Tilda Swinton

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tilda Swinton
Ilustracja
Tilda Swinton, na festiwalu w Edynburgu w 2007
Imię i nazwisko Katherine Matilda Swinton
Data i miejsce urodzenia 5 listopada 1960
Londyn
Zawód aktorka
Lata aktywności od 1986

Tilda Swinton (ur. 5 listopada 1960 w Londynie) – brytyjska aktorka filmowa, znana z ról w filmach Dereka Jarmana, Jima Jarmuscha czy Wesa Andersona, laureatka Oscara i nagrody BAFTA za rolę drugoplanową w filmie Michael Clayton.

Życiorys[edytuj]

Dzieciństwo i nauka[edytuj]

Wychowywała się w szkockiej rodzinie szlacheckiej wywodzącej się z saskiego rodu Edulfingów z Bernicji[1]. Jej drzewo genealogiczne sięga trzydziestu sześciu pokoleń wstecz do czasów Alfreda Wielkiego (886 r.)[2], a według niektórych genealogów nawet początków VIII w.[3][4][5] Dzieciństwo spędziła w zamku w Berwickshire – własności jej rodu od IX w. Ojciec Tildy, generał major sir John Swinton, jest kawalerem Orderu Imperium Brytyjskiego, komandorem Królewskiego Orderu Wiktorii i byłym dowódcą przybocznej straży królowej brytyjskiej[6]. Matka, Judith Balfour Killen pochodzi z Australii[7][8].

Gdy Tilda skończyła 10 lat, została wysłana do West Heath Girls’ School, elitarnej szkoły z internatem w Kent (gdzie jedną z jej szkolnych koleżanek była Diana Spencer), następnie do Fettes College w Edynburgu. Kilka lat później na Uniwersytecie w Cambridge studiowała na wydziale nauk społecznych i politycznych, następnie rozpoczęła studia na kierunku filologia angielska. Dyplom z dwóch fakultetów: socjologii i literatury angielskiej uzyskała w 1983 r., jednak mimo dobrego wykształcenia, nie planowano dla niej innej kariery niż rola żony u boku arystokraty. Tilda zbuntowała się przeciwko rodzinie:

Nie mogłam pozwolić, by o moim losie zadecydowały tradycja i urodzenie. Pewnie gdybyśmy mieszkali w Europie Środkowej, nawet nie bylibyśmy w stanie odtworzyć historii rodu. Dałam sobie prawo, by być sobą[6].

Pierwsze role teatralne[edytuj]

Już w czasach studenckich występowała na deskach teatrów[9]. Po studiach zaczęła grać w Traverse Theatre w Edynburgu i w prestiżowym Royal Shakespeare Company[10]. Zagrała m.in. rolę Mozarta w Mozarcie i Salierim według Puszkina[11]. Jej kreację w Matce Courage i jej dzieciach Brechta po dwudziestu latach krytyczka z dziennika „The Guardian” wspomina jako perwersyjną reklamę piękna[6].

Muza Dereka Jarmana[edytuj]

Po rezygnacji z teatru chciała zostać dziennikarką. Jej plany zmieniło spotkanie w 1985 roku Dereka Jarmana – artysty, geja i outsidera[6]. Jarman był już znany w środowisku filmowym. Miał na koncie takie filmy jak Sebastian – opowieść o homoerotycznym pożądaniu na religijno-historycznym tle, czy anarchistyczny Jubileusz. W 1986 roku powstał film pt. Caravaggio, w którym Tilda Swinton wcieliła się w rolę Leny, kochanki tytułowego bohatera[6]. Zarówno dla reżysera, jak i dla Tildy Swinton, był to debiut na dużym ekranie. W trakcie jego realizacji Jarman usłyszał diagnozę, że jest nosicielem wirusa HIV. Twórczość tego reżysera od tej daty krytycy oceniają najwyżej[6], a Tilda Swinton po sukcesie Carravaggia zagrała w siedmiu następnych filmach Jarmana.

W tym czasie ważne okazało się dla niej również spotkanie Sally Potter, u której zagrała jedną ze swoich najważniejszych ról w 1992 w filmie Orlando.

Tilda Swinton zagrała u Jarmana kolejno: rolę pielęgniarki w Wojennym requiem, spacerowicza w Ostatni z Anglików i Marii Magdaleny w Ogrodzie, Izabellę w ekranizacji dramatu Marlowe’a Edward II, za którą w 1992 dostała nagrodę dla najlepszej aktorki na Festiwalu Filmowym w Wenecji[10]. W Wittgensteinie wcieliła się w rolę protektorki austriackiego filozofa. Do niej też należał jeden z głosów w filmie Blue – filmie który Derek Jaman stworzył na krótko przed śmiercią[6].

Nie, muza inspiruje, ale sama jest pasywna. Tymczasem praca z Derekiem była niekończącą się rozmową. Z tej wymiany zdań, z tych kłótni rodziły się jego filmy. Dzisiaj nikt tak nie pracuje. Zmienił się sposób finansowania filmów, sektor niezależny niemal zniknął. Po śmierci Dereka poczułam potworną pustkę[6].

W 1994 odszedł mistrz, mentor i przyjaciel Tildy Swinton. Ona sama wycofała się z działalności artystycznej na dwa lata.

Niezależne kino[edytuj]

Tilda Swinton, na Sundance Film Festival w 2005 r.

Po sukcesie Orlanda Swinton otrzymywała wiele propozycji, pozostała jednak aktorką głównie kina niezależnego.

Pracowała z Susan Streitfeld, Johnem Mayburym, Scottem McGehee, Spikiem Jonze’em, Lynn Hershman, Mikiem Millsem, Timem Rothem. Ceniła sobie artystyczną wolność i poszukiwanie prawdziwej sztuki. Działa w kręgu filmowców związanych z festiwalem Sundance.

Poza kinem udziela się również w innych rejonach kultury. Stała m.in. twarzą kolekcji duetu Victor i Rolf, holenderskich projektantów mody. Brała również udział w wideoinstalacjach i performance’ach, m.in. u Cornelii Parker, w 1997 w The Maybe zrealizowanym w galerii „Serpentine”, gdzie przez tydzień, na osiem godzin dawała się zamykać w przezroczystej klatce, zamieniając samą siebie w eksponat[12]. W tym samym roku wystąpiła w teledysku grupy Orbital do utworu The Box. W 1998 dla telewizji BBC Two zrealizowała 9-minutowy film pt. Will We Wake[13].

Role w wielkich produkcjach[edytuj]

Po dwuletniej przerwie spowodowanej urodzeniem bliźniąt, aktorka powróciła do pracy w 1999 rolą w filmie Tima Rotha Strefa wojny[14]. W następnych latach często grała drugoplanowe role w hollywoodzkich produkcjach.. Po raz pierwszy w 2000 roku, gdy brytyjski reżyser Danny Boyle namówił ją na udział w filmie amerykańskim, ekranizacji powieści Alexa Garlanda Plaża[10]. Pojawiła się wtedy w Niebiańskiej plaży u boku Leonarda DiCaprio. W Vanilla Sky grała z Penélope Cruz i Tomem Cruise, w Adaptacji z Nicolasem Cage’em, w Constantine u boku Keanu Reevesa[10]. Popularność wśród szerokiej publiczności kinowej zapewniła jej rola Jadis, Białej Czarownicy w filmie Opowieści z Narnii: Lew, czarownica i stara szafa (ponownie wystąpiła epizodycznie w tej roli w kontynuacji cyklu - Opowieści z Narnii: Książę Kaspian).

Drogę po „Oscara” utorowała jej rola w filmie Na samym dnie, dzięki której w 2002 zdobyła wiele prestiżowych nagród. W 2008 otrzymała Oscara za drugoplanową rolę kobiecą w filmie Michael Clayton Tony’ego Gilroya. W filmie tym krytycy dostrzegli jej grę aktorską w roli Karen Crowder, bezwzględnej prawniczki wielkiej korporacji:

Karen to samuraj, którego cesarzem jest firma, żołnierz gotowy do wykonania każdego rozkazu. Jej garnitur jest równie dehumanizujący jak wojskowy mundur. Korporacyjny świat zamienia ludzi w perfekcyjne roboty, wypiera z osobowości. Rozmawiałam z wieloma pracownikami biurowymi, którzy byli przekonani, że straciliby pracę, gdyby włożyli nieodpowiednią koszulę albo skarpetki w złym kolorze. (...) W klasycznym filmie moja postać byłaby mężczyzną, ale w filmie Gilroya zajmująca wysokie stanowisko bohaterka jest jednak kobietą. I płeć zwraca na nią uwagę w korporacyjnej strukturze, w której najlepiej jest się nie wyróżniać. Musi być bezbłędna, pokonać „szklany sufit” i udowodnić, że zasługuje na duże pieniądze, które jej płacą. Przerażające[6].

Mimo upływu lat nie zapomniała o pracy i przyjaźni z Derekiem Jarmanem. W 2004 wzięła udział w filmie dokumentalnym Derek Jarman – życie jako sztuka, cztery lata później sama podjęła się produkcji filmu pt. Derek. W 2008 wraz z Keithem Collinsem, Simonem Fisherem Turnerem, Isaakiem Julienem i Jamesem Mackayem na Berlinale odebrała specjalną nagrodę Teddy w uznaniu dla jej opieki nad dorobkiem nieżyjącego od 14 lat reżysera[15].

Niezależny festiwal filmowy[edytuj]

W sierpniu 2008 aktorka zorganizowała niezależny festiwal filmowy „Ballerina Ballroom Cinema Of Dreams[16] w wynajętej sali balowej w Nairn. Na początku sierpnia 2009 odbyła się nieco zmieniona druga edycja tego festiwalu – tym razem pod nazwą „A Pilgrimage” – wędrowny festiwal zlokalizowany w północnej Szkocji[17].

Styl i gra aktorska[edytuj]

Tildę Swinton nazywano muzą dwuznaczności, hermafrodytycznym talentem, a nawet ikoną brytyjskich gejów[6]. Na takie opinie zapracowała sobie po równo urodą i androgyniczną posturą, jak i konsekwentnym wyborem skomplikowanych ról, często przekraczających ograniczenia jednej płci.

Dereka Jarmana pierwszego oczarowała jej nieoczywista uroda, wrażliwość na wątki homoerotyczne i umiejętność połączenia tego co męskie i kobiece. Jego obrazoburcze i wyrafinowane filmy zamieniły rudowłosą dziewczynę w zjawiskową piękność, w elfa, który nie jest ani kobietą, ani mężczyzną[14]. Zapewne to samo dostrzegła w aktorce Sally Potter, powierzając jej tytułową rolę Orlanda (1992) – chłopca, którego klątwa królowej skazała na wieczną młodość. Film prowadzi widza przez 400 lat jego życia i dziwnej przemiany w kobietę.

Pytania o tożsamość, o gender pojawiają również w innych jej kreacjach aktorskich. W Man to Man (1992) Johna Maybury’ego jest żoną, która czekając na powrót męża z wojny zaczyna się w niego przeistaczać[10]. W Constantine (2005) Tilda jako archanioł Gabriel, ponownie nie jest ani kobietą, ani mężczyzną, lecz idealnym hermafrodytą[14].

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Nagrody i nominacje[edytuj]

(Źródło: IMdB)

Tilda Swinton była też kilkukrotnie jurorem festiwali filmowych, m.in. w 1988 na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie i w 2004 na Festiwalu Filmowym w Cannes.

Życie prywatne[edytuj]

  • Tilda Swinton mieszka ze swoim partnerem, Sandro Koppem oraz swoimi dziećmi w zamku, w miejscowości Nairn w północnej Szkocji. John Byrne, ojciec bliźniaków Honora i Xaviera (ur. 1997), z którym Swinton rozstała się w 2003, mieszka w Edynburgu ze swoją partnerką Jeanine Davies.
  • Do roli w Opowieściach z Narnii namawiały ją własne dzieci. Mimo to aktorka odkryła ze zdumieniem, że 7-letnie bliźniaki, Honor i Xavier, nie zamierzają oglądać filmu, w którym zagrała złą czarownicę[18]

Filmografia[edytuj]

Filmy fabularne[edytuj]

  • 2016: Doktor Strange jako Starożytna
  • 2016: Ave, Cezar! (Hail, Caesar!) jako Thora Thacker / Thessaly Thacker
  • 2015: Nienasyceni (A Bigger Splash) jako Marianne Lane
  • 2015: Wykolejona (Trainwreck) jako Dianna
  • 2014: Grand Budapest Hotel jako madame D.
  • 2013: Snowpiercer: Arka przyszłości (Snowpiercer) jako Mason
  • 2013: Teoria wszystkiego (The Zero Theorem) jako Dr Shrink-Rom
  • 2013: Tylko kochankowie przeżyją (Only Lovers Left Alive) jako Eva
  • 2013: Śmierć jednorożca (Death for a Unicorn) jako narratorka
  • 2012: Getting On jako Elke
  • 2012: Kochankowie z Księżyca (Moonrise Kingdom) jako pracownik socjalny
  • 2011: Genevieve Goes Boating jako narratorka
  • 2011: Musimy porozmawiać o Kevinie (We Need to Talk About Kevin) jako Eva
  • 2010: Opowieści z Narnii: Podróż Wędrowca do Świtu (The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader) jako biała czarownica
  • 2009: Jestem miłością (Io sono l’amore) jako Emma Recchi
  • 2009: The Limits of Control jako blondynka
  • 2008: Ciekawy przypadek Benjamina Buttona (The Curious Case of Benjamin Button) jako Elizabeth Abbott
  • 2008: Tajne przez poufne (Burn After Reading) jako Katie Cox
  • 2008: Opowieści z Narnii: Książę Kaspian (The Chronicles of Narnia: Prince Caspian) jako biała czarownica
  • 2008: Julia jako Julia
  • 2007: Michael Clayton jako Karen Crowder
  • 2007: Człowiek z Londynu (The Man from London) jako Camélia
  • 2007: Sleepwalkers jako wiolonczelistka
  • 2007: Strange Culture jako Hope Kurtz
  • 2007: Faceless (głos)
  • 2006: Przypadek Stephanie Daley jako Lydie Crane
  • 2005: Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa jako biała czarownica
  • 2005: Broken Flowers jako Penny
  • 2005: The Somme jako narratorka
  • 2005: Rodzinka (Thumbsucker) jako Audrey Cobb
  • 2005: Constantine jako archanioł Gabriel
  • 2005: Absent Presence jako operator
  • 2003: Młody Adam (Young Adam) jako Ella Gault
  • 2003: Deklaracja (The Statement) jako Annemarie Livi
  • 2002: Adaptacja (Adaptation.) jako Valerie
  • 2002: Teknolust jako Rosetta Stone / Ruby / Marinne / Olive
  • 2001: Vanilla Sky jako Rebecca Dearborn
  • 2001: Na samym dnie (The Deep End) jako Margaret Hall
  • 2000: Possible Worlds jako Joyce
  • 2000: Niebiańska plaża (The Beach) jako Sal
  • 1999: Strefa wojny (The War Zone) jako mama
  • 1998: Szkic do portretu Francisa Bacona (Love Is the Devil: Study for a Portrait of Francis Bacon) jako Muriel Belcher
  • 1997: Conceiving Ada jako Ada Augusta Byron King
  • 1996: Kobiece perwersje (Female Perversions) jako Evelyn Eve / Evie Stephens
  • 1994: Remembrance of Things Fast: True Stories Visual Lies
  • 1993: Wittgenstein jako lady Ottoline Morrell
  • 1993: Das offene Universum jako Carla
  • 1993: Blue jako głos
  • 1992: Orlando jako Orlando
  • 1992: Man to Man jako Ella / Max Gericke
  • 1991: The Party: Nature Morte jako Queenie
  • 1991: Edward II jako królowa Izabella
  • 1990: Ogród (The Garden) jako Madonna
  • 1989: Play Me Something jako fryzjerka
  • 1989: Wojenne requiem (War Requiem) jako pielęgniarka
  • 1988: Das andere Ende der Welt
  • 1988: Inspiracja (L’ispirazione)
  • 1988: Degrees of Blindness
  • 1988: The Last of England
  • 1987: Friendship’s Death jako friendship
  • 1987: Aria jako młoda dziewczyna
  • 1986: Egomania – Insel ohne Hoffnung jako Sally
  • 1986: Caravaggio jako Lena

Seriale telewizyjne[edytuj]

  • 1992: Shakespeare: The Animated Tales jako Ophelia (głos)
  • 1992: Screenplay jako Ella / Max Gericke
  • 1990: Your Cheatin’ Heart jako Cissie Crouch
  • 1986: Zastrozzi: A Romance jako Julia

Producent[edytuj]

Producent wykonawczy[edytuj]

  • 2011: We Need to Talk About Kevin
  • 2008: Derek
  • 2006: Stephanie Daley

Scenarzysta[edytuj]

  • 2008 Derek

Przypisy

  1. Gary R.R.Swinton:Descent of the mainline Swinton family from their earliest Eadulfing ancesters.
  2. Tilda opens up.
  3. Gary R.R.Swinton:Descent of the mainline Swinton family from their earliest Eadulfing ancesters.
  4. Gary R.R.Swinton:Descent of the mainline Swinton family from their earliest Eadulfing ancesters.
  5. Gary R.R. Swinton Descent of the mainline Swinton family from their earliest Eadulfing ancesters.
  6. a b c d e f g h i j Krzysztof Kwiatkowski Dwuznaczna Tilda, „Gazeta Wyborcza” dodatek „Wysokie Obcasy”, 2007-11-26.
  7. Peter Beauclerk Dewar Burke’s Landed Gentry of Great Britain – The Kingdom in Scotland, wyd. 19, t. 1, Wilmington, Delaware 2001, s. 1317, ISBN 0-9711966-0-5.
  8. Tilda Swinton Biography na www.tiscali.co.uk, dostęp 2008-02-26.
  9. Notatka biograficzna Tildy Swinton w serwisie Filmweb.pl, dostęp 2005-02-25.
  10. a b c d e Agnieszka Kamrowska i Dorota Smoleń, biografia Tildy Swinton w portalu Onet.pl, dostęp 2008-02-25.
  11. http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2588600206.html
  12. http://www.theguardian.com/artanddesign/2013/may/18/cornelia-parker-interview, „The Guardian”, www.theguardian.com [dostęp 2016-02-07].
  13. Swinton, Tilda 1960(?)– – FREE Swinton, Tilda 1960(?)– information | Encyclopedia.com: Find Swinton, Tilda 1960(?)– research, www.encyclopedia.com [dostęp 2016-02-07].
  14. a b c Ewa Szabłowska Ludzie kina – Tilda Swinton, serwis ZoneEuropa.pl, dostęp 2008-02-25.
  15. Joanna Kollbek Berlinale: dziewczynka szkolona na żołnierza, „Onet.pl Film”, 2008-02-15.
  16. Festiwal Ballerina Ballroom Cinema Of Dreams, dostęp 2009-08-09 (ang.).
  17. Program festiwalu „A Pilgrimage”, dostęp 2009-08-09 (ang.).
  18. Nie chcą jej oglądać w roli czarownicy, portal „Onet.pl Film”, 2005-11-29.

Linki zewnętrzne[edytuj]


Poprzednik
Jennifer Hudson
za Dreamgirls
BAFTA dla Najlepszej aktorki drugoplanowej
2008 za Michael Clayton
Następca
Penélope Cruz
za Vicky Cristina Barcelona