Dzieci i młodzież w wieku szkolnym (prawidłowo rozwijające się intelektualnie) mogą brać udział grupowych treningach umiejętności społecznych[1][14].

Nie ma uzasadnienia dla rutynowego stosowania leków przeciwpsychotycznych, antydepresyjnych lub przeciwpadaczkowych ani diet eliminacyjnych (np. pozbawionych glutenu czy kazeiny)[7].

Zachowania trudne

Ryzyko wystąpienia zachowań niepożądanych, związane jest z wieloma czynnikami, jak: deficyty w komunikacji, współwystępujące zaburzenia somatyczne (np. ból czy zaburzenia żołądkowo-jelitowe) lub psychiczne (np. lęk, depresja lub zaburzenia neurorozwojowe, jak ADHD), mocno stymulujące środowisko fizyczne (oświetlenie, hałas), zmiany w zachowaniach rutynowych i osobistej sytuacji, brak przewidywalności i struktury w codziennym funkcjonowaniu, zmiany rozwojowe (np. w wyniku dojrzewania płciowego) i społeczne (problemy rodzinne, w szkole – przemoc). Role tych czynników zaleca się ocenić jeszcze przed podjęciem terapii. Ewaluacji dokonuje się ponownie po wystąpieniu zachowań trudnych. W pierwszej kolejności podejmuje się terapię zaburzeń współwystępujących i dokonuje zmian w środowisku dziecka. Zmiany te mogą polegać na dostarczaniu pomocy wizualnych (np. obrazki, symbole), które powinny minimalizować negatywny wpływ niekorzystnych czynników środowiskowych. W razie potrzeby zaleca się ocenę wrażliwości sensorycznej dziecka oraz zwiększenie jego przestrzeni osobistej. Jeśli zachowanie trudne nie jest wynikiem oddziaływania zaburzenia współwystępującego lub problemu środowiskowego, zaleca się w pierwszej kolejności zastosować interwencję psychospołeczną, poprzedzoną funkcjonalną analizą zachowania. Analiza pozwala na określenie czynników wywołujących niepożądane zachowanie dziecka oraz potrzeb, które próbuje nim zaspokoić. Istotne jest określenie konsekwencji zachowania (tzn. wzmocnień, których dostarcza). Interwencja musi dotyczyć jasno zidentyfikowanego zachowania, skupiać się na polepszeniu jakości życia, uwzględniać poziom rozwoju dziecka oraz współwystępujące problemy. Powinna też być zaplanowana w czasie, tak aby można było ją zmodyfikować, jeśli nie daje pozytywnych skutków w określonym terminie. Interwencja przeprowadzana jest we wszystkich obszarach codziennego funkcjonowania dziecka (np. zarówno w domu, jak i w szkole), a jej efekty podlegają metodycznej ocenie. Rodzice i wszyscy specjaliści muszą uzgodnić sposób przeprowadzania terapii. Użycie leków przeciwpsychotycznych rozpatruje się dopiero, gdy inne oddziaływania zawiodą[7].

Problemy współwystępujące

W przypadku współwystępujących zaburzeń (np. ADHD, zaburzeń zachowania, zaparć, epizodów depresyjnych, padaczki, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, dysmorfofobii czy zespołu stresu pourazowego) należy postępować zgodnie z typowymi wytycznymi leczenia dla nich[7].

Częstym problemem towarzyszącym osobom autystycznym są zaburzenia lękowe, na które pomóc może terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy, CBT). Efektywność CBT jest dobrze udowodniona w wypadku dzieci i młodzieży, jednak wymagana ona odpowiednio rozwiniętych zdolności językowych i umysłowych pacjentów. Terapeuci powinni być odpowiednio przeszkoleni, a program terapii dostosowany do osób z autyzmem. Najlepsze praktyki obejmują przeprowadzenie szczegółowej oceny osoby (w tym jej kluczowych mocnych i słabych stron) oraz modyfikację terapii w celu uwzględnienia jej potrzeb. Ponadto faza oceny powinna być wydłużona, a ilość sesji terapeutycznych zwiększona. Powinno to zwiększyć zaangażowanie w relację z terapeutą, polepszyć umiejętności emocjonalne, a także dać więcej czasu na ćwiczenia, utrwalanie i uogólnianie nabywanych technik z terapii. Skuteczności terapii powinna być mierzona przez prowadzącego za pomocą różnych narzędzi[15][16][17]. W wypadku dzieci ze słabiej rozwiniętymi umiejętnościami językowymi proponowane są interwencje behawioralne[18].

W wypadku zaburzeń snu ustala się, co stanowi problem (trudność w zasypaniu, wybudzanie się, problemy z oddychaniem, senność w ciągu dnia lub inne nietypowe zachowanie). Określane są wzorce snu w ciągu dnia i nocy, zmiany w tych wzorcach, a także, czy wyznaczana pora na sen jest stała. Istotna rolę pełni ocena warunków, w których dziecko śpi (poziom hałasu, obecność rolet na oknach, telewizora lub komputera w sypialni, czy pokój jest jednoosobowy) oraz ewentualny wpływ zaburzeń współwystępujących lub przyjmowanych leków. Na jakość snu może wpływać poziom aktywności fizycznej w ciągu dnia, a także inne indywidualne problemy, jak kłopoty w szkole lub w relacjach z bliskimi. Jeśli dziecko chrapie, krztusi się lub przestaje oddychać, zaleca się konsultacja ze specjalistą, by wkluczyć zespół bezdechu sennego. Po wykluczeniu wpływu zaburzeń współwystępujących, wykorzystuje się specjalne techniki behawioralne, by ustanowić regularną pory snu. Korzystanie z leków nie jest zalecane, chyba że problemy ze snem nie słabną lub gdy mają negatywny wpływ na dziecko lub rodzinę. Leki powinny być używane w porozumieniu z lekarzem, który ma doświadczenie w terapii autyzmu u dzieci i młodzieży lub w medycynie snu dziecięcego[7].

Terapia dorosłych[edytuj | edytuj kod]

Osiowe objawy autyzmu

Dorosłym, z problemami w interakcjach społecznych, którzy nie mają trudności w uczeniu się (lub są one umiarkowane), zaleca się grupowe programy treningu umiejętności społecznych (oparte na teorii społecznego uczenia się). Osobom, dla których forma grupowa będzie zbyt trudna, proponowany jest tryb indywidualny. Treningi te powinny wykorzystywać: modelowanie, informację zwrotną (przekazywaną przez członków grupy), dyskusje, wyraźne zasady oraz sugerowane strategie radzenia sobie w sytuacjach trudnych społecznie. Podczas interwencji nie powinny być wykorzystywane techniki ułatwionej komunikacji.

Nie należy stosować: leków przeciwpsychotycznych, antydepresyjnych lub przeciwpadaczkowych, oksytocyny, sekretyny, chelatacji, hiperbarycznej terapii tlenowej, diet eliminacyjnych (np. pozbawionych glutenu, kazeiny czy ketogenicznych), suplementacji witaminami lub minerałami (np. witaminą B6 lub żelazem). Nie powinno się również regulować poziomu testosteronu. Wszystkie wspomniane interwencje nie mają wpływu na osiowe objawy autystyczne. Nie ma też uzasadnienia (brak wystarczających dowodów naukowych) dla stosowania leków, zwyczajowo używanych przy otępieniu (np. inhibitorów cholinoesterazy)[1][19].

Umiejętności życiowe

Osobom, które mają braki w umiejętnościach życia codziennego, zaleca się skorzystanie z ustrukturyzowanych programów treningowych, opartych na zasadach (behawioralnej) teorii uczenia się. Osoby społecznie odizolowane,, które nie mają znacznych trudności w uczeniu się, mogą korzystać z zajęć rekreacyjnych (najlepiej grupowych). Programy te powinny uwzględniać zainteresowania osób, biorących w nich udział. Opiekun grupy, powinien mieć wiedzę na temat autyzmu, by móc pomagać uczestnikom w integracji. Dla osób z problemami w uzyskiwaniu lub utrzymaniu zatrudnienia (i z, co najwyżej, niewielkimi trudnościami w uczeniu się), zaleca się skorzystanie z indywidualnych programów wsparcia zawodowego (pomoc w: pisaniu CV, przygotowaniu do rozmowy kwalifikacyjnej, treningu umiejętności i zachowań wymaganych na danym stanowisku pracy, dopasowaniu do stanowiska pracy). Rolą osoby wspomagającej może być udzielanie porad pracodawcy, w zakresie dostosowania stanowiska dla osób autystycznych (także wsparcie obu stron po tym, jak praca zostanie już podjęta). Osobom, które mają problemy ze złością (i bez znacznych trudności w nauce), zaleca się skorzystanie z programów radzenia sobie z gniewem. Programy powinny wykorzystywać analizę funkcjonalną zachowania, sytuacje prowokujące gniew i trening zachowania się podczas takich sytuacji, a także uczyć: relaksacji, umiejętności rozwiązywania problemów i radzenia sobie z trudnymi emocjami. Niektórzy dorośli mogą być narażeni na wiktymizację i jeśli nie mają trudności w uczeniu się (lub są one niewielkie), to zaleca się, by skorzystali z odpowiednich programów, które uczą umiejętności dbania o swoje bezpieczeństwo, rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji w sytuacjach nadużyć i przemocy[1][19].

Zachowania trudne

Podobnie, jak u autystycznych dzieci i młodzieży, zachowania trudne, mogą być skutkiem zaburzeń współwystępujących (np. problemów żołądkowo-jelitowych, chronicznego bólu czy zaburzeń psychicznych), zbyt mocno stymulującego otoczenia fizycznego (np. jaskrawe kolory ścian, wzorzyste obicia mebli, oświetlenie fluorescencyjne, hałas, brak przestrzeni osobistej) czy problemów rodzinnych. W wypadku wykluczenia wpływu problemów towarzyszących, stosuje się analizą funkcjonalną zachowania, która pozwala na zrozumienie funkcji, jaką dane zachowanie pełni oraz czynników, które je podtrzymują. Interwencja, która jest następstwem analizy, ma opierać się na zasadach terapii behawioralnej, musi mieć jasno określoną strategię oraz uwzględniać pomiar jakości życia osoby, która będzie jej poddana. Farmakoterapię (a dokładniej: leki przeciwpsychotyczne) stosuje się (również w połączeniu z oddziaływaniem psychospołecznym), jeśli wcześniejsze metody przyniosły ograniczone korzyści lub, gdy natężenie zachowań trudnych jest tak duże, że niemożliwe jest przeprowadzenie innej interwencji[19].

Problemy współwystępujące

W wypadku problemów psychiatrycznych, proponuje się typowe, rekomendowane interwencje psychospołeczne lub farmakologiczne. Terapia poznawczo-behawioralna może być dostosowana do potrzeb osób z ASD (bardziej ustrukturyzowane sesje z przerwami na odpoczynek, ustalenie jasnych reguł, unikanie metafor, informacje przekazywane w formie pisemnej i wizualnej, włączanie zainteresowań pacjenta w program terapeutyczny, większy nacisk na zmianę zachowania niż myśli). Do pomocy, przy wdrążaniu interwencji, można włączyć członka rodziny, partnera lub innego profesjonalistę (jeśli pacjent wyrazi na to zgodę)[19]. Personel, który będzie miał styczność z osobami z ASD, powinien być odpowiednio przeszkolony[13].

Rodzina i opiekunowie

Podobnie, jak w wypadku rodzin dzieci autystycznych, potrzebna jest ocena potrzeb (osobistych, społecznych i emocjonalnych) i ewentualne udzielenie wsparcia (edukacyjnego, wytchnieniowego i w zakresie wdrążania terapii, jeśli opiekun lub partner wspomaga profesjonalistę w interwencji). Dobrym rozwiązaniem mogą być też grupy wsparcia[19].

Dowody naukowe w terapii autyzmu[edytuj | edytuj kod]

Krytyka jakości badań[edytuj | edytuj kod]

Krytyka badań poświęconych różnym formom terapii ASD, odnosi się do ich, często, słabej jakości metodologicznej. Większość badań przeprowadzanych jest w paradygmacie jednopodmiotowego schematu eksperymentalnego (ang. single case design, SCD[a]), a randomizowane badania z grupą kontrolną (ang. randomized controlled trial, RCT) są stosunkowo rzadkie[20][2][21][22][23][24][25]. Stosowanie schematu SCD może budzić obawy o trafność otrzymywanych wyników i możliwość ich generalizacji na resztę populacji. Należy jednak odnotować, że poszczególne schematy SCD mogą znacznie różnić się od siebie, a ich metodologia jest rozwijana (np. możliwe jest przeprowadzanie metaanaliz)[26][27][28]. Jednakże największym problemem badań wykorzystujących SCD, nie okazuje się być potencjalna słabość metodologiczna tego schematu, ale fakt, że w praktyce, badacze rzadko stosują się do najlepszych standardów opisujących stosowanie metody[29][30].

Lista problemów, które czasem występują w badaniach nad ASD, jest dłuższa: nierzadko korzysta się z jeszcze słabszych schematów badawczych, jak studium przypadku lub badania retrospektywne. Czasem problemem bywa konflikt interesów (twórcy metody przeprowadzający badania weryfikacyjne) lub niejasność procedur terapeutycznych (np. brak podręcznika z dokładną instrukcją)[25]. W ostatnich kilkunastu latach sytuacja się polepsza: jest przeprowadzanych coraz więcej badań RCT (choć i te bywają nie najlepszej jakości); najczęstszymi problemami (oprócz wymienionych wcześniej) są: niewielkie grupy (niska moc wyników, niereprezentatywność próby), brak zaślepiania, brak kontroli efektu placebo lub brak porównań do grupy z aktywną (i sprawdzoną) formą terapii[20][2][31]. Wspomniane niedociągnięcia mogą poważnie wpływać na tendencyjność otrzymywanych wyników[32][33][34]. Kolejny problem w (słabszych) badaniach z udziałem dzieci, może stanowić efekt dojrzewania. Nieodpowiednio zaplanowany eksperyment nie pozwala na ocenę, czy poprawa zaistniała w czasie przeprowadzania interwencji, nie jest jedynie skutkiem naturalnego (i często dynamicznego) rozwoju dziecka[35][36][37].

Problem popularności metod niesprawdzonych[edytuj | edytuj kod]

Zwraca się uwagę na dużą popularność metod, które nie są w ogóle weryfikowane w badaniach naukowych (lub których efektywność nie została wykazana). Szacuje się, że w ciągu życia od 39 do 94% dzieci lub młodzieży z ASD skorzysta z metod z tzw. medycyny komplementarnej i alternatywnej. Większość z interwencji stanowią diety złożone z „naturalnych” produktów, eliminujące gluten lub suplementacja witaminami i minerałami; czasem stosowane są metody oddziałujące na ciało, jest akupunktura, masaż czy Qigong. Wykorzystywane są także potencjalnie kosztowe lub niebezpieczne interwencje, jak bardzo restrykcyjne diety eliminacyjne, integracja słuchowa (Bernarda), chelatacja, czy terapia immunoglobulinowa[38][39]. Niektóre z niepotwierdzonych lub słabo zweryfikowanych metod stosowanych i polecanych jest także przez profesjonalistów zajmujących się dziećmi. Wśród wspomnianych metod najczęściej znajdują się: nauczanie bez kar (ang. gentle teaching), program rozwoju relacji (ang. relationship development intervention, RDI), różne formy technologii wspomagającej, metoda ułatwionej komunikacji, trening integracji sensorycznej oraz metody bazujące na IS[40][41][42][43][44].

Cechy, które mogą świadczyć, że promowana metoda jest niepotwierdzona lub pseudonaukowa
Słabe podstawy teoretyczne
  • Proponowana teoria jest całkowicie niekompatybilna z innymi, sprawdzonymi teoriami, opisującymi autyzm i jego terapię.
  • Opiera się na przestarzałych koncepcjach naukowych.
  • Opisuje autyzm, jako skutek pojedynczego deficytu, którego usunięcie wpłynie globalnie na wszystkie symptomy ASD[b].
  • Opiera się na pseudonauce, odwołuje się do „natury” lub zjawisk nadprzyrodzonych[45].
Niejasne lub duże obietnice
  • Obiecywana jest duża skuteczność i szybkie efekty.
  • Obiecywana jest skuteczność w terapii wielu różnych zaburzeń i chorób.
  • Interwencja ma być łatwa do przeprowadzenia, wymagać niewielkiego przeszkolenia lub wiedzy specjalistycznej.
  • Używane są często określenia, jak „cud”, „wiara”, „zaufanie”, „wyleczenie”, „wyzdrowienie” lub „przełom naukowy” do opisu metody i jej efektów[45][46][47].
  • Wspomina się o sekretnych składnikach, które mają leczyć[47].
  • Korzyści opisywane są w sposób nieprecyzyjny, ale poważnie brzmiący np. „polepszona nauka”, „zwiększona uwaga”, „zwiększona świadomość własnego ciała”, „zmniejszona obronność dotykowa”, „zwiększone poczucie dobrostanu” czy „polepszone poczucie siebie”[c][45].
Brak lub słabe dowody na skuteczność
  • Wyniki „badań” nie są publikowane w renomowanych, recenzowanych czasopismach naukowych.
  • Wykorzystuje się przestarzałą lub niepełną literaturę naukową, tak aby nie przedstawić informacji krytycznych wobec metody[45][46].
  • Wykorzystuje się anegdoty, referencje, wyniki ankiet, studia przypadków, popularność lub długowieczność metody, jako dowody wystarczające do potwierdzenia jej efektywności[45][47].
  • Stroni się od wykorzystywania eksperymentu, jako metody badawczej, gdzie kontrolowane są czynniki specyficzne dla interwencji oraz zakłócające wynik badania.
  • Stosuje się niesprawdzone metody pomiaru lub twierdzi, że korzyści płynących z interwencji nie da się zmierzyć.
  • Brak dowodów tłumaczony jest ignorowaniem lub zwalczaniem przez „establishment” naukowy, medyczny, rządowy itp[45].
Intensywny lub agresywny marketing
  • Metoda prezentowana jest w sposób nadmiernie efektowny lub mający oddziaływać na emocje, często z wykorzystaniem fałszywych danych naukowych.
  • Twierdzi się, że inne (uznane) interwencje są niepotrzebne, gorsze lub szkodliwe[45][46].
  • Stosowane są agresywne technik sprzedaży (wykorzystujące również szantaż emocjonalny i specjalne oferty cenowe).
  • Mocna komercjalizacja interwencji: wysokie opłaty lub stwarzanie możliwości zarobku (jako promotor lub sprzedawca metody).
  • Promowane głównie przez celebrytów.
  • W literaturze lub na stronach internetowych, promujących metodę, brakuje ważnych danych kontaktowych (jak pełen adres siedziby firmy itp.)[46].
  • Wykorzystuje się zaawansowane metody medyczne lub nowoczesną technologię (np. EEG, testy laboratoryjne, komputery), choć niezgodnie z ich przeznaczeniem.
  • Promowane są jako „naturalne” (często w opozycji do stosowanych standardowo, „nienaturalnych” metod).
  • Informacje o ograniczeniach znanych, sprawdzonych metod, wykorzystuje się jako „dowód” na skuteczność promowanej[45].

Podejścia psychoterapeutyczne[edytuj | edytuj kod]

Podejście behawioralne[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej znanym podejściem behawioralnym w terapii autyzmu jest stosowana analiza behawioralna (SAZ) (ang. applied behavior analysis), opierająca się na zasadach uczenia zgodnych z zasadami warunkowania instrumentalnego (ale też klasycznego i na teorii społecznego uczenia się)[48]. Istotną rolę odgrywają w niej interwencje oparte na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based interventions), których celem identyfikacja i modyfikacja bodźców w środowisku pacjenta, które wpływają na jego zachowanie[49]. Interwencje są mocno ustrukturyzowane i opisane przez protokoły, których należy przestrzegać (choć niektórzy badacze postulują o większą elastyczność podczas interwencji)[50]. Przykładowe techniki używane w SAZ, to: analiza zadania (ang. task-analysis)[51], generalizacja[52], hiperkorekcja (ang. overcorrection)[53], operacje ustanawiające i znoszące (ang. establishing operations, abolishing operations)[54][55], trening pomijania (ang. omission training)[56], wygaszanie (ang. extinction)[57] czy wzmacnianie różnicujące (ang. differential reinforcement)[58].

Interwencje opierające się na SAZ można podzielić na dwie grupy: programy kompleksowe, których celem jest uzyskanie poprawy w wielu sferach funkcjonowania (umiejętności językowe, społeczne, motoryczne, poznawcze czy życiowe), np. adresowane do dzieci wczesne intensywne interwencji behawioralne (ang. early intensive behavioral interventions, EIBI)[59][60][61] oraz metody skupione na specyficznym obszarze funkcjonowania. Interwencje zogniskowane na jednym obszarze można z kolei podzielić ze względu na cel, jaki próbują osiągnąć (np. ograniczenie zachowań niepożądanych lub nabywanie nowych umiejętności)[62]. Przykładem metod, które mogą służyć do ograniczenia zachowań niepożądanych są: analiza funkcjonalna zachowań (ang. functional behavior assessment), przerywanie reakcji i przekierowywanie (ang. response interruption and redirection) oraz trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)[62][63][64][65][66]. Technika nakierowana na nabywanie nowych umiejętności, to np. metoda wyodrębnionych prób (ang. discrete trial traning)[67][68], podejście AVB (ang. applied verbal behavior)[69][70] czy procedura nauczania interakcji (ang. teaching interaction procedure)[71].

Wczesna intensywna interwencja behawioralna (EIBI), to kompleksowe podejście opierające się na SAZ, którego celem jest terapia podstawowych deficytów, występujących w zaburzeniach ze spektrum autyzmu u małych dzieci. Interwencja jest zazwyczaj superwizowana przez osobę przeszkoloną i wymaga podążania za podręcznikiem z instrukcją. Charakterystyczne dla EIBI jest wykorzystywanie mocno ustrukturyzowanych strategii nauczania, ale przy tym poszukiwanie metod pozwalających na generalizację nabytych umiejętności. Podejście do deficytów dziecka ma być zindywidualizowane, a do zachowań utrudniających naukę – funkcjonalne[61][62][72][73]. Niektóre źródła zwracają uwagę, że EIBI może być potencjalnie obciążająca dla dziecka i rodziny (stres, czasochłonność, cena) i zalecają indywidualne podejście i ocenę stosunku korzyści do kosztów, podczas wyboru interwencji[74].

Ocena efektywności stosowanej analizy behawioralnej, całościowo, jest trudna, ze względu na różnorodność technik i programów, opierających się na jej zasadach[75]. Interwencje oparte na podejściu behawioralnym opisuje się jako efektywne, ale najczęściej ocenie podlegają intensywne i wieloskładnikowe programy terapeutyczne, nierzadko łączące podejścia edukacyjne, naturalistyczne czy rozwojowe[76][77][78]. Badania konkretnych technik behawioralnych często nie są najlepszej jakości metodologicznej (problem dotyczy również innych podejść terapeutycznych). Przykładowo, eksperymenty przeprowadzane są najczęściej w paradygmacie jednopodmiotowego schematu eksperymentalnego (SCD) i na niewielkiej ilości osób. Dodatkowo, w przeglądach badań, oceniających poszczególne techniki, często uwzględnianych jest tylko po kilka lub kilkanaście takich eksperymentów[22][24][25]. Należy jednak zaznaczyć, że programów opartych na technikach SAZ (czy zawierających je) jest wiele i stan wiedzy na temat ich efektywności jest zróżnicowany (zob. np. opisywane poniżej: Social stories, PRT, TEACCH czy PECS)[22][24][79].

Problem nie najlepszej jakości dowodów dotyczy również intensywnych programów wczesnej interwencji. Z jednej strony wskazuję się na dużą ilość dowodów świadczących za podejściami typu EIBI (setki przebadanych dzieci; wystarczająca ilość by przeprowadzić metaanalizy wyników) i pozytywny wpływ na iloraz inteligencji, umiejętności językowe, czasem też społeczne czy adaptacyjne. Z drugiej strony, do analiz włączane były najczęściej badania na małych grupach, bez randomizacji i często bez grupy kontrolnej[76][78][80][81]. Im większy jest kładziony nacisk na jakość uwzględnianych badań, tym wyniki analiz są mniej korzystne dla EIBI. Nie ma dużych, randomizowanych badań i w tej sytuacji podważana jest skuteczność tego podejścia ponad efekty, które można by uzyskać w wypadku zastosowania innych, intensywnych interwencji (czy nawet typowego postępowania terapeutycznego)[82][83][84][85].

Naturalistyczne interwencje rozwojowo-behawioralne[edytuj | edytuj kod]

Nowsze podejścia, w mniejszym lub większym stopniu korzystające z behawioryzmu, opierają się także na ustaleniach z zakresu psychologii rozwojowej, kładą większy nacisk na zintegrowany rozwój w wielu obszarach funkcjonowania (poznawczym, społecznym, komunikacji) oraz wykorzystują zabawę i elementy naturalnego otoczenia dziecka, a interwencje przeprowadzane są w społecznie ważnym dla niego kontekście (czasem przez rodziców lub rówieśników). Metody te, zgrupowane pod nazwą naturalistycznych interwencji rozwojowo-behawioralnych (ang. naturalistic developmental behavioral interventions, NDBI), mogą mieć charakter kompleksowy i wieloskładnikowy (np. opisywany poniżej ESDM), choć dostępne są też interwencje skupiające się na wybranych sferach (np. w komunikacji społecznej jak JASPER czy RIT)[86].

Zdjęcie przedstawia autystycznego chłopca, biorącego udział w treningu współdzielenia uwagi[87].

Schreibman i in. (2015)[86], jako przykładowe NDBI wskazują:

  • Uczenie incydentalne (ang. incidental teaching) – ustrukturyzowana technika, która wykorzystuje naturalnie pojawiające się sytuacje do nauczania nowych umiejętności. Technika ta wykorzystywana jest również w kompleksowych programach, jak EIBI, ESDM czy LEAP[88][89][90].
  • Trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training, PRT) – celem jest nabycie kluczowych umiejętności (np. samokontrola, samoinicjacja), które mają następnie pozwolić na nabywanie kolejnych (które nie były trenowane). W PRT wykorzystywana jest motywacja dziecka do tworzenia okazji dla treningu. Trening może być przeprowadzany również przez rodziców[91][92].
  • Nauczanie środowiskowe EMT (ang. enhanced milieu teaching) – behawioralna interwencja wykorzystująca naturalnie występujące sytuacje, w celu poprawy umiejętności językowych u małych dzieci[93][94][95].
  • Trening wzajemnej imitacji (ang. reciprocal imitation training, RIT) – naturalistyczna, behawioralna interwencja, której celem jest nauka imitacji społecznej poprzez zabawę[96][97][98].
  • Projekt ImPACT (ang. Improving Parents As CommunicationTeachers) – program treningowy, dzięki któremu rodzice mają nauczyć się wykorzystywać naturalistyczno-behawioralne techniki do wzmacniania umiejętności społeczno-komunikacyjnych u dzieci[99][100][101].
  • Podejście JASPER (ang. joint attention symbolic play engagement and regulation) – celem jest zachęcenie dziecka do współdzielenia uwagi z innymi podczas zabawy; motywowanie go do spontanicznej komunikacji, a także zwiększenie elastyczności i różnorodności umiejętności związanych ze wspólną zabawą. Program kierowany jest do terapeutów, rodziców i nauczycieli[102][103][104].
  • Projekt ESI (ang. Early Social Interaction) – to program skierowany do małych dzieci i ich rodziców. W istotnej części opiera się na modelu SCERTS[105][106].
  • Program wczesnych osiągnięć (ang. Early Achievements) – skierowany do małych dzieci; ma rozwijać współdzielenie uwagi i imitację społeczną. Przeprowadzany jest w połączeniu z kompleksową behawioralną interwencją, w którą włączani są rodzice[107][108].
  • Metoda wczesnego startu (ang. Early Start Denver Model, ESDM) – kompleksowy program wczesnej interwencji, łączący SAZ, PRT i podejście rozwojowe, oparte na relacji z rodzicami, a także wykorzystujący zabawę. Program rozwojowy dostosowany jest do wieku dziecka (12-60 miesięcy)[109][110].
Wspólne cechy NDBI
  • Wykorzystują relację zdarzenie poprzedzającezachowanienastępstwa (ang. three-term, ABC contingency).
  • Posiadają jasno opisane procedury w podręcznikach.
  • Zawierają narzędzia do oceny efektywności wprowadzania procedur terapeutycznych „w życie”.
  • Zawierają narzędzia do pomiaru postępu czynionego przez dziecko.
  • Procedury przewidują możliwość indywidualizacji interwencji.
  • Posiadają instrukcje modyfikacji środowiska tak, aby zachęcać dziecko do inicjacji interakcji.
  • Zachęcają do wspólnego wchodzenia w interakcje, odwzajemniania lub wspólnych zabaw.
  • Programy przewidują sytuacje, gdzie dziecko jest inicjatorem interakcji.
  • Wzmacniają motywację wewnętrzną dziecka.
  • Wykorzystują różne metody podpowiedzi oraz wycofywania podpowiedzi.
  • Wykorzystują modelowanie;
  • Zachęcają opiekuna do naśladowania dziecka (nacisk na ten aspekt zależy od metody);
  • Poszerzają uwagę dziecka[86].

Dowody na efektywność NDBI są zróżnicowane (i często nie najwyższej jakości). W wypadku metod niekompleksowych, stosowanych u dzieci, wskazuje się na pozytywny wpływ na zaangażowanie we wspólną zabawę z rodzicami lub nauczycielami; możliwe, że wpłyną też na język, współdzielenie uwagi i niektóre zdolności poznawcze. Kompleksowe, intensywne interwencje mają wpływać na rozwój komunikacji i zdolności poznawczych, choć tutaj oceny są bardziej rozbieżne[76][80]. W wypadku małych dzieci (poniżej 2-3 lat), wyniki badań również są obiecujące, ale potrzebnych jest ich więcej[111][112][113].

Najczęściej badane (za pomocą RCT), niekompleksowe NDBI, opierają się na podejściu JASPER. Badania są zróżnicowane pod kątem jakości metodologicznej (choć zawsze brakowało pełnego zaślepiania) i wielkości badanych grup (od badań pilotażowych po zawierających ponad 100 dzieci)[114][115][116][117][118][119][120]. Efektywność modelu była (częściowo) sprawdzana po kilku latach od pierwotnego badania[102][121], również przez niezależnych badaczy[122][123]. Najmocniejsze dowody dotyczą pozytywnego wpływu na wspólne zaangażowanie i współdzielenie uwagi z partnerem interakcji[2][20].

Istnieją dowody o mieszanej jakości na efektywność treningu umiejętności kluczowych (PRT). Prowadzonych było sporo niedużych eksperymentów w schemacie jednopodmiotowym (SCD)[124][125], a badania z grupą porównawczą są często niewielkie, przeprowadzane bez zaślepiania czy z niejasną procedurą randomizacji[126][127][128][129]. Najmocniejsze dowody na skuteczność PRT dotyczą wpływu na komunikację funkcjonalną[130][131][132].

W wypadku niektórych metod, jak uczenia incydentalnego, ocena jest utrudniona, gdyż nie są one stosowane samodzielnie[133].

Najczęściej badaną kompleksową NDBI jest metoda wczesnego startu (ESDM). W badaniach wykorzystuje się różne schematy eksperymentalne (SCD, quasi-eksperymentalnym, RCT), a ich jakość jest często niska. Dzieci, poddane terapii, odnotowują poprawę w funkcjonowaniu poznawczym, języku, komunikacji społecznej i wzrost zachowań adaptacyjnych, ale nie jest jasne, czy efekt jest większy ponad ten, który uzyskują podczas standardowo otrzymywanej opieki terapeutycznej. Nie jest jasne, które składniki programu są najbardziej przydatne[134][135][136].

Istnieją też metody, które wykorzystują techniki behawioralne, a także czerpią z podejścia rozwojowego i/lub naturalistycznego, ale nie są zaliczane do NDBI. Wśród nich znajdują się wielokomponentowe programy edukacyjne, jak TEACCH (ang. Treatment and Education of Autistic and Communication-Handicapped Children)[137][138] czy program LEAP (ang. Learning Experiences – An Alternative Program for Preschoolers and Parents)[139]. Lepiej przebadany jest TEACCH, choć nie wiadomo, czy programy te są bardziej efektywne niż inne, podobne podejścia. W wypadku obu zwraca się uwagę na czasem niestaranne podejście do implementacji programu w praktyce[140][141][142][143][144][145].

Podejścia oparte na relacji i rozwojowe interwencje społeczno-pragmatyczne[edytuj | edytuj kod]

Wiele metod wykorzystuje relację w terapii; wśród nich znajdują się, opisane wcześniej, wykorzystujące techniki behawioralne (np. ESI, JASPER, ESDM[86]) oraz interwencje i programy, które z nich nie korzystają (te ostatnie w literaturze, bywają określane mianem interwencji opartych na relacji). Grupa ta jest zróżnicowana: część z podejść jest ateoretyczna i w praktyce opiera się na spontanicznej interakcji z dzieckiem, inne korzystają z psychologii rozwojowej i mają ściśle określony program[146][147]. Pomimo popularności wielu z nich, efektywność rzadko bywa badana. Praktycznie nie ma dowodów na skuteczność metody Opcji (Son-Rise) czy nauczania bez kar (ang. gentle teaching)[148][149][150][151][152][153]. Podobnie jest z programem rozwoju relacji (ang. relationship development intervention, RDI[154])[149][155].

Oddzielną grupę metod, kładących nacisk na wykorzystanie relacji w pracy terapeutycznej, stanowią rozwojowe interwencje społeczno-pragmatyczne (ang. developmental social pragmatic interventions, DSP). Integrują one koncepcję rozwoju poznawczego, transakcyjny model rozwoju oraz społeczno-pragmatyczną teorię przyswajania języka. Podobnie jak naturalistyczne interwencje rozwojowo-behawioralne, kładą nacisk na inicjowaną przez dziecko naukę w naturalnych warunkach, ale jest ona o wiele mniej dyrektywna. W DSP zakłada się, że wszystkie formy komunikacji są intencjonalne i należy je wspierać[156][157][158].

Binns i Cardy (2019)[158] do DSP zaliczają: DIR/Floortime[159][160], interwencję skierowaną na zabawę (ang. Focused Playtime Intervention, FPI)[161], JAML (ang. Joint Attention Mediated Learning)[162], MEHRIT (ang. Milton and Ethel Harris Research Initiative Treatment)[163], program Hanen (ang. More Than Words)[164], terapię PACT (ang. Pre-school Autism Communication Trial)[165][166], projekt PLAY (ang. Play and Language for Autistic Youngsters)[167][168], nauczanie responsywne (ang. responsive teaching)[169], model Denver (ale nie jego rozwinięcie: metodę wczesnego startu, ESDM)[170] oraz model SCERTS (ang. Social Communication/Emotional Regulation/Transactional Support)[171].

Wspólne cechy interwencji DSP
  • Opisują siebie jako oparte na zasadach psychologii rozwojowej.
  • Wykorzystują naturalnie pojawiające się sytuacje podczas zabawy.
  • Upewniają się, że nauka jest inicjowana przez dziecko.
  • Wykorzystują materiały i zajęcia wybrane przez dziecko.
  • Celują w ogólne umiejętności komunikacji społecznej (jako fundamentalne dla rozwoju komunikacji werbalnej).
  • Stosują strategie zachęcające (np. naśladowanie warunkowe, pośrednia stymulacja języka, dostrojenie afektywne).
  • Wykorzystują i modyfikują otoczenie, by wspierać rozwój komunikacji i języka np. poprzez stwarzanie tzw. pokus komunikacyjnych lub żartobliwych przeszkód (ang. playful obstruction) czy wykorzystując strategię wait time (czas oczekiwania np. w kolejce do lekarza lub na przystanku autobusowym).
  • Wzmacniają zachowania komunikacyjne za pomocą naturalnych rekwizytów (np. zabawka, będąca przedmiotem zainteresowania dziecka).
  • Stosują zależności wzmacniające (ang. reinforcement contingencies), które wzmacniają wszelkie zachowania komunikacyjne.
  • Nie używają bezpośrednich podpowiedzi, które nie uwzględniają intencji dziecka (np. „Powiedz ______”)[157][158].

Jeśli oceniać efektywność DSP jako grupy, to najwięcej dowodów przemawia za pozytywnym wpływem na współdzielenie uwagi i wzajemność w interakcjach społecznych z partnerem, a także na inicjowanie komunikacji (u dzieci w wieku przedszkolnym)[158]. Jednakże badania nad DSP często nie są najlepszej jakości (np. RCT są z małymi grupami, brakiem zaślepiania czy podręcznika opisującego procedury terapeutyczne), a poszczególne eksperymenty metodologicznie znacznie różnią się między sobą[2][158]. Z tego powodu DSP, jako grupa, oceniane są jako (co najwyżej) prawdopodobnie skuteczne[80].

Jedną z częściej badanych metod z tej grupy jest DIR/Floortime, ale najmocniejsze dowody ograniczają się do pozytywnego wpływu na jakość interakcji między rodzicami, a dziećmi. Istnieją też pewne, ograniczone dowody, dotyczące projektu PLAY, który bazuje na DIR[2][10][80][149][167][168][172][173][174].

Ograniczony, pozytywny wpływ na jakość relacji wykazują również interwencje bazujące na programie wykorzystującym nagrania wideo do promowania pozytywnego rodzicielstwa (ang. Video-feedback Intervention to promote Positive Parenting adapted to Autism)[175], ale potrzebnych jest więcej badań[2][176][177][178]. Obiecująco przedstawiają się wyniki badań nad terapią PACT, wczesną interwencją celującą w rozwój komunikacji społecznej. PACT jest również kierowany do rodziców i wykorzystuje nagrania wideo, jako informację zwrotną[165][166]. Nad PACT nie prowadzi się wielu badań, ale spory, dość dobrze zaprojektowany eksperyment (152 dzieci, randomizacja, choć bez pełnej kontroli efektu placebo i z częściowym zaślepieniem) wykazał potencjalną efektywność interwencji[2][166][179]. Skutki programu mogą utrzymywać się po dłuższym czasie (ponowny pomiar po 6 latach)[180][181]. Mniejsze badanie, gdzie rodzice szkoleni byli przez pracowników społecznych, tylko częściowo wykazało pozytywne efekty[182].

Niejasna jest kwestia skuteczności interwencji skierowanej na zabawę (FPI) – badania dają mieszane wyniki[161][183][184][185]. W wypadku programu Hanen (nieliczne) badania wskazują na bardzo ograniczone efekty[80][186]. Praktycznie nie ma badań nad modelem SCERTS[1][187].

Inne podejścia psychoterapeutyczne[edytuj | edytuj kod]

Nie ma dobrych badań potwierdzających skuteczność mocno kontrowersyjnych terapii więzi i przytrzymywania (holding); podważana jest też wartość teorii stojącej za metodą[148][188][189][190][191].

W ciągu ostatnich kilkunastu lat promowane jest podejście wspierające pozytywne zachowania (ang. positive behavior support)[192][193], ale brakuje dowodów na efektywność przy ASD[194].

Istnieją dość ograniczone dowody na efektywność interwencji opartych na teorii umysłu, ale nie jest jasne czy efekty utrzymują się w czasie i czy nabyte umiejętności będą się generalizować[22][23][195][196].

W wypadku terapii poznawczo-behawioralnej, najmocniejsze dowody dotyczą efektywności przy terapii towarzyszących zaburzeń lękowych; mniej jednoznaczne są wyniki badań nad możliwością terapii depresji, gniewu lub osiowych objawów autyzmu[15][16][17][197].

Podejścia wspomagające[edytuj | edytuj kod]

Alternatywne i wspomagające metody komunikacji[edytuj | edytuj kod]

Nawet do 25-30% dzieci z ASD, nie rozwija funkcjonalnej komunikacji (lub są werbalne w stopniu minimalnym) i dla wielu z nich oferuje się pomoc w formie alternatywnej lub wspomagającej komunikacji (ang. augmentative and alternative communication, AAC). Interwencje AAC dzieli się na dwie grupy: stosowane samodzielnie (np. język migowy) oraz wspomagane za pomocą technologii. Technologia jest tutaj ujmowana szeroko: od książek z obrazkami, do tabletów i innych urządzeń generujących mowę (ang. speech-generating devices, SGD). Od wielu lat próbowano używać języka migowego (lub jego prostszych wersji), jednak badania wskazują na ograniczoną efektywność metody. Dla lepszych efektów, metodę łączy się z treningiem językowym. Lepiej sprawdzają się interwencje dodatkowo wspomagane technologicznie (np. PECS[d] lub SGD)[198][199][200][201]. Część specjalistów miało obawy, że stosowanie wspomaganych technologicznie form komunikacji może negatywnie wpływać na rozwój mowy u dzieci, ale badania nie potwierdzają zagrożenia[198][201][202].

Urządzenie generujące mowę (SGD), wykorzystujące ekran dotykowy. Obecnie podobną funkcję mogą pełnić tablety i smartfony[203].

Najczęściej weryfikowane empirycznie są metody, opisywane jako podejścia naturalistyczne i opierające się na zasadach stosowanej analizy behawioralnej. Wśród nich,najlepiej zbadaną interwencją jest system obrazkowy PECS, a po nim – metody wykorzystujące SGD. Jednakże jakość dowodów na efektywność wspomnianych interwencji jest mieszana, a większość, to badania w paradygmacie jednopodmiotowego schematu eksperymentalnego[a]; często bez kontroli przestrzegania procedury terapeutycznej (ang. procedural integrity, treatment integrity). W badaniach mierzy się najczęściej wpływ na funkcje komunikacyjne (głównie formułowanie próśb o przedmioty). Nie zawsze bada się, czy efekty utrzymują się w czasie i jest to kwestia niejasna; podobnie jest z pomiarem generalizacji umiejętności[185][199][200][204]. Rzadko bada się użyteczność nabywanych umiejętności w szerszym społecznym kontekście, z perspektywy osób ze środowiska dziecka (ocena rodziców jest istotna również z tego powodu, że to często oni będą kontynuować nauczanie dziecka)[199][200][202][205]. Istnieją też pewne ograniczone dowody, że PECS i podejścia wykorzystujące SGD, mogą pomóc w ograniczeniu zachowań trudnych (druga grupa interwencji jest prawdopodobnie bardziej efektywna)[199][206]. Należy zaznaczyć, że większość opisywanych badań dotyczy dzieci, a badania z wykorzystaniem starszej młodzieży lub dorosłych są nieliczne[207].

Niektóre popularne podejścia uznane zostały za szkodliwe lub sprzeczne z obecną wiedzą naukową. Jako pseudonaukowe i nieefektywne wskazuje się ułatwioną komunikację (ang. facilitated communication). Metoda polega na wspomaganiu ruchu dłoni (np. podczas wskazywania znaków na tablicy) przez osobę trzecią. Obserwowana, rzekoma poprawa tłumaczona jest efektem nieświadomego działania osoby pomagającej[e][208][148][209][210][211][212]. Podobne zastrzeżenia o autorstwo tekstów dotyczą metody szybkich bodźców (ang. rapid prompting method lub Soma RPM), której efektywność również nie została wykazana w badaniach[148][213].

Technologia wspierająca i adaptacyjna[edytuj | edytuj kod]

Rozwiązania technologicznie nie służą jedynie do wspomagania komunikacji u osób z autyzmem. Technologia wspierająca i adaptacyjna (ang. assistive and adaptive technology, AAT) wykorzystywana jest do nauki różnych umiejętności w sferach, w których osoby z ASD mają często deficyty (rozpoznawanie emocji, interakcje społeczne, komunikacja), a także do nauki życiowych umiejętności (zwiększanie samodzielności, umiejętności akademickie i zawodowe). Ponadto, nowe technologie mogą służyć jako wsparcie dla rodzin lub zdalnej diagnozy lub terapii[214][215][216][217][218][219][220][221]. Stosowanie rozwiązań technologicznych budzi czasem pewne kontrowersje. Z jednej strony, istnieją obawy, że izolacja społeczna osób autystycznych, nadmiernie korzystających z komputerów czy internetu, może nasilać symptomy autyzmu, z drugiej – wskazuje się, że środowisko tworzone przez AAT, jest bardziej przewidywalne, a przy tym stymulujące sensorycznie i motywujące, co ma ułatwiać naukę i rozwijać samokontrolę[222].

Kaspar, robot przeznaczony do pracy z dziećmi z ASD[223]. Badania nad efektywnością robotyki wspomagającej społecznie (ang. socially assistive robotics) są na bardzo wczesnym etapie[224].

Aresti-Bartolome i Garcia-Zapirain (2014)[222] używane narzędzia i technologie dzielą na:

  • Wykorzystujące rzeczywistość rozszerzoną lub wirtualną, m.in. do: treningu umiejętności społecznych, rozwijania teorii umysłu, rozpoznawania emocji[225][226], motywowania do aktywności fizycznej[227] czy nawet trenowania rozmowy o pracę[228]. Technologie te są również wykorzystywane w terapii i rehabilitacji dzieci z ADHD i mózgowym porażeniem dziecięcym[229].
  • Aplikacje dedykowane osobom ze spektrum, do użycia na komputerach i urządzeniach mobilnych. Zastosowanie tych aplikacji jest bardzo szerokie: od treningu językowego, rozwijania teorii umysłu i umiejętności społecznych, do zwiększania samodzielności osób z ASD[217][218]. Przykładowo, aplikacje mogą być wykorzystywane do pracy nad rozumieniem narracji społecznych i rozwijaniem wyobraźni[230][231][232] (czasem wykorzystywane są w tym celu ogólnodostępne programy, jak Scratch[233]) lub do treningu rozpoznawania emocji[234][235]. Oprócz aplikacji terapeutycznych, tworzone są również programy użytkowe dla osób z autyzmem. Przykładem jest przeglądarka internetowa ZacBrowser, która ma zabezpieczać przed wejściem na strony dla dorosłych lub zawierające zbyt wiele rozpraszających bodźców[222].
  • Systemy telemedyczne – umożliwiają na uzyskanie pomocy zdalnie. Można je podzielić na dwie grupy: systemy wspomagające członków rodziny (poprzez szkolenia z zakresu prowadzenia terapii np. treningu komunikacji, ograniczania zachowa trudnych, zwiększenia ilości i jakości interakcji z dzieckiem[236][237][238][239][240][241][242][243]) oraz przeznaczone do zdalnej diagnozy i terapii ASD[244][245][246][247][248].
  • Roboty, które używane są ze względu na przewidywalność „zachowania”, co pozwala na stworzenie bezpiecznych warunków do treningu umiejętności społecznych i komunikacji[222][224][249][250][251][252].

Pomimo dużych nadziei wiązanych z technologiami wspierającymi i adaptacyjnymi, brakuje solidnych dowodów na efektywność większości z nich. Najwięcej przeprowadzonych badań, to analizy pojedynczych przypadków, badania grupowe są rzadkością[217][222][253][254]. Jeśli mierzyć efektywność AAT zbiorczo, to meta-analizy wyników badań wykazują pozytywne efekty, ale do analizy trafiają czasem wyłącznie eksperymenty w jednopodmiotowym schemacie lub badania na niewielkich grupach osób. Badania dotyczą najczęściej wykorzystywania urządzeń mobilnych, komputerów i wirtualnej rzeczywistości[255][256]. Do optymizmu mogą skłaniać wyniki analiz efektywności systemów telemedycznych, ale znowu – dowody są często niskiej jakości[257][258][259]. Telemedycyna będzie się jednak cieszyć coraz większym zainteresowaniem badaczy, ze względu na szerokie możliwości jej zastosowania, relatywnie niskie koszty i możliwość łatwiejszego dotarcia do większej grupy odbiorców[260][261][262].

Poza niejasną kwestią efektywności, problem stanowi również mała możliwość modyfikacji poszczególnych AAT, przez co często trudne jest dostosowanie ich do indywidualnych i specyficznych potrzeb odbiorców interwencji. Poza tym, brak możliwości łatwego urozmaicenia treści programu może powodować, że dana aplikacja czy urządzenie może zacząć szybko się nudzić użytkownikom[263][264].

Interwencje wspomagane przez zwierzęta[edytuj | edytuj kod]

Pies towarzyszący przeznaczony dla osoby z ASD (tutaj dorosłej). Nie jest jasne, czy interwencje tego typu są efektywne[265].

Niepewna jest kwestia interwencji wykorzystujących zwierzęta (ang. animal-assisted interventions). W praktyce, najczęściej wykorzystuje się konie (w różnych formach terapii), psy (jako opiekunów lub w dogoterapii), świnki morskie oraz delfiny. Istnieją dowody (o mieszanej jakości metodologicznej) na pozytywne skutki terapii – najwięcej z nich dotyczy terapeutycznej jazdy konnej (ale już nie hipoterapii lub psychoterapii z udziałem koni)[266][267][268][269][265][270][271]. Nie jest jednak jasne, czy pozytywne efekty (np. bardziej skupiona uwaga czy zwiększona towarzyskość) w wypadku terapeutycznej jazdy konnej, nie wynikają jedynie z atrakcyjności bodźca, jaki mogą stanowić zwierzęta dla dzieci[272]. Zwraca się też uwagę na wysokie koszty i potencjalne zagrożenia, w przypadku niektórych interwencji, a szczególnie na delfinoterapię, która stwarza problemy natury etycznej (przetrzymywanie zwierząt w nienaturalnym środowisku) oraz ryzyko agresji ze strony delfinów i możliwość przenoszenia chorób między zwierzęciem, a człowiekiem[271].

Inne interwencje wspomagające[edytuj | edytuj kod]

Brakuje dowodów, które uzasadniałyby stosowanie neurotreningu (neurofeedback)[273][274][275][276][277].

Podejścia motoryczne i sensoryczne[edytuj | edytuj kod]

Prawie nie ma badań dotyczących terapii tańcem[278][279]. Istnieją słabe jakościowo dowody na pozytywny wpływ metody Halliwick (rodzaj hydroterapii) na interakcje społeczne i niektóre zachowania trudne[280]. Możliwe, że generalnie aktywność fizyczna będzie pozytywnie wpływać na symptomy ASD. Istnieją dowody (choć najczęściej niewysokiej jakości), że jogging, sztuki walki, jazda konna, pływanie, joga/taniec czy ćwiczenia relaksacyjne mogą pozytywnie wpływać na zdolności motoryczne, stereotypie ruchowe, funkcjonowanie interpersonalne czy wydajność poznawczą (nie jest jasne jaki typ aktywności jest najlepszy)[281][282][283][284][285]. Pomimo wspomnianego braku mocnych dowodów, aktywność fizyczna jest zalecana, ze względu na ogólnie pozytywny wpływ na zdrowie osób z ASD[286].

Wśród popularnych metod ruchowych, znajdują się również zdyskredytowane przez współczesną naukę, jak kinezjologia edukacyjna Dennisona czy metoda Domana – obie opierające się na przestarzałym i pseudonaukowym wyjaśnieniu działania mózgu. Nie ma dowodów na efektywność żadnej z tych metod[148][287][288][289][290][291][292][293][294].

Brakuje również dowodów na skuteczność metody Millera[149][150]. Nie ma badań dotyczących efektywności metody ruchu rozwijającego[f] czy metody dobrego startu[g] przy ASD.

Pewne kontrowersje budzą, szeroko stosowane, interwencje zakładające leczenie tzw. zaburzeń „integracji sensoryczną” czy „przetwarzania sensorycznego”[208][148]. Najpopularniejszą z nich jest terapia integracji sensorycznej, której krytykowane są także założenia teoretyczne[295][296]. Dowody na efektywność terapii SI są niejednoznaczne, najczęściej słabej jakości i ograniczone (np. być może pomaga przy nadwrażliwości na bodźce)[1][297][172][298][299][300][301]. Podczas terapii SI, wykorzystuje się czasem huśtawki lub koce i ubrania obciążeniowe (w wypadku przedmiotów obciążeniowych zaleca się przestrzeganie zasad bezpieczeństwa[h]) – jednak dowody ich na efektywność dają niejasny obraz[297][302]. Podobnie jest z interwencjami, które stymulują czucie głębokie (zawijanie w maty gimnastyczne, ściskarki, „maszyna do przytulania” Grandin)[303][304]. Mocno skrytykowana została terapia le packing (praktykowana głównie we Francji). Metoda polega na zawijaniu dziecka ciasno w mokre ręczniki, schłodzone wcześniej w lodówce. Interwencja trwa do kilkudziesięciu minut i stosowana jest kilka razy w tygodniu. Wskazuje się na brak podstaw naukowych metody, potencjalnie szkodliwe skutki oraz brak dowodów na efektywność[305][306][307]. Istnieją słabej jakości dowody na efektywność terapii masażem, w wypadku problemów związanych z wrażliwością sensoryczną i innych symptomów ASD[297][278][308][309] – być może masaż sprawdzi się przy problemach ze snem[310][311]. Jest za mało badań, by móc ocenić skuteczność ćwiczeń wykorzystujących symulację dotykową (np. metoda Felicji Affolter)[297]. Niejasna jest też kwestia skuteczności treningów integracji słuchowej (np. Tomatisa lub Bérarda). Generalnie badania nie wykazują efektywności treningów, ponadto zwraca się uwagę na potencjalnie duże koszty i efekty uboczne[1][297][312][313][314]. Niewiele lepiej jest z metodą kolorowych filtrów H. Irlen (dowody są słabe i niejednoznaczne)[148][315][316][317][318].

Możliwe, że muzykoterapia polepsza komunikację (i być może umiejętności społeczne), ale brakuje mocnych dowodów[1][297][278][319][320]. Brakuje dowodów na to, by zajęcia teatralne były skuteczne[22][23] – być może sprawdzą się jako forma treningu umiejętności społecznych u młodzieży z ASD[321][322][323]. Nierzadko dzieciom z autyzmem proponuje się arteterapię[324], ale prawie nie ma badań sprawdzających jej efektywność[325][326].

Podejście psychospołeczne[edytuj | edytuj kod]

Do dzieci ze spektrum, adresowane są także programy edukacyjne[144][327]. Z programów edukacyjnych, obecnie najlepiej przebadany jest TEACCH (ang. Treatment and Education of Autistic and Communication-Handicapped Children)[141][142], choć obawy budzi, czasem, powierzchowna implementacja programu, z podważeniem podstawowych założeń modelu[208]. W mniejszym stopniu badany jest program LEAP (ang. Learning Experiences – An Alternative Program for Preschoolers and Parents), gdzie przedszkolaki z autyzmem są uczone w grupach wraz z dziećmi bez zaburzenia. Tutaj, znowu, obawy budzi niestaranne podejście do założeń programu i pozostawianie dzieci bez należytego wsparcia[62][145].

Do starszej młodzieży i dorosłych, kierowane są programy wspomagające podjęcie pracy[328][329][330][331][332][333][334][335], socjalizację[336] oraz naukę umiejętności akademickich[337] i życiowych[338][339][340].

Podejście biomedyczne[edytuj | edytuj kod]

Wśród niektórych dzieci z ASD odnotowuje się różne problemy o charakterze patofizjologicznym, jak zaburzenia funkcji neuroprzekaźników (aminokwasowych, jak glutaminian i GABA; cholinergicznych, jak acetylocholina oraz monoamin, jak dopamina, noradrenalina i serotonina), zaburzenia metaboliczne (kwasu foliowego, kobalaminy, tetrahydrobiopteryny, karnityny, redoks i metabolizmu mitochondriów), a także: zaburzenia immunologiczne, żołądokowo-jelitowe, snu czy padaczkę. Związek tych zaburzeń z autyzmem jest niejasny (przede wszystkim, nie wiadomo, czy są przyczyną niektórych symptomów ASD czy skutkiem zaburzenia). Trwają badania nad terapiami celującymi w opisane problemy i choć niektóre dają obiecujące wyniki, to potrzeba większej ilości dowodów naukowych, by móc rekomendować stosowanie którejś z nich[341].

Farmakoterapia[edytuj | edytuj kod]

Nie zidentyfikowano leków, które mogłyby być stosowane rutynowo w celu redukcji osiowych objawów autyzmu. Farmakoterapia stosowana jest w wypadku zaburzeń współwystępujących (epilepsja, zaburzenia snu, zaburzenia lękowe, depresja, ADHD) i zachowań trudnych (np. duża drażliwość, napady złości, autoagresja). Przy zachowaniach niepożądanych zaleca się stosowanie rysperydonu lub arypiprazolu, ale tylko jeśli metody niefarmakologiczne zawiodły[1][7][19][342]. Dowody na zasadność zastosowania innych leków przy ASD są nie najlepszej jakości: efektywność niektórych substancji sprawdzana była w pojedynczych badaniach (część z nich miała charakter pilotażowy), niektóre sponsorowane były przez producenta leku. Prawie nie porównuje się skuteczności leków do interwencji psychospołecznych[343]. Badania dotyczące dorosłych są rzadkie[344].

Leki neuroleptyczne

Tabletka z 10 mg arypiprazolu.

Z tej grupy leków zalecane są arypiprazol i rysperydon (najwięcej badań wykazujących efektywność), ale w wypadku obu zalecenia dotyczą jedynie ograniczania zachowań niepożądanych u dzieci (w wieku powyżej 5-6 lat). Skuteczność obu substancji jest zbliżona (być może rysperydon lepiej wpływa na wycofanie społeczne) i oba leki są dobrze tolerowane przez pacjentów[21][345][346][347][348][349][350][351]. Nad rysperydonem wykonuje się więcej badań z udziałem dorosłych[344].

Rysperydon próbuje się wykorzystywać w skojarzeniu z innymi substancjami (badane m.in. są: amantadyna, buspiron, celekoksyb, memantyna, miłorząb, N-acetylcysteina, pioglitazon, riluzol i topiramat). Wyniki badań dla wszystkich substancji (oprócz dla ekstraktu z miłorzębu) były obiecujące (obniżenie drażliwości), ale dowody zostały ocenione na niewystarczające (pojedyncze, małe eksperymenty)[21].

W terapii wykorzystuje się też inne neuroleptyki, ale jest mniej dowodów na ich skuteczność. Obiecująco przedstawiają się wyniki badań nad olanzapiną. Istnieją też bardzo ograniczone dowody na efektywność paliperydonu i zyprazydonu. Badania nad kwetiapiną dają mieszane wyniki. Stosowany jest również haloperydol, ale efektywność (i bezpieczeństwo) leków atypowych (jak rysperydon) będzie najprawdopodobniej większa. Dowody naukowe nie wskazują na skuteczność lurazydonu[346][347][348].

Leki przeciwdepresyjne

Wyniki badań wskazują na brak przydatności leków z grupy SSRI (np. fluoksetyna, fluwoksamina i citalopram), przy terapii osiowych objawów autyzmu. Leki podawane są z nadzieją, że ograniczą powtarzalne zachowania i drażliwość, ale efekty są zróżnicowane[21][342][352][353]. W wypadku leków trójpierścieniowych jest bardzo mało badań: wyniki (dwóch) z użyciem klomipraminy były sprzeczne, a tianeptyny dotyczyło tylko jedno badanie (wpływ na drażliwość i hiperaktywność)[344][354][355]. Bada się jeszcze buspiron (jedno badanie RCT z placebo wykazało spadek ograniczonych i powtarzalnych zachowań) i mirtazapinę[356][357].

Leki przeciwlękowe

W praktyce klinicznej często przepisywane są benzodiazepiny[358] (np. klonazapam[359] i lorazepam[360]), choć brakuje badań na populacji ASD[357].

Prowadzone są też wstępne badania nad propranololem (beta-adrenolityk), których wyniki są obiecujące (pozytywny wpływ komunikację społeczną)[361][362].

Leki przeciwpadaczkowe

Nieliczne badania nad grupą tych leków dają mieszane i raczej negatywne wyniki (sprawdzany był wpływ na drażliwość/niepokój). Badane są: kwas walproinowy (najczęściej), lamotrygina, lewetyracetam i topiramat[346][353][357][363].

Leki stosowane przy ADHD

Blister z kapsułkami leku Strattera (atomoksetyna).

Istnieją dowody na efektywność metylofenidatu w redukowaniu symptomów ADHD u dzieci i młodzieży z ASD, jednakże ich jakość jest często niewysoka. Podobnie jest z atomoksetyną, którą próbuje się również łączyć (skutecznie) z interwencjami behawioralnymi[21][357][364][365][366]. Dość obiecująco przedstawiają się wyniki badań nad agonistami receptorów α2-adrenergicznych: klonidyną, guanfacyną i lofeksydyną[346][347][344][364]. W praktyce klinicznej stosowane są również leki na bazie amfetaminy[367], mimo braku badań z udziałem osób autystycznych[346][347].

Leki stosowane przy otępieniu

W terapii autyzmu wypróbowuje się również inhibitory acetylocholinesterazy (donepezil, galantamina, rywastygmina i takryna) oraz memantynę, które zwyczajowo stosowane są u pacjentów z objawami otępienia. Jednakże badania są mieszanej jakości metodologicznej[368][369]. Najbardziej obiecujące wyniki daje galantamina (drażliwość, nadpobudliwość, wycofanie społeczne) ale dowody nie są wysokiej jakości[369]. Galantamina badana jest również w skojarzeniu z rysperydonem[370]. Niejasna jest kwestia efektywności donepezilu i memantyny – potrzebnych jest więcej badań[353][369][371].

Pozostałe leki

Poza memantyną, badacze zainteresowani są także innymi lekami oddziałującymi na układ glutaminianergiczny. Nieliczne badania nie wykazują efektywności D-cykloseryny w wypadku osiowych objawów autyzmu. Dowody naukowe nie uzasadniają używania amantadyny (niekonkurencyjny antagonista receptora NMDA) w wypadku nadmiernej drażliwości ASD (choć wyniki badania są niejednoznaczne)[342][21]. Nie wygląda na to, by AFQ056 (antagonista receptora mGLuR5) czy CX516 (pozytywny allosteryczny modulator receptora AMPA) były przydatne dla osób z zespołem łamliwego chromosomu X[342].

Nadzieje wiązane są też z lekami GABA-ergicznymi. Istnieją bardzo ograniczone dowody na efektywność arbaklofenu (agonista receptora GABAB). W wypadku pregnenolonu (neurosteroid, pozytywny allosteryczny modulator receptora GABAA) sytuacja jest jeszcze mniej jasna[342]. Próbuje się wykorzystywać baklofen w skojarzeniu z rysperydonem[372]. Bumetanid może pozytywnie wpływać na osiowe objawy autyzmu (wyniki badań są obiecujące, choć niejednoznaczne)[373][374][375][376].

Badania nad zastosowaniem oksytocyny dają niejednoznaczne wyniki – potrzebne są replikacje. Poza tym, nie wiadomo, jakie skutki uboczne mogą wynikać ze stosowania leku przez dłuższy czas[342][377][378][379]. Nadzieje wiąże się z wykorzystaniem wazopresyny w terapii osiowych objawów autyzmu (jedno badanie)[380]. Również wyniki badania nad balowaptanem (antagonista receptora wazopresyny) są obiecujące[381][382].

Obiecujące są wyniki kilku badań nad naltreksonem (drażliwość i nadpobudliwość), ale dowody nie są wysokiej jakości[383][345].

Melatonina może pomóc na problemy ze snem, występujące u dzieci (choć dowody są mieszanej jakości). Lek jest dobrze tolerowany[384][385][386]. Połączenie farmakoterapii z terapią poznawczo-behawioralną (celowaną w problemy ze snem) może przynieść lepszy efekt[342].

Sapropteryna (BH4) raczej nie jest efektywna (dwa nieduże badania)[21][379]. Pojedyncze badania (RCT) prowadzone były również nad prednizolonem (obiecujące wyniki), mekamylaminą (brak efektu)[21], minocykliną (pilotażowe, u osób z zespołem łamliwego chromosomu X)[342].

Nie ma wysokiej jakości badań, które usprawiedliwiałyby terapię poprzez regulację poziomu testosteronu u osób z ASD. Zwraca się uwagę na potencjalnie groźne i nieodwracalne skutki uboczne, jakie mogą pojawić się u dzieci i młodzieży[387].

Immunoterapia[edytuj | edytuj kod]

Preparaty immunoglobulin podawane są dożylnie. Brakuje badań potwierdzających efektywność w wypadku autyzmu[388].

Dysfunkcje immunologiczne i choroby autoummunologiczne wymienia się jako czynniki ryzyka rozwinięcia się autyzmu, ale dowody dotyczą przede wszystkim (części) matek i wpływu tych czynników podczas ciąży. U niektórych autystycznych dzieci, również odnotowuje się różne dysfunkcje (np. nieprawidłowe ilości komórek układu odpornościowego, cytokin i immunoglobulin; obecność przeciwciał przeciwneuronalnych). Część z nich ma wytłumaczenie immunogenetyczne, ale ich związek z ASD jest niejasny. W związku z różną etiologią i obrazem zaburzeń na tle immunologicznym, proponowane są interwencje terapeutyczne, opierające się na rozbieżnych mechanizmach działania. Obecnie nie udało się zidentyfikować skutecznej metody i dlatego stosowanie którejś z nich w praktyce uważane jest za kontrowersyjne[388][389][390][391][392][393][394].

Jedną z proponowanych metod dla dzieci jest dożylna terapia immunoglobulinowa (ang. intravenous immunoglobulin therapy), polegająca na dostarczeniu do organizmu preparatów zawierających immunoglobuliny. Nie ma badań o wysokiej jakości, które potwierdzałyby efektywność metody. Nieliczne badania, które istnieją, dają sprzeczne wyniki[379][388][391][395][396][397][398]. Obiecująco przedstawiają się wyniki (pojedynczych) badań kojarzących rysperydon z lekami immunomodulującymi i przeciwzapalnymi (zakłada się, że stany zapalne, wywołane dysfunkcjami układu odpornościowego, mają wpływ na objawy ASD). Wśród badanych substancji znalazły się:minocyklina, pentoksyfilina, pioglitazon i celekoksyb. Badana jest także użyteczność kortykosteroidów oraz komórek macierzystych (i krwi pępowinowej)[391][394].

Chelatacja[edytuj | edytuj kod]

Chelatacja, jako zabieg medyczny, stosowana jest w kontrolowanych warunkach (np. w szpitalu), przy ostrych zatruciach metalami ciężkimi. Jednakże metoda promowana jest czasem w przypadku autyzmu (choć często przeprowadzana w sposób odbiegający od medycznego). Wykorzystywane są m.in. DMPS, DMSA i EDTA, choć prawie nie ma badań na ten temat ich efektywności w terapii autyzmu. Jedno, randomizowane badanie (o dość niskiej jakości) nie wykazało, by DMSA wpływało pozytywnie na objawy autyzmu u dzieci. Podejście nie jest zatem zalecane i uważane jest za kontrowersyjne[399][400][47].

Przestrzega się też przed korzystaniem z testów na obecność metali ciężkich w organizmie, oferowanych przez komercyjne laboratoria, np.

  • badania moczu po użyciu chelatora – ze względu brak norm odpowiadających populacji;
  • włosów – ze względu na brak jasnych norm i standaryzacji, często niską rzetelność pomiaru i możliwość łatwego zabrudzenia próbki;
  • krwi – brak badań, potencjalnie niska wykrywalność;
  • kału – brak badań[401][402][403][404][405][406].

Uzasadnieniem na stosowanie chelatacji mają być hipotezy, zakładające wpływ środowiskowych metali ciężkich na rozwój ASD.. Najczęściej wymienia się rtęć i ołów, które mają przyczyniać się do rozwoju zaburzenia bezpośrednio, gdy dostaną się do organizmu dziecka (np. ze szczepionek z tiomersalem lub z zanieczyszczonego środowiska, emitowane z elektrowni i fabryk) lub pośrednio, dostając się do organizmu matki w czasie ciąży (np. z plomb amalgamatowych i z zanieczyszczonego środowiska). Co do dowodów naukowych, to nie wykazuje się związku pomiędzy szczepieniami, a rozwojem autyzmu. Nie wygląda też na to, by plomby mogły stanowić zagrożenie. Badania nad wpływem metali ciężkich, pochodzących z zanieczyszczonego środowiska, dają niejednoznaczne wyniki. Większość badań obserwacyjnych wykazuje (niebezpośredni) związek pomiędzy zawartością metali ciężkich w środowisku, a zwiększoną częstotliwością występowania ASD – ale są to badania słabe metodologicznie (przekrojowe lub retrospektywne), które ograniczają możliwość wyciągania wniosków o związkach przyczynowo-skutkowych[i]. Niejasny obraz dają również badania wykorzystujące pomiar zawartości metali ciężkich w organizmie (np. we włosach, krwi, moczu, mózgu czy zębach): tylko część z nich wskazuje na zwiększone stężenie metali ciężkich u dzieci z ASD. Choć meta-analizy, przeprowadzane na ich podstawie, pozwalają wykazać związek przynajmniej w wypadku niektórych z metali i biomarkerów, to badania te mają jednak sporo poważnych ograniczeń metodologicznych. Podsumowując, obecnie dowody na wpływ środowiskowych metali ciężkich na rozwój autyzmu, oceniane są jako słabe. Podejrzewa się również, że niektóre dzieci (lub ich matki) mogą być genetycznie bardziej podatne na toksyczne działanie metali, ale badania są na wczesnym etapie[392][407][408][409][410][j].

Chelatacja (poza wykorzystaniem przy ostrych zatruciach) uznawana jest za kontrowersyjną, również z tego powodu, że przez niektórych jej zwolenników, promowana jest (bezpodstawnie) jako metoda skuteczna w wypadku szeregu różnych zaburzeń np. miażdżycy, choroby wieńcowej serca i różnych chorób naczyń obwodowych, a także przy: zapaleniu stawów, stwardnieniu rozsianym, chorobie Parkinsona, łuszczycy, chorobie Alzheimera, a nawet na problemy z widzeniem, słuchem, węchem, koordynacją mięśni i potencją seksualną[411].

Inne substancje jako chelatory

Niektórzy zwolennicy metody stosują też substancje nie uznawane za leki w terapii zatrucia metalami. Jedną z nich kwas alfa liponowy (ALA), znany głównie ze złożonej roli w obniżaniu stresu oksydacyjnego (choć może mieć też właściwości chelatujące metale)[412][413][414]. Nie ma jednak badań, które potwierdzałyby jakąkolwiek skuteczność ALA, jako chelatora, w terapii autyzmu. Podobnie jest ze stanem badań nad fursultiaminą (TTFD; disiarczkowa pochodna tiaminy)[400][415], glutationem, czy spożywaniem pokarmów zawierających siarkę (czosnek, brokuły) lub suplementacją aminokwasami, które ją zawierają (metionina, tauryna)[403]. Nie ma także dowodów naukowych na skuteczność terapii łączących różne sposoby chelatacji, jak tzw. protokół DAN! (ang. Defeat Autism Now!; Pokonaj Autyzm Teraz!)[416].

Nie ma żadnych badań dotyczących skuteczności zeolitów i tzw. glinek medycznych (np. kaolin, bentonit, pałygorskit) w terapii autyzmu[47][415][417].

Przestrzega się przed używaniem, silnie toksycznego, roztworu chlorynu sodu, który promowany bywa jako środek wzmacniający układ odpornościowy lub „oczyszczający organizm z toksyn” (zob. Miracle Mineral Solution)[418][419][420].

Pozostałe podejścia biomedyczne[edytuj | edytuj kod]

jednoosobowa komora hiperbaryczna
Przykład jednoosobowej komory hiperbarycznej, wykorzystywanej w tlenoterapii hiperbarycznej. W przypadku autyzmu, nie ma wystarczających dowodów na jej skuteczność[421].

Zwolennicy używania tlenoterapii hiperbarycznej wierzą, że interwencja, poprzez poprawę perfuzji mózgowej i zmniejszenie stanów zapalnych, może obniżyć nasilenie niektórych objawów autyzmu (jak słaby kontakt wzrokowy, słabe uspołecznienie czy rozkojarzenie). Badania naukowe, generalnie, nie potwierdzają skuteczności metody i obecnie nie jest zalecana[379][47][421][422][423].

Obiecująco przedstawiają się wyniki badań nad efektywnością przezczaszkowej stymulacji magnetycznej, ale potrzeba więcej eksperymentów o wysokiej jakości[21][424].

Rozpatruje się możliwość używania terapii elektrowstrząsowej, przy utrzymujących się opornych objawach katatonicznych, ale nie ma badań o wysokiej jakości na ten temat[425][426].

Dieta i suplementacja diety[edytuj | edytuj kod]

Wśród osób autystycznych często występują problemy żywieniowe. Część z nich związanych jest z nieprawidłowościami w przyjmowaniu pokarmów. Za najczęstszą uznaje się wysoką selektywność w doborze pokarmu (42-61% wszystkich nieprawidłowości)[1] np. ze względu na teksturę pożywienia, jego typ (konkretny posiłek lub marka), temperaturę, wygląd czy okoliczności w jakich jest podawany. Przy znacznym natężeniu problemu może zostać zdiagnozowane zaburzenie polegające na ograniczaniu/unikaniu przyjmowania pokarmów (ang. avoidant/restrictive food intake disorder). Przyczyny tych problemów są zazwyczaj złożone; mogą mieć podłoże behawioralne (niechęć do zmiany w rutynie, negatywne przeżycia związane z przyjmowaniem danego typu jedzenia, braki umiejętności odpowiedniego spożywania lub przyrządzania posiłków) lub somatyczne (problemy żołądkowo-jelitowe: refluks żołądkowo-przełykowy, chroniczne zaparcia, bóle brzucha, wzdęcia czy rozwolnienia; zapalenie przewodu pokarmowego i nieprawidłowości w jelitowym układzie nerwowym). Możliwe, że problemy te wchodzą w interakcję, np. niechęć do spożywania pokarmów bogatych w błonnik, może skutkować zaparciami i wzdęciami, co wzmacnia niechęć do jedzenia. Potencjalnym następstwem zbyt silnej selektywności w diecie mogą być niedobory żywieniowe, anemia, utrata wagi ciała, otyłość, a nawet zatrzymanie rozwoju (u dzieci). Dysfunkcje żywieniowe i problemy towarzyszące im, mogą skłaniać dzieci i młodzież do izolowania się od rówieśników (negatywny wpływ na rozwój umiejętności społecznych). Podejrzewa się, że mogą też nasilać drażliwość i zachowania trudne (co przy dużym nasileniu utrudnia nabywanie nowych umiejętności w ogóle), ale wyniki badań są niejednoznaczne. Poza tym, problemy związane z karmieniem u dzieci mogą przerodzić się w zaburzenia odżywania u młodzieży i dorosłych. Innymi, rzadziej występującymi zaburzeniami związanymi z przyjmowaniem pokarmu są zespół przeżuwania czy, groźna dla życia, pica[427][428].

Choć problemy gastryczne i jelitowe są częste wśród osób z ASD (różne szacunki: 47%[1], 9-70%[429], 9-91%[430] osób), to ich związek z autyzmem jest niejasny. Nie powinny być one traktowane jako osiowy objaw ASD: generalnie nie stwierdza się związku pomiędzy występowaniem problemów żołądkowo-jelitowych, a nasileniem autyzmu. Chroniczne problemy w funkcjonowaniu układu pokarmowego są jednak związane z częstszym występowaniem zaburzeń współwystępujących (lękowych, depresyjnych, zachowania czy snu)[428]. Niektórzy badacze podejrzewają, że wśród autystów mogą istnieć specyficzne grupy, u których symptomy autystyczne są powiązane z problemami żołądkowo-jelitowymi i mogą się one objawiać m.in. stanami zapalnymi (z lub bez autoimmunizacji), alergiami pokarmowymi, słabym trawieniem niektórych białek, zwiększoną przepuszczalnością jelit (nie mylić z tzw. syndromem nieszczelnego jelita) czy zaburzeniami bioty bakteryjnej jelit. Ustalenia te są jednak na wczesnym etapie: nie jest jasne, które problemy są rzeczywiście charakterystyczne dla ASD, jaki jest ich związek z zaburzeniem, ani jaką terapię należałoby stosować. Postuluje się o więcej badań, również ze względu na popularność niesprawdzonych, obciążających (i potencjalnie niezdrowych) diet[429][431][430].

Diety eliminacyjne[edytuj | edytuj kod]

Część osób z ASD może cierpieć z powodu nietolerancji glutenu (np. celiakii) i w takich przypadkach stosowanie diety bezglutenowej jest zalecane. Obecnie nie ma jednak uzasadnienia dla stosowania diety w przypadku reszty populacji (mieszane dowody o słabej jakości). Hipotezy, które mają usprawiedliwiać stosowanie diety bezglutenowej i bezkazeinowej u osób z ASD (nadmiar opioidów mleka i pszenicy, spowodowany niedoborem enzymów trawiennych lub tzw. syndromem nieszczelnego jelita) również nie zostały potwierdzone[21][379][428][430][432][433][434][435][436].

Dieta bezglutenowa powinna być stosowana po stwierdzeniu nietolerancji glutenu. Nie ma uzasadnienia dla stosowania jej w innym wypadku.

Nie ma dowodów na efektywność diety Feingolda[k] przy autyzmie[437][438][439]. Brakuje dowodów w wypadku diety ketogenicznej (dieta wysokotłuszczowa i niskowęglowodanowa) i diety przeciwgrzybiczej (eliminacja pożywienia zawierającego drożdże lub składników pobudzających je do wzrostu), a także: diety GAPS, diety specyficznych węglowodanów, diety detoksykacyjnej, diety W. Price'a, diety paleolitycznej, diety bezfenolowej, diety serotoninergicznej oraz diet ubogich w kwas szczawiowy, puryny czy salicylany. Część ze wspomnianych diet jest nienaukowa (tezy uzasadniające stosowanie diety są sprzeczne z wiedzą naukową)[150][430][440][441].

Suplementy diety[edytuj | edytuj kod]

Część osób z ASD może mieć problemy metaboliczne lub niedobory żywieniowe. Nie jest jasny ich związek z autyzmem (np. czy niedobry wynikają ze specyficznych preferencji pokarmowych niektórych autystów czy z problemów gastrycznych), ani jakiej liczby osób dotyczą. Nie wiadomo czy suplementacja diety daje większe korzyści niż te, która przyniosłaby osobom bez ASD[431][442][443][444].

Nie jest jasne czy kwasy omega 3 wpływają na zmniejszenie niektórych symptomów autystycznych (mieszane wyniki badań przemawiające raczej na niekorzyść interwencji). Podobnie jest w wypadku metylokobalaminy (metylowana witamina B12) i L-karnityny (dwa badania o niewysokiej jakości) czy witaminą D3 (dwa badania)[21][379][436][444][445]. Nie wygląda na to, by suplementacja witaminą B6 i magnezem wpływała na objawy ASD (mieszane wyniki)[444][446]. Dimetyloglicyna też zdaje się nie być efektywna (słabe dowody)[379][447]. Nie wiadomo, czy stosowanie preparatów multiwitaminowo-mineralnych daje jakieś dodatkowe korzyści osobom autystycznym[379][431][448].

Nie wygląda na to, by N-acetylocysteina była przydatna (w badaniach nie potwierdza się jej efektywność, ale dowody są dość słabej jakości)[21][379][449]. Pojedyncze badania (RCT) dotyczą witaminy B9 (obiecujące wyniki)[379][444] i sulforafanu[361]. Bada się też przydatność luteoliny (flawonoid)[361][450] i L-karnozyny[379].

Nie wiadomo czy mleko wielbłądzie jest efektywne przy ASD (mieszane wyniki, potrzebne są replikacje)[21][379][436].

Pojedyncze badania RCT dotyczą efektywności podawania enzymów trawiennych (mieszaniny papainy i pepsyny i innych proteaz), ale ich wyniki są mieszane[21][379][436]. Wyniki badań wykazują, że sekretyna nie wpływa na osiowe objawy autyzmu[368][379][451][452][453].

Bada się możliwość terapii celującej w polepszenie bioty jelitowej autystów (poprzez podawanie prebiotyków, probiotyków, a także przeszczepienie flory kałowej), ale jest zbyt mało badań, by móc wyciągać wnioski o efektywności[379][431][454].

Medycyna alternatywna[edytuj | edytuj kod]

Część osób decyduje się na wykorzystywanie metod z tzw. medycyny komplementarnej i alternatywnej, pomimo braku (lub słabych) dowodów na ich efektywność. Do najczęściej stosowanych należą specjalne diety (np. bezglutenowa) i suplementy (np. witamy podawane w ogromnych dawkach) – szczególnie u dzieci, które mają towarzyszące problemy gastryczne (co może częściowo tłumaczyć popularność tych metod). Można także się spotkać z interwencjami opierającymi się na: tzw. integracji sensorycznej, terapii ciała i umysłu (ang. mind-body therapy, np. akupunktura), chiropraktyce, terapii czaszkowo-krzyżowej, „detoksykacji” organizmu (np. chelatacja i inne substancje rzekomo chelatujące) czy zooterapii[38][39][455].

Pomimo popularności metod opartych na chiropraktyce, prawie nie ma badań dotyczących tej metody, a nieliczne, które istnieją, mają poważne ograniczenia metodologiczne[39][456][457].

Mieszane wyniki dają badania nad akupunkturą: generalnie eksperymenty o wyższej jakości metodologicznej (np. stosujące porównania do grupy z pozorowanym zabiegiem), wskazują na brak efektu leczniczego. Poważnym ograniczeniem dla możliwości wyciągania wniosków o efektywności jest duże zróżnicowanie metod przeprowadzania zabiegu, brak pełnego zaślepienia podczas badań i fakt, że większość z nich przeprowadzanych jest na jednym kraju (w Chinach)[379][458].

Raporty eksperckie[edytuj | edytuj kod]

W związku z dużą liczbą dostępnych interwencji, badacze, zrzeszeni w projektach eksperckich (np. National Standards Project, National Professional Development Center czy Research Autism), dokonują ewaluacji najbardziej popularnych podejść. Powstałe raporty oparte są na systematycznych przeglądach badań naukowych, wraz z materiałami o skutecznych interwencjach, udostępniane są bezpłatnie i kierowane są do szerszej publiczności (tj. nie tylko do naukowców). W raportach uwzględniania się również badania o względnie niskiej jakości metodologicznej (np. opartych na jednopodmiotowym schemacie eksperymentalnym[a], quasi-eksperymentalnych lub zawierających małe grupy, bez porównań do grupy z aktywnym leczeniem lub placebo)[22][23][24][79][243][459].

Raport NSP – dzieci, młodzież i młodzi dorośli[edytuj | edytuj kod]

W raporcie National Standards Project, interwencje podzielono na trzy grupy: interwencje o potwierdzonej skuteczności, obiecujące oraz o niepotwierdzonym działaniu. Autorzy raportu zastrzegają, że jeśli jakaś metoda nie została uwzględniona, to oznacza, że nie było dostępnych badań, pozwalających na ocenę. Metody takie należy uznawać za nieskuteczne.

KInkomunikacja interpersonalna; MZN – możliwości zmniejszenia nadzoru (np. w placówce edukacyjnej, w domu); Odp – odpowiedzialność za siebie (umiejętności życiowe); PdN – przygotowanie do nauki (słuchanie poleceń, możliwość siedzenia w skupieniu); SRe – samoregulacja (zarządzanie swoim zachowaniem, by osiągnąć wyznaczony cel); UIn – umiejętności interpersonalne; USz – umiejętności szkolne; Zab – zabawa (samodzielna; w typowy, prawidłowy sposób); ZMo – zdolności motoryczne; ZPP – złożone procesy poznawcze (np. rozwiązywanie problemów, myślenie krytyczne, zadania związane z teorią umysłu). DES – dysregulacja emocjonalna i sensoryczna (np. ignorowanie bodźców, zaburzenia snu, lęk, depresja); OSy – ogólne symptomy (autystyczne lub braki psychoedukacyjne z nich wynikające); OPN – ograniczone, powtarzalne, niefunkcjonalne wzorce zachowań, zainteresowań i aktywności; ZTr – zachowania trudne (np. agresja, samouszkodzenia, niewłaściwie zachowania seksualne).
  1. Do interwencji o potwierdzonej skuteczności zaliczono:
    • interwencje oparte na historyjkach obrazkowych (ang. story-based intervention)
    • interwencje poznawczo-behawioralne (ang. cognitive behavioral intervention package)
    • kompleksową interwencję behawioralną dla małych dzieci (ang. comprehensive behavioral treatment for young children)
    • modelowanie (ang. modeling)
    • plany (ang. schedules)
    • interwencje behawioralne (ang. behavioral interventions)
    • skrypty / scenariusze (ang. scripting)
    • strategie uczenia w naturalnym środowisku (ang. natural teaching strategies)
    • trening językowy: produkcja (ang. language training: production)
    • trening rodziców (ang. parent training)
    • trening rówieśników (ang. peer training package)
    • trening samokontroli (ang. self-management)
    • trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training)
    • trening umiejętności społecznych (ang. social skills package)
  2. Do obiecujących interwencji, które wymagają więcej badań, zaliczono:
    • narzędzia wspomagającej i alternatywnej komunikacji (ang. augmentative and alternative communication devices)
    • podejścia rozwojowe oparte na relacji (ang. developmental relationship-based treatment)
    • ćwiczenia / wysiłek fizyczny
    • terapię ekspozycyjną / trening odwrażliwiania / desensytyzację
    • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)
    • interwencje oparte na imitacji (ang. imitation-based intervention)
    • trening inicjowania (ang. initiation training)
    • trening językowy: produkcja i rozumienie (ang. language training: production and understanding)
    • terapie masażem / stymulacja czucia głębokiego
    • pakiety wielokomponentowe (ang. multi-component package)
    • muzykoterapię
    • PECS (ang. Picture Exchange Communication System)
    • pakiet redukcyjny / redukowanie zachowań trudnych bez jednoczesnego nauczania alternatywnych zachowań pożądanych (ang. reductive package)
    • nauczanie znaków / język migowy (ang. sign instruction)
    • interwencje nakierowane na komunikację społeczną (ang. social communication intervention)
    • uczenie ustrukturyzowane, np. TEACCH (ang. structured teaching)
    • interwencje oparte na technologii (m.in. programy, gry komputerowe)
    • trening teorii umysłu
  3. Interwencje o niepotwierdzonym działaniu, które zostały wymienione w raporcie, to:
    • terapie z udziałem zwierząt
    • treningi integracji słuchowej (ang. auditory integration training)
    • mapowanie konceptów / mapy myśli (ang. concept mapping)
    • DIR/Floor Time
    • ułatwiona komunikacja (ang. facilitated communication)
    • dieta bezglutenowa i bezkazeinowa
    • interwencje bazujące na ruchu (np. choreoterapia, metoda Dennisona)
    • interwencje oparte o dramę, zajęcia teatralne (ang. SENSE theatre intervention)
    • pakiety interwencji sensorycznych / integracja sensoryczna
    • terapia szokami elektrycznymi (ang. shock therapy)
    • społeczno-behawioralna strategia uczenia (ang. social behavioral learning strategy)
    • interwencja społeczno-poznawcza (ang. social cognition intervention)
    • program „Social Thinking”[22][23].

Raport NSP – dorośli (powyżej 22 roku życia).[edytuj | edytuj kod]

Jest niewiele badań nad skutecznością terapii w wypadku osób dorosłych. Jako skuteczne, National Standards Project oceniło metody z grupy programów interwencji behawioralnych (ang. behavioral interventions). Metody te opierają się na stosowanej analizie behawioralnej, interwencjach opartych na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based interventions).

Przykładowe metody (często stosowane razem, po dwie lub trzy), to:

  • podpowiedzi (ang. prompting)
  • wygaszanie reakcji ucieczkowych lub reakcji na bodźce sensoryczne (ang. escape extinction, sensory extinction)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań niekompatybilnych (ang. differential reinforcement of incompatible behavior)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych (ang. differential reinforcement of alternative behavior)
  • wybór (ang. choice)
  • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych (ang. differential reinforcement of alternative behavior)
  • korekta błędów (ang. error correction)
  • blokowanie (ang. blocking)
  • przerywanie reakcji (ang. response interruption)
  • reprymendy (ang. reprimand)
  • hiperkorekcja (ang. overcorrection)
  • budowanie relacji (ang. rapport building)
  • dokonywanie wyboru (ang. choice making)

Wykazano, że osoby poddane interwencjom z tej grupy uzyskują poprawę w obszarach:

  • komunikacji interpersonalnej
  • odpowiedzialności za siebie (umiejętności życiowe)
  • samoregulacji (zarządzanie swoim zachowaniem, by osiągnąć wyznaczony cel)
  • zachowań trudnych (np. agresja, samouszkodzenia, niewłaściwie zachowania seksualne)

Programy przygotowujące do podjęcia pracy zawodowej (ang. vocational training), zostały ocenione jako interwencje obiecujące (wymagane jest więcej badań).

Jako metody nieskuteczne oceniono:

Z powodu braku danych, inne podejścia nie zostały uwzględnione i należy je traktować jako nieefektywne[23].

Raport NPDC (i projekt AFIRM) – dzieci, młodzież i młodzi dorośli[edytuj | edytuj kod]

AFIRM (ang. Autism Focused Intervention Resources and Modules), to projekt strony internetowej, na której umieszczone zostały materiały edukacyjne o 27 interwencjach o potwierdzonej skuteczności[243]. Informacje bazują m.in. na raportach National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder[24][460][459].

Efektywność praktyk opartych na dowodach naukowych, z podziałem ze względu na wiek i sfery funkcjonowania.

Twórcy projektu, wśród interwencji o potwierdzonej skuteczności, wymieniają:

  • analiza funkcjonalna zachowań (ang. functional behavior assessment)[461]
  • analiza zadania (ang. task-analysis)[462]
  • interwencje oparte na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based intervention)[463]
  • instrukcje i interwencje wprowadzane za pośrednictwem rówieśników (ang. peer-mediated instruction and intervention)[464]
  • interwencje wprowadzane przez rodziców (ang. parent-implemented intervention)[465]
  • interwencje poznawczo-behawioralne (ang. cognitive behavioral intervention)[466]
  • interwencje w naturalnym środowisku (ang. naturalistic intervention)[467]
  • interwencje wspomagane technologicznie (ang. technology-aided instruction and intervention)[468]
  • metoda wyodrębnionych prób (ang. discreate trial teaching)[469]
  • modelowanie (ang. modeling)[470]
  • modelowanie za pomocą nagrań wideo (ang. video modeling)[471]
  • narracje społeczne (ang. social narratives)[472]
  • opóźnianie (ang. time delay)[473]
  • PECS (ang. Picture Exchange Communication System)[474]
  • podpowiedzi (ang. prompting)[475]
  • pomoce wizualne (ang. visual support)[476]
  • przerywanie reakcji i przekierowywanie (ang. response interruption and redirection)[477]
  • scenariusze (ang. scripting)[478]
  • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)[479]
  • trening samokontroli (ang. self-management)[480]
  • trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training)[481]
  • trening umiejętności społecznych (ang. social skills training)[482]
  • ustrukturyzowane grupy zabawy (ang. structured play group)[483]
  • wygaszanie (ang. extinction)[484]
  • wysiłek fizyczny (ang. exercise)[485]
  • wzmacnianie (ang. reinforcement)[486]
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych, niekompatybilnych i innych (ang. differential reinforcement of alternative, incompatible or other behavior, DRA/I/O)[487][488][489].

Oceny Research Autism[edytuj | edytuj kod]

Research Autism, to brytyjski serwis z informacjami opartymi na dowodach naukowych[490]. Podobnie jak wypadku opisanych wcześniej raportów, ocenie podlega jakość dowodów świadczących o efektywności danej metody, choć w porównaniu do NPDC, większy nacisk kładziony jest na badania z grupą porównawczą[491]. Autorzy zastrzegają, że osoby z zaburzeniami ze spektrum są bardzo różne, więc nawet najwyższa ocena danej interwencji, nie gwarantuje skuteczności. W wypadku dużej niejasności, dowody mogą zostać ocenione jako niejednoznaczne lub niewystarczające. Odnotowywany jest także brak jakichkolwiek dowodów pozwalających na ocenę. W przypadku podejść, które są zbyt różnorodne (np. terapia zajęciowa) autorzy mogą wskazać na brak możliwości wydania oceny. Ponadto, zwrócono uwagę na ewentualne skutki uboczne wybranych interwencji. Najważniejszą zmianą, w porównaniu do wcześniejszych raportów, jest jednak ocena interwencji biomedycznych (terapii lekami, diet eliminacyjnych, suplementacji żywieniowych)[492].

Poniżej znajduje się zestawienie ocenionych metod (interwencje potencjalnie niebezpieczne lub związane z ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych oznaczone zostały za pomocą indeksu [!]).

Interwencje psychospołeczne, edukacyjne i rehabilitacyjne[edytuj | edytuj kod]

  1. Bardzo mocne dowody naukowe na efektywność
    • Terapia poznawczo-behawioralna – znaczna ilość wysokiej jakości dowodów na efektywność przy zaburzeniach lękowych u dzieci w wieku szkolnym i młodzieży (o IQ wynoszącym przynajmniej 70). Terapeuci muszą być odpowiednio przeszkoleni, a terapia dostosowana do osób autystycznych[15].
  2. Mocne dowody na efektywność
    • Grupowe treningi umiejętności społecznych – mocne dowody w wypadku dzieci i młodzieży o ilorazie inteligencji nie mniejszym od przeciętnego, rozwiniętych językowo i chętnych do brania udziału w zajęciach. Mniej jest badań z udziałem dorosłych[14].
    • PECS – niewielka ilość dowodów (o wysokiej i niskiej jakości) wskazuje na efektywność metody w polepszaniu komunikacji u niewerbalnych dzieci. Pomimo prostoty metody, lepiej żeby była wdrażana przez przeszkoloną osobę[493].
    • Program TEACCH – nieduża ilość wysokiej i niskiej jakości badań. Wyniki: poprawa w zakresie komunikacji i interakcjach społecznych, a także zdolności poznawczych i motorycznych (u dzieci); u rodzin – mniejszy stres i lepsze samopoczucie[142].
    • Trening umiejętności kluczowych – mocne dowody na pozytywny wpływ na kluczowe umiejętności rozwojowe (np. językowe) u niektórych dzieci. Atutem metody jest możliwość przeszkolenia rodziców i nieautystycznych rówieśników[132].
    • Wczesna intensywna interwencja behawioralna – mocne dowody w wypadku modelu UCLA YAP. Należy rozważyć stosunek korzyści do ewentualnych obciążeń (intensywność, stres, czasochłonność, koszty, wpływ na rodzinę). Ważne jest indywidualne podejście do dziecka[74].
  3. Ograniczone dowody na efektywność
    • DIR/Floor Time – możliwe, że metoda polepsza jakość relacji rodzic-dziecko (dowody ograniczone)[174].
    • Metoda wyodrębnionych prób – użyteczna przy nauce ściśle określonych zachowań i umiejętności, ale w ramach szerszego programu interwencji. Brak jest dowodów na szkodliwość metody, choć część osób z autyzmem (lub ich rodziców) uważa, że jest zbyt intensywna[68].
    • Muzykoterapia – ograniczona liczba dowodów o niskiej jakości, wskazujących na poprawę umiejętności komunikacji i społecznych (choć w ograniczonym stopniu) u dzieci i młodzieży[319].
    • Program LEAP[l] – niewielka ilość dowodów o wysokiej i niskiej jakości. Metoda może zwiększać umiejętności komunikacyjne u dzieci. Dzieciom wprowadzanym do szkół powinno być zapewnione odpowiednie wsparcie[145].
    • Programy wsparcia zawodowego – ograniczona liczba dowodów o niskiej jakości wskazuje na zwiększenie zatrudnienia wśród niektórych osób dorosłych. Nie ma wystarczających dowodów o wysokiej jakości, aby ustalić, czy poprawia się ogólną jakość życia[333].
    • Terapie z udziałem koni[m] – dowody na efektywność terapeutycznej jazdy konnej (komunikacja, interakcje społeczne i koncentracja; nadpobudliwość i drażliwość) u dzieci i młodzieży. Niewystarczające dowody dla hipoterapii i brak – dla psychoterapii z udziałem koni[270].
    • Trening teorii umysłu – nabyte umiejętności rzadko lub wcale nie przenoszą się na sytuacje poza terapią. Nie jest jasne, czy można je utrzymać i doskonalić w perspektywie długoterminowej[196].
  4. Niewystarczająca ilość dowodów naukowych lub niejednoznaczne wyniki badań
    • Historyjki obrazkowe/społeczne (ang. social stories) – dowody o wysokiej jakości są niejednoznaczne; te o niskiej – wskazują na ograniczenie zachowań trudnych i zwiększenie interakcji społecznych u dzieci. Zalecane jest przestrzeganie 10 kryteriów Gray[n] podczas tworzenia historyjek[494].
    • Metoda kolorowych filtrów H. Irlen – słabe jakościowo, ograniczone dowody na efektywność przy trudnościach z czytaniem i rozpoznawaniem emocji u innych osób[318].
    • Modelowanie za pomocą nagrań wideo – nieliczne badania o wysokiej jakości dają niejednoznaczne wyniki. Znaczna ilość dowodów o niskiej jakości, wskazuje, że metoda może być skutecznym sposobem nauki różnorodnych zachowań i umiejętności, w wypadku dzieci[495].
    • Nauczanie środowiskowe (ang. milieu teaching) – niewystarczająca ilość badań o wysokiej jakości. Być może kluczowe elementy metody (np. modelowanie, mandowanie[o] i opóźnianie), włączone do szerszych programów, pomogą w komunikacji i umiejętnościach społecznych u dzieci[95].
    • Pies towarzyszący[p] – psy mogą zwiększyć bezpieczeństwo dzieci i ich tolerancji na zwierzęta; dają możliwości interakcji społecznych i zmniejszają stres u rodziców. Jednakże przez bardzo złą jakość badań, nie wiadomo czy te efekty są rzeczywiste[265].
    • Plany wizualne (ang. visual schedules) – brakuje wysokiej jakości dowodów (przy osiowych objawach autyzmu); kilka o bardzo niskiej jakości wskazuje na zwiększenie samodzielności. Dzieci muszą umieć używać planów i robić to chętnie. Polecane ze względu na prostotę[496].
    • Pomoc środowiskowa Portage[q] – bardzo mało dowodów w wypadku rodzin z dziećmi autystycznymi, więcej w wypadku innych dzieci. Są pewne dowody na pozytywne działanie pomocy portage, ale może być ona mniej skuteczna od innych wczesnych interwencji[497].
    • Program rozwoju relacji (RDI) – dostępne badanie posiada na tyle poważne słabości metodologiczne, że nie można go uznać za naukowo wiarygodny dowód[155].
    • Przedmioty obciążeniowe (kołdry, kamizelki) – mała ilość badań (o różnej jakości i tylko na dzieciach), które dają niejednoznaczne wyniki. Stosowanie przedmiotów w nieodpowiedni sposób może być niebezpieczne[r]. Zaleca się przestrzeganie zasad bezpieczeństwa[h][302].
    • Terapia integracji sensorycznej – niewielka ilość badań o wysokiej i niskiej jakości, których wyniki są niejednoznaczne. Interwencję należy poprzedzić oceną wrażliwości sensorycznej. Cele powinny być jasno zdefiniowane na początku i monitorowane w trakcie trwania terapii[301].
    • Terapia przytrzymywania[!] – słaba i niepotwierdzona teoria. Brak dowodów o wysokiej jakości na skuteczność. Istnieją liczne, poważne doniesienia o szkodliwości[s]. Przymus stosowany w metodzie stwarza wiele potencjalnych problemów[191].
    • Terapia z udziałem delfinów[!] – ze względu na niską jakość niewielu badań nie da się ustalić efektywności. Metoda wiąże się z potencjalnymi zagrożeniami (agresja delfinów i choroby). Dostępne są alternatywne, znaczne tańsze i mniej ryzykowne metody[271].
    • Terapia życia codziennego (ang. daily life therapy) – niemal nie ma badań (jedno bardzo małe studium przypadku). Możliwe, że niektóre elementy podejścia (aktywność fizyczna, struktury i procedury) mogą być korzystne dla niektórych dzieci i młodzieży[498].
    • Treningi integracji słuchowej (np. Tomatisa lub Bérarda) – słaba i niepotwierdzona teoria. Brak wysokiej jakości dowodów lub niewystarczające (przy osiowych objawach autyzmu, przetwarzaniu słuchowym lub na inne korzyści). Istnieją dowody wskazujące na brak efektywności metody Bérarda. Podejście niezalecane, również ze względu na potencjalnie wysokie koszty terapii[313].
    • Uczenie incydentalne (ang. incidental teaching)[t] – są wystarczające dowody wskazujące na poprawę komunikacji (mowa i język migowy), ale tylko gdy metoda używana jest w złożonych, kompleksowych programach[133].
  5. Ograniczone dowody wskazujące na brak efektywności
    • Metoda ułatwionej komunikacji[!] – są dowody na brak efektywności, a rzekoma poprawa w jest prawdopodobnie skutkiem nieświadomego działania osoby pomagającej[e]. Istnieje ryzyko spowodowania szkód[u][212].
  6. Brak jakichkolwiek dowodów naukowych pozwalających na ocenę
  7. Brak możliwości oceny
    • Grupy rzecznicze lub samorzecznicze – zbyt różnorodne typy grup i brak pomiaru efektywności w badaniach nie pozwalają na wystawienie oceny[499].
    • Stosowana analiza zachowania – interwencje i programy opierające się na SAZ są zbyt zróżnicowane. Istnieją jednak mocne dowody na efektywność niektórych indywidualnych interwencji. Część osób autystycznych ma negatywne nastawienie do podejścia[75].
    • Terapia zajęciowa – podejście zbyt różnorodne. Istnieją dowody o wysokiej jakości wskazujące, że niektóre wieloskładnikowe programy terapeutyczne (zawierające elementy terapii zajęciowej), mogą przynieść pewne korzyści niektórym osobom[500].
    • Treningi językowe/komunikacji – podejście zbyt zróżnicowane, np. są dowody popierające PECS, ale nie wiadomo jak jest z językiem migowym[501].

Interwencje biomedyczne[edytuj | edytuj kod]

Research Autism dokonuje też ocen interwencji biomedycznych (leki, diety, zabiegi medyczne)[492]. Interwencje potencjalnie niebezpieczne lub związane z ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych oznaczone zostały za pomocą indeksu [!].

  1. Bardzo mocne dowody naukowe na efektywność
    • Arypiprazol[!] – dowody o dobrej jakości sugerują, że lek może być korzystny przy agresji, zachowaniach autoagresywnych i nagłych zmianach nastroju u niektórych dzieci i młodzieży. Terapia może wiązać się z wystąpieniem znaczących skutków ubocznych[502].
    • Rysperydon[!] – znaczna ilość dowodów o wysokiej i niskiej jakości na efektywność przy agresji, zachowaniach autoagresywnych i nagłych zmianach nastroju u niektórych dzieci i młodzieży. Terapia może wiązać się z wystąpieniem znaczących skutków ubocznych[503].
  2. Mocne dowody na efektywność
    • Melatonina[v] – związek między problemami ze snem, a przetwarzaniem melatoniny u autystów jest niejasny. Istnieje niewielka liczba badań o różnej jakości, wskazujących, że melatonina może pomoc na problemy ze snem u dzieci i młodzieży, ale nie wiadomo czy przynosi inne korzyści[386].
    • Metylofenidat[!] – badania sugerują, że metylofenidat może być korzystny w leczeniu nadpobudliwości, impulsywności i nieuwagi u niektórych dzieci oraz młodzieży ze spektrum autyzmu. Istnieje ryzyko wystąpienia znaczących skutków ubocznych[w][366].
  3. Ograniczone dowody na efektywność
    • Olanzapina[!] – bardzo ograniczone dowody (terapia krótkoterminowa) sugerują efektywność przy nadpobudliwości, agresji i zachowaniach autoagresywnych. Istnieje ryzyko wystąpienia wielu skutków ubocznych (zalecane stosowanie najniższej skutecznej dawki)[504].
  4. Niewystarczająca ilość dowodów naukowych lub niejednoznaczne wyniki badań
    • Chelatacja[!] – brak wysokiej jakości dowodów, że metale ciężkie powodują autyzm i że chelatory wpływają na osiowe cechy autyzmu lub inne powiązane problemy[x]. Istnieją dowody, że niektóre z nich są potencjalnie wyjątkowo niebezpieczne. Metoda niezalecana[415].
    • Dieta bez glutenu i kaizeny – nie wiadomo czy ewentualne problemy żołądkowo-jelitowe (lub zawyżony poziom peptydów) mają związek z objawami autyzmu. Badania nad efektywnością diety dają mieszane wyniki; może być potencjalnie szkodliwa[y] i dlatego niezalecana[435].
    • Kwasy omega-3 – wyniki niewielu badań (o różnej jakości) dają niejednoznaczny obraz: niektóre wskazują na polepszenie komunikacji i interakcji społecznych oraz zmniejszenie nadpobudliwości, inne – nie wykazują żadnego efektu[445].
    • Oksytocyna – bardzo ograniczone dowody (terapia krótkoterminowa) sugerują efektywność przy nadpobudliwości, agresji i zachowaniach autoagresywnych. Istnieje ryzyko wystąpienia wielu skutków ubocznych (zalecane stosowanie najniższej skutecznej dawki)[504].
    • Preparaty multiwitaminowo-mineralne – niska jakość badań nie pozwala na ocenę, czy suplementacja w wypadku autystów daje jakieś dodatkowe efekty, w porównaniu do osób bez autyzmu[448].
    • Regulacja poziomu testosteronu[!][z] – nie ma wysokiej jakości dowodów na efektywność. Terapia prowadzona na dzieciach i młodzieży może prowadzić do katastrofalnych i nieodwracalnych szkód w funkcjonowaniu seksualnym. Poza tym, terapia jest bardzo kosztowna[387].
    • Witamina B6 i magnez – nie jest jasne, czy większość autystów ma niedobory wit. B6 i czy są one związane z objawami autyzmu. Niska jakość badań nad wykorzystaniem suplementacji nie pozwala na wyciągnięcie wniosków na temat jej efektywności[446].
  5. Ograniczone dowody wskazujące na brak efektywności
    • Immunoglobuliny[!] – być może jest związek między niedoborami odporności i autyzmem (choć niejasny). Nie ma dowodów o wysokiej jakości na efektywność terapii przy osiowych objawach autyzmu; są – na niekorzyść przy zaburzeniach jelitowych. Metoda potencjalnie szkodliwa, droga i niezalecana[388].
    • Dimetyloglicyna (DMG)[aa] – nieliczne dowody naukowe wskazują, że DMG nie wpływa pozytywnie na funkcjonowanie społeczne i językowe (czy jakiekolwiek inne) dzieci lub dorosłych z autyzmem[447].
  6. Mocne dowody wskazujące na brak efektywności
    • Tlenowa terapia hiperbaryczna[ab] – są pewne dowody, że niektórzy autyści mogą mieć problemy fizjologiczne (choć nie wiadomo czy są związane z objawami autyzmu). Badania o wysokiej jakości nie potwierdzają korzystnego wpływu terapii[421].
  7. Bardzo mocne dowody wskazujące na brak efektywności
    • Sekretyna[!] – teoria, która uzasadnia stosowanie sekretyny przy autyzmie jest słaba i niepotwierdzona. Istnieje znaczna ilość dowodów, wskazujących na brak korzyści z terapii; niektóre wykazały działania niepożądane (np. wzrost zachowań trudnych)[453].
  8. Brak jakichkolwiek dowodów naukowych pozwalających na ocenę
    • Dieta Feingolda[k] – możliwe, że niektóre barwniki spożywcze i benzoesan sodu (konserwant) powiązane są z hiperaktywnością niektórych dzieci. Nie ma badań nad wpływem diety na autystów. W wypadku ADHD dieta raczej nie daje żadnych efektów. Zbyt restrykcyjna może być szkodliwa[438].
  9. Brak możliwości oceny
    • Antydepresanty (ogółem)[!] – grupa leków mocno zróżnicowana. Brak wystarczająco dobrych dowodów, by uzasadnić stosowanie leków w terapii osiowych objawach autyzmu lub innych problemach współwystępujących. Ryzyko wystąpienia skutków ubocznych[355].
    • Diety żywieniowe (ogółem) – mogą być stosowane przy stwierdzonych problemach (np. jelitowych). Dowody nie uzasadniają używania specjalnych diet (np. diety specyficznych węglowodanów, bez konserwantów czy drożdży) na sam autyzm. Niektóre, jak dieta GAPS[ac], są nienaukowe i mogą być szkodliwe[440].
    • Neuroleptyki (ogółem)[!] – grupa leków mocno zróżnicowana, ale istnieją mocne dowody, że niektóre atypowe neuroleptyki są pomocne przy niektórych problemach. Mało jest badań na różnych neuroleptykach. Leczenie wiąże się z ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych[505].
    • Suplementy diety (ogółem) – istnieją pewne dowody, że niektórzy autyści mogą mieć deficyty żywieniowe i problemy metaboliczne (nie wiadomo czy częściej niż inni ludzie i czy są one powiązane z objawami autyzmu). Ewentualne braki mogą wynikać z ograniczonej diety niektórych osób z autyzmem[442].

Porównanie NSP, NPDC i RA[edytuj | edytuj kod]

Porównanie raportów NSP, NPDC i RA.

Wyniki raportów National Standards Project (NSP) i National Professional Development Center (NPDC) są mocno zbieżne. Część różnic jest skutkiem odmiennego skategoryzowania podejść:

  1. w NSP wiele różnych metod umieszczono we wspólnej kategorii interwencji behawioralnych, a w NPDC zostały one ocenione oddzielnie.
  2. w NSP nie utworzono kategorii dla analizy funkcjonalnej zachowań oraz strukturyzowanych grup zabawy.
  3. w NPDC nie utworzono oddzielnej kategorii dla treningu językowego oraz nie oceniano kompleksowych modeli.

Najważniejsze różnice dotyczą odmiennej oceny efektywności niektórych metod. W NSP jako obiecujące zostały wymienione:

  • interwencje wspomagane technologicznie
  • system PECS
  • trening komunikacji funkcjonalnej
  • wysiłek fizyczny

W NPDC, powyższe interwencje zostały zaliczone do efektywnych[243][459].

Niejednoznaczności, wynikające z odmiennego sposobu kategoryzacji, są obecne również w wypadku ocen Research Autism (RA). Sporo technik behawioralnych zostało umieszczonych w kategorii stosowanej analizy zachowania. Eksperci z RA nie zdecydowali się jednak na całościową ocenę SAZ, ze względu zbyt duże zróżnicowanie interwencji. Analogiczna sytuacja wystąpiła w wypadku treningów językowych, które w raporcie NSP zostały częściowo ocenione[23][79].

Raporty różnią się również przyjętymi kryteriami oceny efektywności. W NSP i NPDC, żeby interwencja została uznana za potwierdzoną, wystarczyła niewielka ilość badań SCD, choć o odpowiedniej jakości metodologicznej (np. przynajmniej z częściową obiektywizacją pomiaru). Najbardziej restrykcyjne kryteria przyjęto w RA, gdzie dowody w postaci wyników badań SCD lub grupowych z grupą kontrolną (ale nie przeprowadzonych przez niezależnych badaczy) mogły pozwolić, w najlepszym razie, na uzyskanie oceny „ograniczonych dowodów na efektywność”[23][24][491].

Pomiędzy ocenami Research Autism a raportami NSP i NPDC można zauważyć więcej rozbieżności, niż pomiędzy NSP a NPDC. Po prawej zamieszczone zostało porównanie ocen NSP, NPDC i RA.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Mowa tutaj o badaniach przeprowadzanych w metodologii single-case design (nie mylić ze studium przypadku), najczęściej niewielkich, jednogrupowych badaniach z zastosowaniem manipulacji eksperymentalnej.
  2. Jako przykłady, Smith (2015) podaje: deficyt więzi i tzw. zaburzenie integracji sensorycznej.
  3. Korzyści powinny być możliwe do zaobserwowania (i pomiaru). Przykładowo, „zmniejszona obronność dotykowa” może skutkować częstszym przyzwoleniem dziecka na bycie dotykanym przez innych ludzi – co już można (i należy) zmierzyć w czasie, aby potwierdzić efektywność interwencji.
  4. Celem PECS jest wspomaganie i wstępne rozwijanie zdolności komunikacji za pomocą obrazków. Nauka systemu składa się z kilku faz: początkowo dzieci uczą się znaczenia obrazków, by następnie wymieniać się nimi z innymi osobami i używać ich w sekwencjach, które mają przypominać zdania.
  5. a b Ma być to skutkiem fenomenu ideomotorycznego, który polega na nieświadomym wykonywaniu ruchów – w tym wypadku, przez osobę wspomagającą komunikację (zobacz: ideomotor phenomenon).
  6. Szukane frazy: "Sherborne Developmental Movement" lub "Sherborne Method" w bazach ERIC, PsycINFO i PubMed (stan na 24.09.2019).
  7. Szukane frazy: "Good Start Method" w bazach ERIC, PsycINFO i PubMed oraz "Metoda dobrego startu" + "autyzm" w Google Scholar (stan na 24.09.2019).
  8. a b W wypadku koców obciążeniowych zalecane jest zasięgnięcie porady pracownika służby zdrowia, aby upewnić się, że użycie koca jest odpowiednie dla dziecka. Należ zadbać o to, by: ciężar koca był proporcjonalny do budowy ciała i wagi dziecka; głowa dziecka nigdy była przykrywana kocem; dziecko nie było zawijane w koc (chyba że terapeuta jest stale u jego boku); dziecko miało możliwość łatwego wysunięcia się z koca. Ponadto, opiekun powinien mieć możliwość łatwego monitorowania czynności życiowych dziecka i nie powinien pozostawiać go bez nadzoru. Dziecko musi wyrazić zgodę na ćwiczenia, nawet jeśli nie jest werbalne. Jeśli chodzi o kamizelki obciążeniowe, to nie wiadomo jaki wpływ na zdrowie ma ich długotrwałe noszenie (w badaniach używano ich maksymalnie przez dwie godziny). Prawdopodobnie lepiej, żeby kamizelki nie przekraczały wagą 10% masy ciała dziecka.
  9. Przykładowo, zwiększone ryzyko rozwoju autyzmu powiązuje się także z nadmiernie zanieczyszczonym powietrzem (drobinami PM10, a szczególnie z PM2,5), które jest charakterystyczne dla zindustrializowanych regionów.
  10. Należy następnie zaznaczyć, że potwierdzenie któreś z hipotez o wpływie metali ciężkich, nie oznaczałoby równoczesnego potwierdzenia hipotezy o leczniczym wpływie chelatacji.
  11. a b Dieta Feingolda, jest typem restrykcyjnej diety eliminacyjnej, w której unika się syntetycznych dodatków do żywności (barwniki, konserwanty, słodziki) oraz salicylanów.
  12. Learning Experiences – An Alternative Program for Preschoolers and Parents, to kompleksowy, wielokomponentowy program edukacyjny, w którym małe grupy dzieci autystycznych łączy się z niewielką liczbą dzieci rozwijających się typowo.
  13. Oceniający wyróżnili trzy rodzaje podejścia: terapeutyczną jazdę konną, hipoterapię (wykorzystanie konia do poprawy funkcji neurologicznych i przetwarzania sensorycznego) oraz inne aktywności i terapie związane z końmi, jak psychoterapia z udziałem konia (używana do polepszania zdrowia psychicznego).
  14. Zobacz: defining characteristics of Social Stories (v. 10.2)
  15. Mand, to specyficzne zachowanie werbalne powiązane z celem czy potrzebą np. spragnione dziecko mówi "pić!", gdy widzi szklankę z wodą (zobacz: Centrum Dziecięcej Terapii, 10 marca 2018).
  16. Mowa tutaj o psach towarzyszących przeszkolonych specjalnie na potrzeby osób z autyzmem, a nie o dogoterapii.
  17. Portage, to pomoc środowiskowa dostarczana do domów przez specjalnie przeszkolonych pracowników w Wielkiej Brytanii (zobacz: what is Portage?).
  18. Przykładem jest śmierć 9-letniego, autystycznego chłopca z Kanady, który został zawinięty na niemal 20 minut, w koc, który stanowił 3/4 masy ciała dziecka (zob. Gordon, 20 czerwca 2018).
  19. W tym o śmierci kilku dzieci (zobacz: terapia przytrzymywania).
  20. Uczenie incydentalne jest strategią łączącą techniki behawioralne z bardziej naturalistycznym podejściem. Polega na wykorzystywaniu naturalnego środowiska i sytuacji jako okazji do nauki (zob. też: strategie uczenia w SAZ).
  21. Zdarzało się, że osoby przeprowadzające interwencję, bezpodstawnie oskarżały członków rodziny pacjentów o molestowanie seksualne. Etyczne zastrzeżenia budzi stosowanie pozornie skutecznej metody, która może odbierać osobom niepełnosprawnym prawo do komunikacji.
  22. RA zaleca, by skonsultować się z lekarzem, przed rozpoczęciem i w czasie suplementacji melatoniną. Powinno zacząć się od minimalnej skutecznej dawki. Efektywność i skutki uboczne powinny być na bieżąco poddawane ocenie. Przy braku klinicznie istotnej odpowiedzi po czterech tygodniach, leczenie powinno być przerwane.
  23. Mowa tu o: bezsenności, nerwowości, bólu głowy, zmniejszonym apetycie, bólu brzucha i innych objawach ze strony przewodu pokarmowego oraz niepożądanym wpływie na układ krążenia (tachykardia, kołatanie serca i niewielki wzrost ciśnienia krwi).
  24. Jako przykłady wymieniane są DMSA, DMPS i EDTA. Istnieją mieszane dowody na temat efektywności N-acetylo-L-cysteiny, która czasami jest stosowana jako chelator (nie ma jednak dowodów, że efekt spowodowany jest usuwaniem metali ciężkich).
  25. Mowa tutaj o osłabieniu kości, niedoborze jodu i problemach jelitowych, wynikających z niskiego spożycia wapnia, jodu i błonnika. Istnieje również ryzyko maskowania celiakii, jeśli nie zostanie przeprowadzona diagnoza przed wprowadzeniem diety.
  26. Mowa tu o terapii agonistami gonadoliberyny (leuprorelina).
  27. Dimetyloglicyna jest pochodną aminokwasu glicyny. Występuje w komórkach roślinnych i zwierzęcych. Naturalnym źródłem spożywczym jest fasola, ziarna zbóż i wątroba.
  28. Zwolennicy metody wierzą, że terapia może poprawić perfuzję mózgową i zmniejszać stany zapalne, co ma skutkować zmniejszeniem nasilenia niektórych objawów autyzmu (np. słaby kontakt wzrokowy, słabe uspołecznienie, rozkojarzenie).
  29. GAPS, to kontrowersyjna, bardzo restrykcyjna dieta, która ma być stosowana w celu usunięcia tzw. syndromu przeciekającego jelita. Dieta ma leczyć wiele zaburzeń psychicznych i neurologicznych, jak autyzm, depresja, OCD, epilepsja czy schizofrenia, które mają być skutkiem syndromu (krytyka: Hall, 7 maja 2013).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Catherine Lord i inni, Autism spectrum disorder, „The Lancet”, 392 (10146), 2018, s. 508–520, DOI10.1016/S0140-6736(18)31129-2, PMID30078460.
  2. a b c d e f g h Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Lorna French, Eilis M.M. Kennedy, Annual research review: early intervention for infants and young children with, or at-risk of, autism spectrum disorder: a systematic review, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 59 (4), 2018, s. 444–456, DOI10.1111/jcpp.12828, ISSN 1469-7610, PMID29052838.
  3. Kelly K. Powell i inni, Assessment and diagnosis of infants and toddlers with autism spectrum disorder [w:] Sam Goldstein, Sally Ozonoff (red.), Assessment of autism spectrum disorder, wyd. 2, New York: The Guilford Press, 2018, s. 87-110, ISBN 978-1-4625-3310-7, OCLC 1013517497.
  4. Susan H. Hedges, Victoria Shea, Gary B. Mesibov, Age-related issues in the assessment of autism spectrum disorder [w:] Sam Goldstein, Sally Ozonoff (red.), Assessment of autism spectrum disorder, wyd. 2, New York: The Guilford Press, 2018, s. 111-123, ISBN 978-1-4625-3310-7, OCLC 1013517497.
  5. Sandra L. Harris, Carolyn Thorwarth Bruey, Mark Palmieri, Assessment of students with autism spectrum disorder in the schools [w:] Sam Goldstein, Sally Ozonoff (red.), Assessment of autism spectrum disorder, wyd. 2, New York: The Guilford Press, 2018, s. 264-280, ISBN 978-1-4625-3310-7, OCLC 1013517497.
  6. Kerry Hogan, Lee M. Marcus, From assessment to intervention [w:] Sam Goldstein, Sally Ozonoff (red.), Assessment of autism spectrum disorder, wyd. 2, New York: The Guilford Press, 2018, s. 281-297, ISBN 978-1-4625-3310-7, OCLC 1013517497.
  7. a b c d e f g h Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać NICE, Autism spectrum disorder in under 19s: support and management, [CG 170], London: National Institute for Health and Care Excellence, 2013.
  8. Fred R. Volkmar, Lisa A. Wiesner, Essential clinical guide to understanding and treating autism, Hoboken, New Jersey 2017, s. 93-120, ISBN 978-1-119-42698-1, OCLC 980871599.
  9. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Ya-Chih Chang, Jill Locke, A systematic review of peer-mediated interventions for children with autism spectrum disorder, „Research in autism spectrum disorders”, 27, 2016, s. 1–10, DOI10.1016/j.rasd.2016.03.010, ISSN 1750-9467, PMID27807466, PMCIDPMC5087797.
  10. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Rose E. Nevill, Luc Lecavalier, Elizabeth A. Stratis, Meta-analysis of parent-mediated interventions for young children with autism spectrum disorder, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 22 (2), 2018, s. 84–98, DOI10.1177/1362361316677838, ISSN 1461-7005, PMID29490483.
  11. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Traci Ruppert i inni, Training parents to implement early interventions for children with autism spectrum disorders [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Seria: Evidence-based practices in behavioral health, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 219-256, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_8, ISBN 978-3-319-30923-1.
  12. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Justin B. Leaf i inni, Parent training for parents of individuals diagnosed with autism spectrum disorder [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 109–125, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_8, ISBN 978-3-319-61737-4.
  13. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Karola Dillenburger, Staff training [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Springer International Publishing, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 95–107, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_7, ISBN 978-3-319-61737-4.
  14. a b Social skills groups and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  15. a b c Cognitive behavioural therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  16. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jeffrey J. Wood i inni, Individual CBT for anxiety and related symptoms in children with autism spectrum disorders [w:] Connor M. Kerns i inni red., Anxiety in children and adolescents with autism spectrum disorder: evidence-based assessment and treatment, Saint Louis: Elsevier, 2017, s. 123–141, DOI10.1016/b978-0-12-805122-1.00007-7, ISBN 978-0-12-805122-1.
  17. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Judy Reaven, Kirsten Willar, Group cognitive behavior therapy for children and adolescents with anxiety and autism spectrum disorders [w:] Connor M. Kerns i inni red., Anxiety in children and adolescents with autism spectrum disorder: evidence-based assessment and treatment, Saint Louis: Elsevier, 2017, s. 143–169, DOI10.1016/b978-0-12-805122-1.00008-9, ISBN 978-0-12-805122-1.
  18. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Louis P. Hagopian, Megan Lilly, Thompson E. Davis, Behavioral treatments for anxiety in minimally verbal children with ASD [w:] Connor M. Kerns i inni red., Anxiety in children and adolescents with autism spectrum disorder: evidence-based assessment and treatment, Saint Louis: Elsevier, 2017, s. 193–210, DOI10.1016/b978-0-12-805122-1.00010-7, ISBN 978-0-12-805122-1.
  19. a b c d e f Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać NICE, Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management, [CG142], London: National Institute for Health and Care Excellence, 2016.
  20. a b c Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Jonathan Green, Shruti Garg, Annual research review: the state of autism intervention science: progress, target psychological and biological mechanisms and future prospects, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 59 (4), 2018, s. 424-443, DOI10.1111/jcpp.12892, ISSN 1469-7610, PMID29574740.
  21. a b c d e f g h i j k l m n Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Edwin Williamson i inni, Medical therapies for children with autism spectrum disorder – an update, AHRQ Comparative Effectiveness Reviews (No. 189), Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US), 2017, PMID29064643.
  22. a b c d e f g Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji National Autism Center, National Standards Project, phase 1, Randolph, Massachusetts: National Autism Center, 2009.
  23. a b c d e f g h Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji National Autism Center, Findings and conclusions: National Standards Project, phase 2, Randolph, Massachusetts: National Autism Center, 2015.
  24. a b c d e f Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Wong i inni, Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder., Chapel Hill: The University of North Carolina, Frank Porter Graham Child Development Institute, Autism Evidence-Based Practice Review Group, 2014.
  25. a b c Why some intervention research studies are flawed, www.researchautism.net, 13 lipca 2018.
  26. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Patrick Onghena, Single-case designs [w:] Brian Everitt, David C. Howell (red.), Encyclopedia of statistics in behavioral science, t. 4, Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons, 2005, s. 1850–1854, ISBN 0-470-86080-4, OCLC 57694986.
  27. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Michele A. Lobo i inni, Single-case design, analysis, and quality assessment for intervention research, „Journal of neurologic physical therapy”, 41 (3), 2017, s. 187–197, DOI10.1097/NPT.0000000000000187, ISSN 1557-0576, PMID28628553, PMCIDPMC5492992.
  28. Patrick Onghena i inni, One by one: accumulating evidence by using meta-analytical procedures for single-case experiments, „Brain Impairment”, 19 (1), 2018, s. 33–58, DOI10.1017/BrImp.2017.25, ISSN 1443-9646.
  29. Laleh Jamshidi i inni, Methodological quality of meta-analyses of single-case experimental studies, „Research in Developmental Disabilities”, 79, 2018, s. 97–115, DOI10.1016/j.ridd.2017.12.016, ISSN 1873-3379, PMID29289406.
  30. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Kimberly J. Vannest, Corey Peltier, April Haas, Results reporting in single case experiments and single case meta-analysis, „Research in Developmental Disabilities”, 79, 2018, s. 10–18, DOI10.1016/j.ridd.2018.04.029, ISSN 1873-3379, PMID29960830.
  31. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Emily Simonoff, Commentary: randomized controlled trials in autism spectrum disorder: state of the field and challenges for the future, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 59 (4), 2018, s. 457–459, DOI10.1111/jcpp.12905, ISSN 1469-7610, PMID29574736.
  32. Isabelle Boutron i inni, Chapter 7: considering bias and conflicts of interest among the included studies [w:] Julian P.T. Higgins i inni red., Cochrane handbook for systematic reviews of interventions version 6.0, Cochrane, lipiec 2019.
  33. Julian P.T. Higgins i inni, Chapter 8: assessing risk of bias in a randomized trial [w:] Julian P.T. Higgins i inni red., Cochrane handbook for systematic reviews of interventions version 6.0, Cochrane, lipiec 2019.
  34. Jonathan A.C. Sterne i inni, Chapter 25: assessing risk of bias in a non-randomized study [w:] Julian P.T. Higgins i inni red., Cochrane handbook for systematic reviews of interventions version 6.0, Cochrane, lipiec 2019.
  35. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Donald T. Campbell, Factors relevant to the validity of experiments in social settings., „Psychological Bulletin”, 54 (4), 1957, s. 297–312, DOI10.1037/h0040950, ISSN 1939-1455.
  36. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Daniel F. Brossart, Daniel L. Clay, Victor L. Willson, Methodological and statistical considerations for threats to internal validity in pediatric outcome data: response shift in self-report outcomes, „Journal of Pediatric Psychology”, 27 (1), 2002, s. 97–107, DOI10.1093/jpepsy/27.1.97, ISSN 0146-8693, PMID11726684.
  37. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Kevin J. Flannelly, Laura T. Flannelly, Katherine R.B. Jankowski, Threats to the internal validity of experimental and quasi-experimental research in healthcare, „Journal of Health Care Chaplaincy”, 24 (3), 2018, s. 107–130, DOI10.1080/08854726.2017.1421019, ISSN 1528-6916, PMID29364793.
  38. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Susan E. Levy, Susan L. Hyman, Complementary and alternative medicine treatments for children with autism spectrum disorders, „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America”, 24 (1), 2015, s. 117–143, DOI10.1016/j.chc.2014.09.004.
  39. a b c Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Juliana Höfer, Falk Hoffmann, Christian Bachmann, Use of complementary and alternative medicine in children and adolescents with autism spectrum disorder: a systematic review, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 21 (4), 2017, s. 387–402, DOI10.1177/1362361316646559, ISSN 1461-7005, PMID27231337.
  40. Mareile Koenig, Cheryl Gunter, Fads in speech-language pathology [w:] John W. Jacobson, Richard M. Foxx, James A. Mulick (red.), Controversial therapies for developmental disabilities: fad, fashion, and science in professional practice, Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Assoc, 2005, s. 215-236, ISBN 1-4106-1191-4, OCLC 57507545.
  41. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Kristen L. Hess i inni, Autism treatment survey: services received by children with autism spectrum disorders in public school classrooms, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 38 (5), 2008, s. 961–971, DOI10.1007/s10803-007-0470-5, ISSN 0162-3257.
  42. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Masne Kadar, Rachael McDonald, Primrose Lentin, Evidence-based practice in occupational therapy services for children with autism spectrum disorders in Victoria, Australia, „Australian Occupational Therapy Journal”, 59 (4), 2012, s. 284–293, DOI10.1111/j.1440-1630.2012.01015.x, ISSN 1440-1630, PMID22934901.
  43. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jessica M. Paynter, Deb Keen, Knowledge and use of intervention practices by community-based early intervention service providers, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (6), 2015, s. 1614–1623, DOI10.1007/s10803-014-2316-2, ISSN 0162-3257.
  44. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jessica M Paynter i inni, Utilisation of evidence-based practices by ASD early intervention service providers, „Autism”, 21 (2), 2017, s. 167–180, DOI10.1177/1362361316633032, ISSN 1362-3613.
  45. a b c d e f g h Tristram Smith, The appeal of unvalidated treatments [w:] Richard M.Foxx, James A. Mulick (red.), Controversial therapies for autism and intellectual disabilities: fad, fashion, and science in professional practice, wyd. 2, [podgląd z Google Books], New York: Routledge, 2015, ISBN 978-1-317-62382-3, OCLC 931999200.
  46. a b c d Key intervention questions, www.researchautism.net, 21 czerwca 2018.
  47. a b c d e f FDA, Be aware of potentially dangerous products and therapies that claim to treat autism, 17 kwietnia 2019.
  48. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji R. Ardila, Behavior analysis, applied [w:] Neil J. Smelser, Paul B. Baltes (red.), International encyclopedia of the social and behavioral sciences, Elsevier, 2001, s. 1064–1069, DOI10.1016/b0-08-043076-7/01301-2, ISBN 978-0-08-043076-8.
  49. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Christine Barthold, Jodi M. Duke, Environmental engineering/modifications [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_153-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  50. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Justin B. Leaf i inni, Progressive applied behavior analysis [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_102239-1, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  51. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Cathy Pratt, Lisa Steward, Task analysis [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_946-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  52. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Brooke Ingersoll, Allison Wainer, Generalization and maintenance [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_275-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  53. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji David McAdam, Vicki Madaus Knapp, Overcorrection [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1305-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  54. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Susan A. Mason, Establishing operations [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1107-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  55. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Amanda P. Laprime, Abolishing operations [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_102290-1, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  56. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Vicki Madaus Knapp, David McAdam, Omission training [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1304-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  57. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Mary Jane Weiss, Samantha Russo, Extinction procedures [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1137-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  58. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji David McAdam, Vicki Madaus Knapp, Reinforcement, differential [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1289-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  59. O.I. Lovaas, Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children, „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 55 (1), 1987, s. 3–9, DOI10.1037//0022-006x.55.1.3, ISSN 0022-006X, PMID3571656.
  60. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji J.J. McEachin, T. Smith, O.I. Lovaas, Long-term outcome for children with autism who received early intensive behavioral treatment, „American journal of mental retardation: AJMR”, 97 (4), 1993, 359–372; discussion 373–391, ISSN 0895-8017, PMID8427693 [dostęp 2019-08-21].
  61. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh, Overview of early intensive behavioral intervention for children with autism [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 1–14, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_1, ISBN 978-3-319-30923-1.
  62. a b c d Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Tiffany Kodak, Regina A. Carroll, Substantiated and unsubstantiated interventions for individuals with ASD [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 17-40, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_2, ISBN 978-3-319-61737-4.
  63. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Bill Ahearn, Response interruption/redirection [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1296-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  64. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Patricia Prelock, Functional communication training [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_775-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  65. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Marc J. Lanovaz i inni, Comorbid challenging behaviors [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 145–169, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_10, ISBN 978-3-319-61737-4.
  66. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Brian D. Greer, Wayne W. Fisher, Treatment of socially reinforced problem behavior [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 171–190, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_11, ISBN 978-3-319-61737-4.
  67. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Dorothea C. Lerman, Amber L. Valentino, Linda A. LeBlanc, Discrete trial training [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 47–83, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_3, ISBN 978-3-319-30923-1.
  68. a b Discrete trial training and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  69. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Trina D. Spencer, Analysis of verbal behavior (AVB) [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1882-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  70. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Karen Tang, Kristin Wier, Verbal behavior interventions [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_373-5, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  71. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Mitchell Taubman, Teaching interaction procedure [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_102238-1, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  72. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Rebecca MacDonald, Diana Parry-Cruwys, Pamela Peterson, Philosophy and common components of early intensive behavioral interventions [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 191–208, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_12, ISBN 978-3-319-61737-4.
  73. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Svein Eikeseth, Additional treatment parameters and issues requiring study: early intensive behavioral intervention (EIBI) [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 209–230, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_13, ISBN 978-3-319-61737-4.
  74. a b Early intensive behavioural intervention (UCLA YAP Model) and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  75. a b Applied behaviour analysis and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  76. a b c Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Amy S. Weitlauf i inni, Therapies for children with autism spectrum disorder: behavioral interventions – update, AHRQ Comparative Effectiveness Reviews, Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US), 2014, PMID25210724.
  77. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać S.M. Myers, C.P. Johnson, Council on Children With Disabilities, Management of children with autism spectrum disorders, „Pediatrics”, 120 (5), 2007, s. 1162–1182, DOI10.1542/peds.2007-2362, ISSN 0031-4005.
  78. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Javier Virués-Ortega, Applied behavior analytic intervention for autism in early childhood: meta-analysis, meta-regression and dose-response meta-analysis of multiple outcomes, „Clinical Psychology Review”, 30 (4), 2010, s. 387–399, DOI10.1016/j.cpr.2010.01.008, ISSN 1873-7811, PMID20223569.
  79. a b c Interventions, treatments and therapies for autism – Research Autism, www.researchautism.net, 21 czerwca 2018.
  80. a b c d e Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Tristram Smith, Suzannah Iadarola, Evidence base update for autism spectrum disorder, „Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology”, 44 (6), 2015, s. 897–922, DOI10.1080/15374416.2015.1077448, ISSN 1537-4416.
  81. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Maria K. Makrygianni, Phil Reed, A meta-analytic review of the effectiveness of behavioural early intervention programs for children with autistic spectrum disorders, „Research in Autism Spectrum Disorders”, 4 (4), 2010, s. 577–593, DOI10.1016/j.rasd.2010.01.014.
  82. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Yoshiyuki Tachibana i inni, A systematic review and meta-analysis of comprehensive interventions for pre-school children with autism spectrum disorder (ASD), „PLoS ONE”, 12 (12), 2017, DOI10.1371/journal.pone.0186502, ISSN 1932-6203, PMID29211740, PMCIDPMC5718481.
  83. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Brian Reichow i inni, Early intensive behavioral intervention (EIBI) for young children with autism spectrum disorders (ASD), „Cochrane Database of Systematic Reviews”, 2018, DOI10.1002/14651858.cd009260.pub3, ISSN 1465-1858, PMID29742275, PMCIDPMC6494600.
  84. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Laurent Mottron, Should we change targets and methods of early intervention in autism, in favor of a strengths-based education?, „European Child and Adolescent Psychiatry”, 26 (7), 2017, s. 815–825, DOI10.1007/s00787-017-0955-5, ISSN 1018-8827, PMID28181042, PMCIDPMC5489637.
  85. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Michèle Spreckley, Roslyn Boyd, Efficacy of applied behavioral intervention in preschool children with autism for improving cognitive, language, and adaptive behavior: a systematic review and meta-analysis, „The Journal of Pediatrics”, 154 (3), 2009, s. 338–344, DOI10.1016/j.jpeds.2008.09.012, ISSN 1097-6833, PMID18950798.
  86. a b c d Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Laura Schreibman i inni, Naturalistic developmental behavioral interventions: empirically validated treatments for autism spectrum disorder, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (8), 2015, s. 2411–2428, DOI10.1007/s10803-015-2407-8, ISSN 0162-3257, PMID25737021, PMCIDPMC4513196.
  87. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Kendall Powell, Opening a window to the autistic brain, „PLoS biology”, 2 (8), 2004, E267, DOI10.1371/journal.pbio.0020267, ISSN 1545-7885, PMID15314667, PMCIDPMC509312.
  88. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Betty M. Hart, Todd R. Risley, Establishing use of descriptive adjectives in the spontaneous speech of disadvantaged preschool children, „Journal of Applied Behavior Analysis”, 1 (2), 1968, s. 109–120, DOI10.1901/jaba.1968.1-109, ISSN 0021-8855, PMID16795166, PMCIDPMC1310986.
  89. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Betty M. Hart, Todd R. Risley, Incidental teaching of language in the preschool, „Journal of Applied Behavior Analysis”, 8 (4), 1975, s. 411–420, DOI10.1901/jaba.1975.8-411, ISSN 0021-8855, PMID16795506, PMCIDPMC1311874.
  90. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Gail G. McGee, Michael J. Morrier, Teresa Daly, An incidental teaching approach to early intervention for toddlers with autism, „Journal of the Association for Persons with Severe Handicaps”, 24 (3), 1999, s. 133–146, DOI10.2511/rpsd.24.3.133, ISSN 0749-1425.
  91. Robert L. Koegel i inni, How to teach pivotal behaviors to autistic children: a training manual., Santa Barbara: University of California, 1989.
  92. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Lynn Kern Koegel, Kristen Ashbaugh, Robert L. Koegel, Pivotal Response Treatment [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Seria: Evidence-based practices in behavioral health, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 85-112, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_4, ISBN 978-3-319-30923-1.
  93. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ann P. Kaiser, Peggy P. Hester, Generalized effects of enhanced milieu teaching, „Journal of Speech, Language, and Hearing Research”, 37 (6), 1994, s. 1320–1340, DOI10.1044/jshr.3706.1320, ISSN 1092-4388.
  94. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Terry B. Hancock i inni, Enhanced milieu teaching [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Seria: Evidence-based practices in behavioral health, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 177-218, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_7, ISBN 978-3-319-30923-1.
  95. a b Milieu teaching and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  96. Brooke Ingersoll, Laura Schreibman, Teaching reciprocal imitation skills to young children with autism using a naturalistic behavioral approach: effects on language, pretend play, and joint attention, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 36 (4), 2006, s. 487–505, DOI10.1007/s10803-006-0089-y, ISSN 0162-3257.
  97. Brooke Ingersoll, The social role of imitation in autism: implications for the treatment of imitation deficits, „Infants and Young Children”, 21 (2), 2008, s. 107–119, DOI10.1097/01.IYC.0000314482.24087.14, ISSN 0896-3746.
  98. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Brooke Ingersoll, Brief report: pilot randomized controlled trial of reciprocal imitation training for teaching elicited and spontaneous imitation to children with autism, „Journal of autism and developmental disorders”, 40 (9), 2010, s. 1154–1160, DOI10.1007/s10803-010-0966-2, ISSN 0162-3257, PMID20155309, PMCIDPMC3686149.
  99. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Brooke R Ingersoll, Allison L Wainer, Pilot study of a school-based parent training program for preschoolers with ASD, „Autism”, 17 (4), 2013, s. 434–448, DOI10.1177/1362361311427155, ISSN 1362-3613.
  100. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Brooke Ingersoll, Allison Wainer, Initial efficacy of project ImPACT: a parent-mediated social communication intervention for young children with ASD, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 43 (12), 2013, s. 2943–2952, DOI10.1007/s10803-013-1840-9, ISSN 0162-3257.
  101. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Nicole A. Stadnick, Aubyn Stahmer, Lauren Brookman-Frazee, Preliminary effectiveness of project ImPACT: a parent-mediated intervention for children with autism spectrum disorder delivered in a community program, „Journal of autism and developmental disorders”, 45 (7), 2015, s. 2092–2104, DOI10.1007/s10803-015-2376-y, ISSN 0162-3257, PMID25633920, PMCIDPMC4494791.
  102. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Connie Kasari, Stephanny Freeman, Tanya Paparella, Joint attention and symbolic play in young children with autism: a randomized controlled intervention study, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 47 (6), 2006, s. 611–620, DOI10.1111/j.1469-7610.2005.01567.x, ISSN 0021-9630, PMID16712638.
  103. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Kasari i inni, Randomized controlled caregiver mediated joint engagement intervention for toddlers with autism, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 40 (9), 2010, s. 1045–1056, DOI10.1007/s10803-010-0955-5, ISSN 0162-3257, PMID20145986, PMCIDPMC2922697.
  104. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Connie Kasari, Stephanie Y. Shire, JASPER [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_102213-1, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  105. Amy M. Wetherby, Juliann J. Woods, Early Social Interaction Project for children with autism spectrum disorders beginning in the second year of life: a preliminary study, „Topics in Early Childhood Special Education”, 26 (2), 2006, s. 67–82, DOI10.1177/02711214060260020201, ISSN 0271-1214.
  106. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Amy M. Wetherby i inni, Parent-implemented social intervention for toddlers with autism: an RCT, „Pediatrics”, 134 (6), 2014, s. 1084–1093, DOI10.1542/peds.2014-0757, ISSN 0031-4005, PMID25367544, PMCIDPMC4243066.
  107. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Rebecca J. Landa i inni, Intervention targeting development of socially synchronous engagement in toddlers with autism spectrum disorder: a randomized controlled trial, „Journal of child psychology and psychiatry, and allied disciplines”, 52 (1), 2011, s. 13–21, DOI10.1111/j.1469-7610.2010.02288.x, ISSN 0021-9630, PMID21126245, PMCIDPMC3059234.
  108. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Rebecca J. Landa, Luther G. Kalb, Long-term outcomes of toddlers with autism spectrum disorders exposed to short-term intervention, „Pediatrics”, 130 Suppl 2, 2012, S186–190, DOI10.1542/peds.2012-0900Q, ISSN 1098-4275, PMID23118250.
  109. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Geraldine Dawson i inni, Randomized, controlled trial of an intervention for toddlers with autism: the Early Start Denver Model, „Pediatrics”, 125 (1), 2010, e17–e23, DOI10.1542/peds.2009-0958, ISSN 0031-4005, PMID19948568, PMCIDPMC4951085.
  110. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Meagan R. Talbott i inni, Early Start Denver Model [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Seria: Evidence-based practices in behavioral health, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 113-150, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_5, ISBN 978-3-319-30923-1.
  111. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Lonnie Zwaigenbaum i inni, Early intervention for children with autism spectrum disorder under 3 years of age: recommendations for practice and research, „Pediatrics”, 136 Suppl 1, 2015, S60–81, DOI10.1542/peds.2014-3667E, ISSN 1098-4275, PMID26430170.
  112. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jessica Bradshaw i inni, Feasibility and effectiveness of very early intervention for infants at-risk for autism spectrum disorder: a systematic review, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (3), 2015, s. 778–794, DOI10.1007/s10803-014-2235-2, ISSN 1573-3432, PMID25218848.
  113. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Gabrielle Tiede, Katherine M. Walton, Meta-analysis of naturalistic developmental behavioral interventions for young children with autism spectrum disorder, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 2019, DOI10.1177/1362361319836371, ISSN 1461-7005, PMID31018655.
  114. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Connie Kasari i inni, Language outcome in autism: randomized comparison of joint attention and play interventions., „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 76 (1), 2008, s. 125–137, DOI10.1037/0022-006X.76.1.125, ISSN 1939-2117.
  115. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Kathy Lawton, Connie Kasari, Teacher-implemented joint attention intervention: pilot randomized controlled study for preschoolers with autism, „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 80 (4), 2012, s. 687–693, DOI10.1037/a0028506, ISSN 1939-2117, PMID22582764.
  116. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Kelly Stickles Goods i inni, Preschool based JASPER intervention in minimally verbal children with autism: pilot RCT, „Journal of autism and developmental disorders”, 43 (5), 2013, s. 1050–1056, DOI10.1007/s10803-012-1644-3, ISSN 0162-3257, PMID22965298, PMCIDPMC4222903.
  117. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Connie S. Wong, A play and joint attention intervention for teachers of young children with autism: a randomized controlled pilot study, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 17 (3), 2013, s. 340–357, DOI10.1177/1362361312474723, ISSN 1461-7005, PMID23610236.
  118. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Kasari i inni, Caregiver-mediated intervention for low-resourced preschoolers with autism: an RCT, „Pediatrics”, 134 (1), 2014, e72–e79, DOI10.1542/peds.2013-3229, ISSN 0031-4005, PMID24958585, PMCIDPMC4531276.
  119. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ya-Chih Chang i inni, Preschool deployment of evidence-based social communication intervention: JASPER in the classroom, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 46 (6), 2016, s. 2211–2223, DOI10.1007/s10803-016-2752-2, ISSN 1573-3432, PMID26936161.
  120. Stephanie Y. Shire i inni, Hybrid implementation model of community-partnered early intervention for toddlers with autism: a randomized trial, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 58 (5), 2017, s. 612–622, DOI10.1111/jcpp.12672, ISSN 1469-7610, PMID27966784.
  121. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Kasari i inni, Longitudinal follow up of children with autism receiving targeted interventions on joint attention and play., „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, 51 (5), 2012, s. 487–495, DOI10.1016/j.jaac.2012.02.019, ISSN 0890-8567, PMID22525955, PMCIDPMC3338205.
  122. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Anett Kaale, Lars Smith, Eili Sponheim, A randomized controlled trial of preschool-based joint attention intervention for children with autism, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 53 (1), 2012, s. 97–105, DOI10.1111/j.1469-7610.2011.02450.x, ISSN 1469-7610, PMID21883204.
  123. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Anett Kaale i inni, Preschool-based social communication treatment for children with autism: 12-month follow-up of a randomized trial, „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, 53 (2), 2014, s. 188–198, DOI10.1016/j.jaac.2013.09.019, ISSN 1527-5418, PMID24472253.
  124. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Sarah Cadogan, Adam W. McCrimmon, Pivotal response treatment for children with autism spectrum disorder: a systematic review of research quality, „Developmental Neurorehabilitation”, 18 (2), 2015, s. 137–144, DOI10.3109/17518423.2013.845615, ISSN 1751-8423.
  125. Gulden Bozkus-Genc, Serife Yucesoy-Ozkan, Meta-analysis of pivotal response training for children with autism spectrum disorder, „Education and Training in Autism and Developmental Disabilities”, 51 (1), 2016, s. 13–26, ISSN 2154-1647.
  126. Nicolette Nefdt i inni, The use of a self-directed learning program to provide introductory training in pivotal response treatment to parents of children with autism, „Journal of Positive Behavior Interventions”, 12 (1), 2010, s. 23–32, DOI10.1177/1098300709334796, ISSN 1098-3007.
  127. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Fereshteh Mohammadzaheri i inni, A randomized clinical trial comparison between pivotal response treatment (PRT) and structured applied behavior analysis (ABA) intervention for children with autism, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 44 (11), 2014, s. 2769–2777, DOI10.1007/s10803-014-2137-3, ISSN 0162-3257, PMID24840596, PMCIDPMC4194254.
  128. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Laura E. Schreibman, Aubyn C Stahmer, A randomized trial comparison of the effects of verbal and pictorial naturalistic communication strategies on spoken language for young children with autism, „Journal of autism and developmental disorders”, 44 (5), 2014, s. 1244–1251, DOI10.1007/s10803-013-1972-y, ISSN 0162-3257, PMID24272416, PMCIDPMC4005390.
  129. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać E.A. Duifhuis i inni, The effect of pivotal response treatment in children with autism spectrum disorders: a non-randomized study with a blinded outcome measure, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 47 (2), 2017, s. 231–242, DOI10.1007/s10803-016-2916-0, ISSN 0162-3257, PMID27815645, PMCIDPMC5309302.
  130. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Antonio Y. Hardan i inni, A randomized controlled trial of pivotal response treatment group for parents of children with autism, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 56 (8), 2015, s. 884–892, DOI10.1111/jcpp.12354, ISSN 1469-7610, PMID25346345.
  131. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Grace W. Gengoux i inni, Pivotal response treatment parent training for autism: findings from a 3-month follow-Up evaluation, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (9), 2015, s. 2889–2898, DOI10.1007/s10803-015-2452-3, ISSN 0162-3257.
  132. a b Pivotal response treatment and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  133. a b Incidental teaching and autism, www.researchautism.net, 10 grudnia 2017.
  134. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Hannah Waddington, Larah van der Meer, Jeff Sigafoos, Effectiveness of the Early Start Denver Model: a systematic review, „Review Journal of Autism and Developmental Disorders”, 3 (2), 2016, s. 93–106, DOI10.1007/s40489-015-0068-3, ISSN 2195-7177.
  135. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Erika M. Baril, Betsy P. Humphreys, An evaluation of the research evidence on the Early Start Denver Model, „Journal of Early Intervention”, 39 (4), 2017, s. 321–338, DOI10.1177/1053815117722618, ISSN 1053-8151.
  136. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Sally J. Rogers i inni, A multisite randomized controlled two-phase trial of the Early Start Denver Model compared to treatment as usual, „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, 58 (9), 2019, s. 853–865, DOI10.1016/j.jaac.2019.01.004, ISSN 1527-5418, PMID30768394.
  137. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Gary B. Mesibov i inni, The Teacch approach to autism spectrum disorders, Boston, MA: Springer US, 2004, DOI10.1007/978-0-306-48647-0, ISBN 978-1-4757-0990-2.
  138. Gary B. Mesibov, Victoria Shea, The TEACCH program in the era of evidence-based practice, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 40 (5), 2010, s. 570–579, DOI10.1007/s10803-009-0901-6, ISSN 1573-3432, PMID19937103.
  139. Phillip S. Strain, Edward H. Bovey, Randomized, controlled trial of the LEAP model of early intervention for young children with autism spectrum disorders, „Topics in Early Childhood Special Education”, 31 (3), 2011, s. 133–154, DOI10.1177/0271121411408740, ISSN 0271-1214.
  140. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Javier Virues-Ortega, Flávia M. Julio, Roberto Pastor-Barriuso, The TEACCH program for children and adults with autism: a meta-analysis of intervention studies, „Clinical Psychology Review”, 33 (8), 2013, s. 940–953, DOI10.1016/j.cpr.2013.07.005, ISSN 1873-7811, PMID23988454.
  141. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Javier Virués-Ortega i inni, The TEACCH program for people with autism: elements, outcomes, and comparison with competing models [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 427–436, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_23, ISBN 978-3-319-61737-4.
  142. a b c TEACCH and autism, www.researchautism.net, 12 grudnia 2017.
  143. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Brian A. Boyd i inni, Comparative efficacy of LEAP, TEACCH and non-model-specific special education programs for preschoolers with autism spectrum disorders, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 44 (2), 2014, s. 366–380, DOI10.1007/s10803-013-1877-9, ISSN 0162-3257, PMID23812661.
  144. a b Caroline Bond i inni, Educational interventions for children with ASD: a systematic literature review 2008–2013, „School Psychology International”, 37 (3), 2016, s. 303–320, DOI10.1177/0143034316639638, ISSN 0143-0343.
  145. a b c LEAP and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  146. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Barbara Cook, Relationship enhancement methods [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1775-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  147. Relationship-based interventions, www.researchautism.net, 21 lutego 2019.
  148. a b c d e f g Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jason C. Travers i inni, Fad, pseudoscientific, and controversial interventions [w:] Russell Lang, Terry B. Hancock, Nirbhay N. Singh (red.), Early intervention for young children with autism spectrum disorder, Cham: Springer International Publishing, 2016, s. 257–293, DOI10.1007/978-3-319-30925-5_9, ISBN 978-3-319-30923-1.
  149. a b c d Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Samuel L. Odom i inni, Evaluation of comprehensive treatment models for individuals with autism spectrum disorders, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 40 (4), 2010, s. 425–436, DOI10.1007/s10803-009-0825-1, ISSN 0162-3257, PMID19633939.
  150. a b c Fred R. Volkmar, Lisa A. Wiesner, Essential clinical guide to understanding and treating autism, Hoboken, New Jersey: Wiley and Sons, Inc., 2017, s. 271-290, ISBN 978-1-119-42698-1, OCLC 980871599.
  151. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Robert LaRue, Son-Rise program [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2013, s. 2939, DOI10.1007/978-1-4419-1698-3, ISBN 978-1-4419-1697-6.
  152. a b Son-Rise program and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  153. Chris Cullen, Oliver C. Mudford, Gentle teaching [w:] John W. Jacobson, Richard M. Foxx, James A. Mulick (red.), Controversial therapies for developmental disabilities: fad, fashion, and science in professional practice, Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Assoc, 2005, s. 423-434, ISBN 1-4106-1191-4, OCLC 57507545 [dostęp 2019-03-20].
  154. Steven E. Gutstein, Rachelle K. Sheely, Relationship development intervention with young children: social and emotional development activities for Asperger syndrome, autism, PDD, and NLD, London: Jessica Kingsley Pub, 2002, ISBN 0-585-47788-4, OCLC 53382625.
  155. a b Relationship development intervention and autism, www.researchautism.net, 15 października 2018.
  156. Brooke Ingersoll i inni, The effects of a developmental, social-pragmatic language intervention on rate of expressive language production in young children with autistic spectrum disorders, „Focus on Autism and Other Developmental Disabilities”, 20 (4), 2005, s. 213–222, DOI10.1177/10883576050200040301, ISSN 1088-3576.
  157. a b Brooke R. Ingersoll, Teaching social communication: a comparison of naturalistic behavioral and development, social pragmatic approaches for children with autism spectrum disorders, „Journal of Positive Behavior Interventions”, 12 (1), 2010, s. 33–43, DOI10.1177/1098300709334797, ISSN 1098-3007.
  158. a b c d e Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Amanda V Binns, Janis Oram Cardy, Developmental social pragmatic interventions for preschoolers with autism spectrum disorder: a systematic review, „Autism & Developmental Language Impairments”, 4, 2019, DOI10.1177/2396941518824497, ISSN 2396-9415.
  159. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Stanley I. Greenspan, Serena Wieder, A functional developmental approach to autism spectrum disorders, „Journal of the Association for Persons with Severe Handicaps”, 24 (3), 1999, s. 147–161, DOI10.2511/rpsd.24.3.147, ISSN 0749-1425.
  160. Stanley I. Greenspan, Serena Wieder, Engaging autism: using the floortime approach to help children relate, communicate, and think, Philadelphia, Pa.: Da Capo Lifelong Books, 2009, ISBN 978-0-7382-1094-0, OCLC 191926167.
  161. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Michael Siller, Ted Hutman, Marian Sigman, A parent-mediated intervention to increase responsive parental behaviors and child communication in children with ASD: a randomized clinical trial, „Journal of autism and developmental disorders”, 43 (3), 2013, s. 540–555, DOI10.1007/s10803-012-1584-y, ISSN 0162-3257, PMID22825926, PMCIDPMC3511916.
  162. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Hannah H. Schertz i inni, Mediating parent learning to promote social communication for toddlers with autism: effects from a randomized controlled trial, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 48 (3), 2018, s. 853–867, DOI10.1007/s10803-017-3386-8, ISSN 1573-3432, PMID29168087.
  163. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Devin M. Casenhiser, Stuart G. Shanker, Jim Stieben, Learning through interaction in children with autism: preliminary data from asocial-communication-based intervention, „Autism”, 17 (2), 2013, s. 220–241, DOI10.1177/1362361311422052, ISSN 1362-3613.
  164. Fern Sussman, More Than Words: a guide to helping parents promote communication and social skills in children with zutism spectrum disorder, Toronto: Hanen Centre, 1999, ISBN 0-921145-14-4, OCLC 43616699.
  165. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Catherine Aldred, Jonathan Green, Catherine Adams, A new social communication intervention for children with autism: pilot randomised controlled treatment study suggesting effectiveness, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 45 (8), 2004, s. 1420–1430, DOI10.1111/j.1469-7610.2004.00848.x, ISSN 0021-9630, PMID15482502.
  166. a b c Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Jonathan Green i inni, Parent-mediated communication-focused treatment in children with autism (PACT): a randomised controlled trial, „The Lancet”, 375 (9732), 2010, s. 2152–2160, DOI10.1016/S0140-6736(10)60587-9, ISSN 0140-6736, PMID20494434, PMCIDPMC2890859.
  167. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Richard Solomon i inni, PLAY project home consultation intervention program for young children with autism spectrum disorders: a randomized controlled trial, „Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics”, 35 (8), 2014, s. 475–485, DOI10.1097/DBP.0000000000000096, ISSN 0196-206X, PMID25264862, PMCIDPMC4181375.
  168. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Richard Solomon, PLAY project [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_102196-1, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  169. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Gerald Mahoney, Frida Perales, Using relationship-focused intervention to enhance the social-emotional functioning of young children with autism spectrum disorders, „Topics in Early Childhood Special Education”, 23 (2), 2003, s. 74–86, DOI10.1177/02711214030230020301, ISSN 0271-1214.
  170. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Sally J. Rogers, David L. DiLalla, A comparative study of the effects of a developmentally based instructional model on young children with autism and young children with other disorders of behavior and development, „Topics in Early Childhood Special Education”, 11 (2), 1991, s. 29–47, DOI10.1177/027112149101100205, ISSN 0271-1214.
  171. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Barry M. Prizant i inni, The SCERTS model: a transactional, family-centered approach to enhancing communication and socioemotional abilities of children with autism spectrum disorder, „Infants and Young Children”, 16 (4), 2003, s. 296, ISSN 0896-3746.
  172. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jasper A. Estabillo, Johnny L. Matson, Sensory integration therapy and DIR/Floortime [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Autism and Child Psychopathology Series, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 331–342, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_19, ISBN 978-3-319-61737-4.
  173. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jean Mercer, Examining DIR/Floortime™ as a treatment for children with autism spectrum disorders: a review of research and theory, „Research on Social Work Practice”, 27 (5), 2015, s. 625–635, DOI10.1177/1049731515583062, ISSN 1049-7315.
  174. a b DIR method and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  175. Femmie Juffer, Marian J. Bakermans-Kranenburg, Marinus H. van Ijzendoorn, Promoting positive parenting: an attachment-based intervention, New York: Lawrence Erlbaum Associates/Taylor & Francis Group, 2008, ISBN 978-1-4106-1797-2, OCLC 651752310.
  176. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Jonathan Green i inni, Parent-mediated intervention versus no intervention for infants at high risk of autism: a parallel, single-blind, randomised trial, „The Lancet. Psychiatry”, 2 (2), 2015, s. 133–140, DOI10.1016/S2215-0366(14)00091-1, ISSN 2215-0366, PMID26359749, PMCIDPMC4722333.
  177. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Jonathan Green i inni, Randomised trial of a parent‐mediated intervention for infants at high risk for autism: longitudinal outcomes to age 3 years, „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 58 (12), 2017, s. 1330–1340, DOI10.1111/jcpp.12728, ISSN 0021-9630, PMID28393350, PMCIDPMC5724485.
  178. Irina E Poslawsky i inni, Video-feedback Intervention to promote positive parenting adapted to autism (VIPP-AUTI): a randomized controlled trial, „Autism”, 19 (5), 2015, s. 588–603, DOI10.1177/1362361314537124, ISSN 1362-3613.
  179. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać PACT Consortium i inni, Cost-effectiveness analysis of a communication-focused therapy for pre-school children with autism: results from a randomised controlled trial, „BMC Psychiatry”, 15 (1), 2015, DOI10.1186/s12888-015-0700-x, ISSN 1471-244X, PMID26691535, PMCIDPMC4685630.
  180. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Andrew Pickles i inni, Parent-mediated social communication therapy for young children with autism (PACT): long-term follow-up of a randomised controlled trial, „The Lancet”, 388 (10059), 2016, s. 2501–2509, DOI10.1016/S0140-6736(16)31229-6, PMID27793431, PMCIDPMC5121131.
  181. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Jeff Sigafoos, Hannah Waddington, 6 year follow-up supports early autism intervention, „The Lancet”, 388 (10059), 2016, s. 2454–2455, DOI10.1016/S0140-6736(16)31656-7.
  182. Atif Rahman i inni, Effectiveness of the parent-mediated intervention for children with autism spectrum disorder in south Asia in India and Pakistan (PASS): a randomised controlled trial, „The Lancet Psychiatry”, 3 (2), 2016, s. 128–136, DOI10.1016/S2215-0366(15)00388-0, PMID26704571.
  183. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Michael Siller i inni, A parent-mediated intervention that targets responsive parental behaviors increases attachment behaviors in children with ASD: results from a randomized clinical trial, „Journal of autism and developmental disorders”, 44 (7), 2014, s. 1720–1732, DOI10.1007/s10803-014-2049-2, ISSN 0162-3257, PMID24488157, PMCIDPMC4371529.
  184. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Kasari i inni, Randomized controlled trial of parental responsiveness intervention for toddlers at high risk for autism, „Infant behavior and development”, 37 (4), 2014, s. 711–721, DOI10.1016/j.infbeh.2014.08.007, ISSN 0163-6383, PMID25260191, PMCIDPMC4355997.
  185. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Amanda Brignell i inni, Communication interventions for autism spectrum disorder in minimally verbal children, „Cochrane Database of Systematic Reviews”, 2018, DOI10.1002/14651858.cd012324.pub2, ISSN 1465-1858, PMID30395694, PMCIDPMC6516977.
  186. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Alice S. Carter i inni, A randomized controlled trial of Hanen’s ‘More Than Words’ in toddlers with early autism symptoms, „Journal of child psychology and psychiatry, and allied disciplines”, 52 (7), 2011, s. 741–752, DOI10.1111/j.1469-7610.2011.02395.x, ISSN 0021-9630, PMID21418212, PMCIDPMC4783130.
  187. Combined, multi-component interventions and autism, www.researchautism.net, 21 lutego 2019.
  188. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Scott O. Lilienfeld, Psychological treatments that cause harm, „Perspectives on Psychological Science”, 2 (1), 2007, s. 53–70, DOI10.1111/j.1745-6916.2007.00029.x, ISSN 1745-6916, PMID26151919.
  189. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Tomasz Witkowski, Uwaga! Przytulanie może być groźne dla zdrowia i życia! Terapia więzi, [fragment książki "Zakazana psychologia II"], www.tomaszwitkowski.pl, 2013.
  190. Jean Mercer, Attachment therapy [w:] Scott O. Lilienfeld, Steven J. Lynn, Jeffrey M. Lohr (red.), Science and pseudoscience in clinical psychology, wyd. 2, New York 2015, s. 466-499, ISBN 978-1-4625-1758-9, OCLC 894227231.
  191. a b Holding therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  192. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Darlene Magito McLaughlin, Christopher E. Smith, Positive behavior support [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 437–457, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_24, ISBN 978-3-319-61737-4.
  193. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Christine Alter, Positive behavioral interventions and supports (PBIS) [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2018, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_102148-1, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  194. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji James A. Mulick, Eric M. Butter, Positive behavior support: a paternalistic utopian delusion [w:] Richard M. Foxx, James A. Mulick (red.), Controversial therapies for autism and intellectual disabilities: fad, fashion, and science in professional practice, New York: Routledge, 2 listopada 2015, DOI10.4324/9781315754345, ISBN 978-1-315-75434-5.
  195. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Sue Fletcher-Watson i inni, Interventions based on the Theory of Mind cognitive model for autism spectrum disorder (ASD), „Cochrane Database of Systematic Reviews”, 2014, DOI10.1002/14651858.CD008785.pub2.
  196. a b Theory of mind training and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  197. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Lisa Weston, Joanne Hodgekins, Peter E. Langdon, Effectiveness of cognitive behavioural therapy with people who have autistic spectrum disorders: a systematic review and meta-analysis, „Clinical Psychology Review”, 49, 2016, s. 41–54, DOI10.1016/j.cpr.2016.08.001, ISSN 1873-7811, PMID27592496.
  198. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jennifer B. Ganz, AAC interventions for individuals with autism spectrum disorders: state of the science and future research directions, „Augmentative and Alternative Communication”, 31 (3), 2015, s. 203–214, DOI10.3109/07434618.2015.1047532, ISSN 1477-3848, PMID25995080.
  199. a b c d Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Teresa Iacono, David Trembath, Shane Erickson, The role of augmentative and alternative communication for children with autism: current status and future trends, „Neuropsychiatric Disease and Treatment”, 12, 2016, s. 2349–2361, DOI10.2147/NDT.S95967, ISSN 1176-6328, PMID27703354, PMCIDPMC5036660.
  200. a b c Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Kristy Logan, Teresa Iacono, David Trembath, A systematic review of research into aided AAC to increase social-communication functions in children with autism spectrum disorder, „Augmentative and Alternative Communication”, 33 (1), 2017, s. 51–64, DOI10.1080/07434618.2016.1267795, ISSN 1477-3848, PMID28040991.
  201. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Vannesa T. Mueller, Alternative communication [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer New York, 2017, DOI10.1007/978-1-4614-6435-8_1653-3, ISBN 978-1-4614-6435-8.
  202. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji MaryAnn Romski i inni, Early intervention and AAC: what a difference 30 years makes, „Augmentative and Alternative Communication”, 31 (3), 2015, s. 181–202, DOI10.3109/07434618.2015.1064163, ISSN 1477-3848, PMID26153901.
  203. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Daphne Hartzheim, Augmentative and alternative communication and autism [w:] Johnny L. Matson (red.), Handbook of treatments for autism spectrum disorder, Cham: Springer International Publishing, 2017, s. 269–288, DOI10.1007/978-3-319-61738-1_16, ISBN 978-3-319-61737-4.
  204. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ralf W. Schlosser, Rajinder K. Koul, Speech output technologies in interventions for individuals with autism spectrum disorders: a scoping review, „Augmentative and Alternative Communication”, 31 (4), 2015, s. 285–309, DOI10.3109/07434618.2015.1063689, ISSN 1477-3848, PMID26170252.
  205. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jennifer Kent-Walsh i inni, Effects of communication partner instruction on the communication of individuals using AAC: a meta-analysis, „Augmentative and Alternative Communication”, 31 (4), 2015, s. 271–284, DOI10.3109/07434618.2015.1052153, ISSN 1477-3848, PMID26059542.
  206. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jennifer B. Ganz i inni, Moderation of effects of AAC based on setting and types of aided AAC on outcome variables: an aggregate study of single-case research with individuals with ASD, „Developmental Neurorehabilitation”, 17 (3), 2014, s. 184–192, DOI10.3109/17518423.2012.748097, ISSN 1751-8423, PMID24102440.
  207. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Christine Holyfield i inni, Systematic review of AAC intervention research for adolescents and adults with autism spectrum disorder, „Augmentative and Alternative Communication”, 33 (4), 2017, s. 201–212, DOI10.1080/07434618.2017.1370495, ISSN 1477-3848, PMID28884601.
  208. a b c Bernard Metz, James A. Mulick, Eric M. Butter, Autism: a late 20th century fad magnet [w:] John W. Jacobson, Richard M. Foxx, James A. Mulick (red.), Controversial therapies for developmental disabilities: fad, fashion, and science in professional practice, Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Assoc, 2005, s. 237-264, ISBN 1-4106-1191-4, OCLC 57507545.
  209. John W. Jacobson, Richard M. Foxx, James A. Mulick, Facilitated communication: the ultimate fad treatment [w:] John W. Jacobson, Richard M. Foxx, James A. Mulick (red.), Controversial therapies for developmental disabilities: fad, fashion, and science in professional practice, Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Assoc, 2005, s. 363-384, ISBN 1-4106-1191-4, OCLC 57507545.
  210. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Scott O. Lilienfeld i inni, The persistence of fad interventions in the face of negative scientific evidence: facilitated communication for autism as a case example, „Evidence-Based Communication Assessment and Intervention”, 8 (2), 2014, s. 62–101, DOI10.1080/17489539.2014.976332, ISSN 1748-9539.
  211. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Ralf W. Schlosser i inni, Facilitated communication and authorship: a systematic review, „Augmentative and Alternative Communication”, 30 (4), 2014, s. 359–368, DOI10.3109/07434618.2014.971490, ISSN 0743-4618.
  212. a b Facilitated communication and autism, www.researchautism.net, 1 maja 2017.
  213. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji James Todd, Rapid prompting [w:] Fred R. Volkmar (red.), Encyclopedia of autism spectrum disorders, New York, NY: Springer, 2013, s. 2497-2503, DOI10.1007/978-1-4419-1698-3, ISBN 978-1-4419-1698-3, OCLC 822231140.
  214. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Sathiyaprakash Ramdoss i inni, Computer-based interventions to improve social and emotional skills in individuals with autism spectrum disorders: a systematic review, „Developmental Neurorehabilitation”, 15 (2), 2012, s. 119–135, DOI10.3109/17518423.2011.651655, ISSN 1751-8431, PMID22494084.
  215. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Florence D. DiGennaro Reed, Sarah R. Hyman, Jason M. Hirst, Applications of technology to teach social skills to children with autism, „Research in Autism Spectrum Disorders”, 5 (3), 2011, s. 1003–1010, DOI10.1016/j.rasd.2011.01.022.
  216. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Sam V. Wass, Kaska Porayska-Pomsta, The uses of cognitive training technologies in the treatment of autism spectrum disorders, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 18 (8), 2014, s. 851–871, DOI10.1177/1362361313499827, ISSN 1461-7005, PMID24129912.
  217. a b c Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Bertram O. Ploog i inni, Use of computer-assisted technologies (CAT) to enhance social, communicative, and language development in children with autism spectrum disorders, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 43 (2), 2013, s. 301–322, DOI10.1007/s10803-012-1571-3, ISSN 1573-3432, PMID22706582.
  218. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Kevin Michael Ayres, Linda Mechling, Frank J. Sansosti, The use of mobile technologies to assist with life skills/independence of students with moderate/severe intellectual disability and/or autism spectrum disorders: considerations for the future of school psychology, „Psychology in the Schools”, 50 (3), 2013, s. 259–271, DOI10.1002/pits.21673.
  219. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji W.L.J.E. den Brok, P.S. Sterkenburg, Self-controlled technologies to support skill attainment in persons with an autism spectrum disorder and/or an intellectual disability: a systematic literature review, „Disability and Rehabilitation. Assistive Technology”, 10 (1), 2015, s. 1–10, DOI10.3109/17483107.2014.921248, ISSN 1748-3115, PMID24848443.
  220. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Victoria Knight, Bethany R. McKissick, Alicia Saunders, A review of technology-based interventions to teach academic skills to students with autism spectrum disorder, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 43 (11), 2013, s. 2628–2648, DOI10.1007/s10803-013-1814-y, ISSN 1573-3432, PMID23543292.
  221. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Samuel L. Odom i inni, Technology-aided interventions and instruction for adolescents with autism spectrum disorder, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (12), 2015, s. 3805–3819, DOI10.1007/s10803-014-2320-6, ISSN 1573-3432, PMID25468409.
  222. a b c d e Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Nuria Aresti-Bartolome, Begonya Garcia-Zapirain, Technologies as support tools for persons with autistic spectrum disorder: a systematic review, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 11 (8), 2014, s. 7767–7802, DOI10.3390/ijerph110807767, ISSN 1660-4601, PMID25093654, PMCIDPMC4143832.
  223. Meet Kaspar, www.herts.ac.uk [dostęp 2019-08-16].
  224. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Seong-Jin Cho, Dong Hyun Ahn, Socially assistive robotics in autism spectrum disorder, „Hanyang Medical Reviews”, 36 (1), 2016, s. 17, DOI10.7599/hmr.2016.36.1.17, ISSN 1738-429X.
  225. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Marc Fabri, Salima Y. Awad Elzouki, David Moore, Emotionally expressive avatars for chatting, learning and therapeutic intervention [w:] Julie A. Jacko (red.), Human-computer interaction. HCI intelligent multimodal interaction environments. HCI 2007. Lecture Notes in Computer Science, t. 4552, Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg, 2007, s. 275–285, DOI10.1007/978-3-540-73110-8_29, ISBN 978-3-540-73108-5.
  226. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Michelle R. Kandalaft i inni, Virtual reality social cognition training for young adults with high-functioning autism, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 43 (1), 2013, s. 34–44, DOI10.1007/s10803-012-1544-6, ISSN 0162-3257, PMID22570145, PMCIDPMC3536992.
  227. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Samantha L. Finkelstein i inni, Astrojumper: designing a virtual reality exergame to motivate children with autism to exercise [w:] Benjamin Lok, Gudrun Klinker, Ryohei Nakatsu (red.), 2010 IEEE Virtual Reality Conference (VR 2010), Piscataway, NJ: Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE), 2010, DOI10.1109/VR.2010.5444770, ISBN 978-1-4244-6236-0, OCLC 665001119.
  228. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Dorothy C. Strickland, Claire D. Coles, Louise B. Southern, JobTIPS: a transition to employment program for individuals with autism spectrum disorders, „Journal of autism and developmental disorders”, 43 (10), 2013, s. 2472–2483, DOI10.1007/s10803-013-1800-4, ISSN 0162-3257, PMID23494559, PMCIDPMC3706489.
  229. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Michelle Wang, Denise Reid, Virtual reality in pediatric neurorehabilitation: attention deficit hyperactivity disorder, autism and cerebral palsy, „Neuroepidemiology”, 36 (1), 2011, s. 2–18, DOI10.1159/000320847, ISSN 1423-0208, PMID21088430.
  230. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Megan Davis i inni, TouchStory: towards an interactive learning environment for helping children with autism to understand narrative [w:] Klaus Miesenberger i inni red., Computers helping people with special needs. ICCHP 2006. Lecture notes in computer science, t. 4061, Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg, 2006, s. 785–792, DOI10.1007/11788713_115, ISBN 978-3-540-36020-9.
  231. Wan Ching Ho, Megan Davis, Kerstin Dautenhahn, Supporting narrative understanding of children with autism: a story interface with autonomous autobiographic agents [w:] IEEE Robotics and Automation Society, IEEE Engineering in Medicine and Biology Society. (red.), 2009 IEEE 11th International Conference on Rehabilitation Robotics (ICORR 2009), Piscataway, N.J.: IEEE, 2009, DOI10.1109/icorr.2009.5209580, ISBN 978-1-4244-3788-7, OCLC 489247197.
  232. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Gayle Dillon, Jean Underwood, Computer mediated imaginative storytelling in children with autism, „International Journal of Human-Computer Studies”, 70 (2), 2012, s. 169–178, DOI10.1016/j.ijhcs.2011.10.002.
  233. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jeremy Sarachan, Virtual floortime using games to engage children with autism spectrum disorder [w:] IEEE (red.), 2012 IEEE International Games Innovation Conference (IGIC 2012), Piscataway, N.J.: IEEE, 2012, DOI10.1109/IGIC.2012.6329852, ISBN 978-1-4673-1358-2, OCLC 835676163.
  234. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Ofer Golan, Simon Baron-Cohen, Systemizing empathy: teaching adults with Asperger syndrome or high-functioning autism to recognize complex emotions using interactive multimedia, „Development and Psychopathology”, 18 (02), 2006, DOI10.1017/S0954579406060305, ISSN 0954-5794.
  235. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać James W. Tanaka i inni, The perception and identification of facial emotions in individuals with autism spectrum disorders using the Let’s Face It! emotion skills battery, „Journal of child psychology and psychiatry, and allied disciplines”, 53 (12), 2012, s. 1259–1267, DOI10.1111/j.1469-7610.2012.02571.x, ISSN 0021-9630, PMID22780332, PMCIDPMC3505257.
  236. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Eva Baharav, Carly Reiser, Using telepractice in parent training in early autism, „Telemedicine and e-Health”, 16 (6), 2010, s. 727–731, DOI10.1089/tmj.2010.0029, ISSN 1530-5627.
  237. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Laurie A. Vismara, Gregory S. Young, Sally J. Rogers, Telehealth for expanding the reach of early autism training to parents, „Autism Research and Treatment”, 2012, 2012, s. 121878, DOI10.1155/2012/121878, ISSN 2090-1933, PMID23227334, PMCIDPMC3512210.
  238. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać David P. Wacker i inni, Conducting functional analyses of problem behavior via telehealth, „Journal of applied behavior analysis”, 46 (1), 2013, s. 31–46, DOI10.1002/jaba.29, ISSN 0021-8855, PMID24114083, PMCIDPMC5361405.
  239. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać David P. Wacker i inni, Conducting functional communication training via telehealth to reduce the problem behavior of young children with autism, „Journal of developmental and physical disabilities”, 25 (1), 2013, s. 35–48, DOI10.1007/s10882-012-9314-0, ISSN 1056-263X, PMID23543855, PMCIDPMC3608527.
  240. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Kenneth A. Kobak i inni, A web-based tutorial for parents of young children with autism: results from a pilot study, „Telemedicine Journal and e-Health”, 17 (10), 2011, s. 804–808, DOI10.1089/tmj.2011.0060, ISSN 1530-5627, PMID22011005, PMCIDPMC3228592.
  241. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Katherine E Pickard i inni, A mixed-method evaluation of the feasibility and acceptability of a telehealth-based parent-mediated intervention for children with autism spectrum disorder, „Autism”, 20 (7), 2016, s. 845–855, DOI10.1177/1362361315614496, ISSN 1362-3613.
  242. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji Autism focused intervention resources and modules (AFIRM), afirm.fpg.unc.edu [dostęp 2019-08-16].
  243. a b c d Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ann M. Sam i inni, Disseminating information on evidence-based practices for children and youth with autism spectrum disorder: AFIRM, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 2019, DOI10.1007/s10803-019-03945-x, ISSN 0162-3257.
  244. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji R. Oberleitner i inni, The potential of a store and forward tele-behavioral platform for effective treatment and research of autism [w:] Donna L. Hudson i inni red., EMBC 2004: the 26th Annual International Conference of the IEEE Engineering in Medicine and Biology Society, Piscataway, N.J.: IEEE, 2004, DOI10.1109/IEMBS.2004.1403926, ISBN 0-7803-8439-3, OCLC 58967844.
  245. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ron Oberleitner i inni, Optimizing the personal health record with special video capture for the treatment of autism, „Journal of Developmental and Physical Disabilities”, 19 (5), 2007, s. 513–518, DOI10.1007/s10882-007-9067-3, ISSN 1056-263X.
  246. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Alessandra Gorini i inni, A second life for eHealth: prospects for the use of 3-D virtual worlds in clinical psychology, „Journal of Medical Internet Research”, 10 (3), 2008, DOI10.2196/jmir.1029, ISSN 1438-8871, PMID18678557, PMCIDPMC2553247.
  247. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Bambang Parmanto i inni, An integrated telehealth system for remote administration of an adult autism assessment, „Telemedicine Journal and E-Health: The Official Journal of the American Telemedicine Association”, 19 (2), 2013, s. 88–94, DOI10.1089/tmj.2012.0104, ISSN 1556-3669, PMID23230821.
  248. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać R. Matthew Reese i inni, Evaluating interactive videoconferencing for assessing symptoms of autism, „Telemedicine Journal and e-Health”, 19 (9), 2013, s. 671–677, DOI10.1089/tmj.2012.0312, ISSN 1530-5627, PMID23870046, PMCIDPMC3757538.
  249. Elizabeth S. Kim i inni, Social robots as embedded reinforcers of social behavior in children with autism, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 43 (5), 2013, s. 1038–1049, DOI10.1007/s10803-012-1645-2, ISSN 0162-3257.
  250. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Jaeryoung Lee i inni, Which robot features can stimulate better responses from children with autism in robot-assisted therapy?, „International Journal of Advanced Robotic Systems”, 9 (3), 2012, s. 72, DOI10.5772/51128, ISSN 1729-8814.
  251. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Esubalew T Bekele i inni, A step towards developing adaptive robot-mediated intervention architecture (ARIA) for children with autism, „IEEE transactions on neural systems and rehabilitation engineering”, 21 (2), 2013, DOI10.1109/TNSRE.2012.2230188, ISSN 1534-4320, PMID23221831, PMCIDPMC3860752.
  252. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Brian Scassellati, Henny Admoni, Maja Matarić, Robots for use in autism research, „Annual Review of Biomedical Engineering”, 14 (1), 2012, s. 275–294, DOI10.1146/annurev-bioeng-071811-150036, ISSN 1523-9829.
  253. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Pei-Lin Weng, Yukiko Maeda, Emily C. Bouck, Effectiveness of cognitive skills-based computer-assisted instruction for students with disabilities: a synthesis, „Remedial and Special Education”, 35 (3), 2014, s. 167–180, DOI10.1177/0741932513514858, ISSN 0741-9325.
  254. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Joshua J. Diehl i inni, The clinical use of robots for individuals with autism spectrum disorders: a critical review, „Research in autism spectrum disorders”, 6 (1), 2012, s. 249–262, DOI10.1016/j.rasd.2011.05.006, ISSN 1750-9467, PMID22125579, PMCIDPMC3223958.
  255. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ee Rea Hong i inni, A meta-analysis of single-case research on the use of tablet-mediated interventions for persons with ASD, „Research in Developmental Disabilities”, 70, 2017, s. 198–214, DOI10.1016/j.ridd.2017.09.013, ISSN 1873-3379, PMID28964654.
  256. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ouriel Grynszpan i inni, Innovative technology-based interventions for autism spectrum disorders: a meta-analysis, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 18 (4), 2014, s. 346–361, DOI10.1177/1362361313476767, ISSN 1461-7005, PMID24092843.
  257. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać S. Lindgren i inni, Telehealth and autism: treating challenging behavior at lower cost, „Pediatrics”, 137 (Supplement), 2016, S167–S175, DOI10.1542/peds.2015-2851O, ISSN 0031-4005, PMID26908472, PMCIDPMC4727312.
  258. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Allison L. Wainer, Brooke R. Ingersoll, Increasing access to an ASD imitation intervention via a telehealth parent training program, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (12), 2015, s. 3877–3890, DOI10.1007/s10803-014-2186-7, ISSN 0162-3257.
  259. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji John Knutsen i inni, A systematic review of telemedicine in autism spectrum disorders, „Review Journal of Autism and Developmental Disorders”, 3 (4), 2016, s. 330–344, DOI10.1007/s40489-016-0086-9, ISSN 2195-7177.
  260. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jami L DelliFraine, Kathryn H Dansky, Home-based telehealth: a review and meta-analysis, „Journal of Telemedicine and Telecare”, 14 (2), 2008, s. 62–66, DOI10.1258/jtt.2007.070709, ISSN 1357-633X.
  261. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Nai-Ching Chi, George Demiris, A systematic review of telehealth tools and interventions to support family caregivers, „Journal of telemedicine and telecare”, 21 (1), 2015, s. 37–44, DOI10.1177/1357633X14562734, ISSN 1357-633X, PMID25475220, PMCIDPMC4486048.
  262. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji R Speyer i inni, Effects of telehealth by allied health professionals and nurses in rural and remote areas: A systematic review and meta-analysis, „Journal of Rehabilitation Medicine”, 50 (3), 2018, s. 225–235, DOI10.2340/16501977-2297, ISSN 1650-1977.
  263. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Margarida Lucas Da Silva, Daniel Goncalves, A survey on ICT tools for communication development in children with ASD [w:] Andreas Holzinger i inni red., Proceedings of the International Conference on Physiological Computing Systems, Lisbon, Portugal: SCITEPRESS – Science and Technology Publications, 2014, s. 285–292, DOI10.5220/0004641202850292, ISBN 978-989-758-006-2.
  264. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Kamran Khowaja, Siti Salwah Salim, Adeleh Asemi, Heuristics to evaluate interactive systems for children with autism spectrum disorder (ASD), „PLOS ONE”, 10 (7), 2015, e0132187, DOI10.1371/journal.pone.0132187, ISSN 1932-6203, PMID26196385, PMCIDPMC4510389.
  265. a b c Assistance dogs and autism, www.researchautism.net, 31 stycznia 2019.
  266. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać L.S. Palley, P.P. O'Rourke, S.M. Niemi, Mainstreaming animal-assisted therapy, „ILAR Journal”, 51 (3), 2010, s. 199–207, DOI10.1093/ilar.51.3.199, ISSN 1084-2020.
  267. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Marguerite E. O'Haire, Animal-assisted intervention for autism spectrum disorder: a systematic literature review, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 43 (7), 2013, s. 1606–1622, DOI10.1007/s10803-012-1707-5, ISSN 1573-3432, PMID23124442.
  268. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Annick Maujean, Christopher A. Pepping, Elizabeth Kendall, A systematic review of randomized controlled trials of animal-assisted therapy on psychosocial outcomes, „Anthrozoös”, 28 (1), 2015, s. 23–36, DOI10.2752/089279315X14129350721812, ISSN 0892-7936.
  269. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Marguerite E. O’Haire, Research on animal-assisted intervention and autism spectrum disorder, 2012–2015, „Applied Developmental Science”, 21 (3), 2017, s. 200–216, DOI10.1080/10888691.2016.1243988, ISSN 1088-8691.
  270. a b Equine-assisted activities and therapies and autism, www.researchautism.net, 12 grudnia 2018.
  271. a b c Dolphin therapy and autism, www.researchautism.net, 18 grudnia 2017.
  272. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Lori Marino, Construct validity of animal-assisted therapy and activities: how important is the animal in AAT?, „Anthrozoös”, 25 (sup1), 2012, s139–s151, DOI10.2752/175303712X13353430377219, ISSN 0892-7936.
  273. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Robert Coben, Michael Linden, Thomas E. Myers, Neurofeedback for autistic spectrum disorder: a review of the literature, „Applied Psychophysiology and Biofeedback”, 35 (1), 2010, s. 83–105, DOI10.1007/s10484-009-9117-y, ISSN 1573-3270, PMID19856096.
  274. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Martin Holtmann i inni, Neurofeedback in autism spectrum disorders, „Developmental Medicine and Child Neurology”, 53 (11), 2011, s. 986–993, DOI10.1111/j.1469-8749.2011.04043.x, ISSN 1469-8749, PMID21752020.
  275. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Robert T. Thibault i inni, Neurofeedback, self-regulation, and brain imaging: clinical science and fad in the service of mental disorders, „Psychotherapy and Psychosomatics”, 84 (4), 2015, s. 193–207, DOI10.1159/000371714, ISSN 1423-0348, PMID26021883.
  276. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Marieke J.H. Begemann i inni, Efficacy of EEG neurofeedback in psychiatry: a comprehensive overview and meta-analysis, „Translational Brain Rhythmicity”, 1 (1), 2016, DOI10.15761/TBR.1000105.
  277. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Robert T. Thibault, Amir Raz, The psychology of neurofeedback: clinical intervention even if applied placebo, „The American Psychologist”, 72 (7), 2017, s. 679–688, DOI10.1037/amp0000118, ISSN 1935-990X, PMID29016171.
  278. a b c Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Natascia Brondino i inni, Complementary and alternative therapies for autism spectrum disorder, „Evidence-based Complementary and Alternative Medicine: eCAM”, 2015, 2015, DOI10.1155/2015/258589, ISSN 1741-427X, PMID26064157, PMCIDPMC4439475.
  279. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Sara M. Scharoun i inni, Dance/movement therapy as an intervention for children with autism spectrum disorders, „American Journal of Dance Therapy”, 36 (2), 2014, s. 209–228, DOI10.1007/s10465-014-9179-0, ISSN 0146-3721.
  280. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Rachel Mortimer, Melinda Privopoulos, Saravana Kumar, The effectiveness of hydrotherapy in the treatment of social and behavioral aspects of children with autism spectrum disorders: a systematic review, „Journal of Multidisciplinary Healthcare”, 7, 2014, s. 93–104, DOI10.2147/JMDH.S55345, ISSN 1178-2390, PMID24520196, PMCIDPMC3917923.
  281. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Michelle Sowa, Ruud Meulenbroek, Effects of physical exercise on autism spectrum disorders: a meta-analysis, „Research in Autism Spectrum Disorders”, 6 (1), 2012, s. 46–57, DOI10.1016/j.rasd.2011.09.001.
  282. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Emily Bremer, Michael Crozier, Meghann Lloyd, A systematic review of the behavioural outcomes following exercise interventions for children and youth with autism spectrum disorder, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 20 (8), 2016, s. 899–915, DOI10.1177/1362361