Tomaszów Mazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Tomaszów Mazowiecki (ujednoznacznienie).
Tomaszów Mazowiecki
Plac Tadeusza Kościuszki
Plac Tadeusza Kościuszki
Herb Flaga
Herb Tomaszowa Mazowieckiego Flaga Tomaszowa Mazowieckiego
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat tomaszowski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1830
Prezydent Marcin Witko
Powierzchnia 41,30 km²
Wysokość 147 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

63 771[1]
1544 os./km²
Strefa numeracyjna
44
Kod pocztowy 97–200
Tablice rejestracyjne ETM
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Ziemia51°31′53″N 20°00′32″E/51,531389 20,008889
TERC
(TERYT)
1101316011
SIMC 0968300
Urząd miejski
ul. Polskiej Organizacji Wojskowej 10/16
97-200 Tomaszów Mazowiecki
Strona internetowa
BIP

Tomaszów Mazowiecki (do 1926 Tomaszów[2]) – miasto w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. Szóste co do wielkości, a czwarte co do ludności miasto w województwie łódzkim. 50 km od Łodzi i 100 km od Warszawy. Ponad sześćdziesięciotysięczne miasto przy trasie ekspresowej S8 (Warszawa – Katowice/Wrocław), polskim odcinku Via Baltica

Tomaszów Mazowiecki leży w Dolinie Białobrzeskiej, nad rzekami: Pilicą, Wolbórką, Czarną i Piasecznicą, w pobliżu Zalewu Sulejowskiego, na skraju Puszczy Pilickiej.

Według danych z 2015 r. miasto miało 64 289 mieszkańców[3].

Położone jest na styku trzech regionów historyczno-kulturowych. Centrum Tomaszowa Mazowieckiego i jego południowe dzielnice należą do Mazowsza[4], dzielnice na północ od rzeki Wolbórki należą do ziemi łęczyckiej, natomiast część miasta po prawej stronie rzeki Pilicy to Małopolska[5].

Spis treści

Położenie[edytuj]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 41,30 km²[6]. Miasto stanowi 4,03% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002 Tomaszów Mazowiecki ma obszar 48,3 km², w tym: użytki rolne 45%. użytki leśne 13%[7].

Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego.

Dzielnice miasta i osiedla mieszkaniowe[edytuj]

Dzielnice: Białobrzegi, Bocian, Brzustówka, Duże Nagórzyce, Józefów, Kaczka, Karpaty, Kępa, Laski, Ludwików, Łąki Henrykowskie, Małe Nagórzyce, Michałówek, Nagórzyce, Niebrów, Nowy Port, Podgórze, Podoba, Rolandówka, Siedmiodomki, Starzyce, Tomaszówek, Utrata, Wilanów, Zapiecek.

Osiedla: osiedle 1000-lecia, osiedle Browarna, osiedle Górna, osiedle mjr Hubala, osiedle Kanonierów, osiedle Obrońców Tomaszowa z 1939 r., osiedle Strzelecka, osiedle Śródmieście, osiedle Wyzwolenia I, osiedle Wyzwolenia II, os. Zapiecek, osiedle Zielone.

Historyczne części miasta: Gustek, Henryków, Kuźnice Tomaszowskie.

Dekomunizacja ulic[edytuj]

Zdekomunizowana ulica Oskara Langego w Tomaszowie, obecnie Wandy Panfil

Większość nazw ulic w Tomaszowie narzuconych przez komunistyczne władze zmieniono na przedwojenne w pierwszej dekadzie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości po 1989 roku.[8] Natomiast w pierwszych miesiącach 2017 roku, kiedy weszła w życie ustawa Sejmu o zakazie propagowania komunizmu[9], w Tomaszowie przeprowadzono dwuetapowe konsultacje społeczne. W styczniu 2017 roku mieszkańcy zgłaszali swoje propozycje nazw ulic, następnie członkowie specjalnie powołanej komisji zweryfikowali je, sprawdzając, czy są zgodne z tradycją i dziejami regionu oraz narodu, polskimi regułami nazewniczymi i cechami charakterystycznymi dla danej okolicy. W toku konsultacji zmieniono nazwy dwóch ulic[10] Jedną z ruchliwszych w mieście – prowadzącą m.in. do szpitala i Komendy Powiatowej Policji – ulicę Oskara Langego zmieniono na pochodzącą z Tomaszowa lekkoatletkę, złotą medalistkę z Mistrzostw Świata w Tokio (1991) – Polkę Wandę Panfil[11] Natomiast ulicę Teodora Duracza w przemysłowej dzielnicy miasta zmieniono na Wilanowską. Od istniejącej w pobliżu od początków XX wieku fabrykę suknaWilanów[12]

Gospodarka[edytuj]

Duży ośrodek przemysłu mineralnego, spożywczego, elektromaszynowego, metalowego, logistyki i usług.

Tomaszów obejmuje Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna – jedna z 14 specjalnych stref ekonomicznych w Polsce.

Przemysł[edytuj]

Największe zakłady Ceramiki Paradyż w Tomaszowie Mazowieckim, widok z trasy ekspresowej S8
Tomaszowska fabryka PepsiCo nad rzeką Czarną. Milenijna 36
Kopalnia kwarcu – Biała Góra w przytomaszowskich Smardzewicach
Główna siedziba i centrum dystrybucyjne polskiego producenta napojów energetyzujących Las Vegas.Wysoka 10
Tomaszowskie zakłady drobiarskie Roldrób należące do notowanego na GPW Drosedu
  • W Tomaszowie Mazowieckim ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo trasy ekspresowej S8 swoje największe fabryki wybudowała Ceramika Paradyż – jeden z największych w Europie producentów płytek ceramicznych, zatrudniający 1700 osób i produkujący 30 mln m² płytek rocznie. Eksportuje swoje produkty do ponad 40 krajów świata m.in. Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii, Rosji, Czech, Słowacji, Kanady czy Nowej Zelandii. Eksport stanowi ponad 1/3 przychodów firmy[13][14].
  • Od początku XXI wieku w Tomaszowie działa również polski oddział włoskiego koncernu Sacmi, od 1919 roku konstruującego na całym świecie maszyny do produkcji płytek ceramicznych[15] Polski oddział zbudował m.in. dwie linie produkcyjne w tomaszowskiej Ceramice Paradyż[16][17]
  • Położenie na trasie S8, zadecydowało również o tomaszowskiej inwestycji Toyoty, która ulokowała w mieście zakład produkujący tapicerkę do aut premium. Tomaszowski zakład obsługuje nie tylko zapotrzebowanie Toyoty, ale również BMW, Audi, Mercedesa, Opla, Volkswagena czy szwedzkiego SAABa[18]
  • Na terenach niegdyś należących do Zakładów Przemysłu Wełnianego Tomtex zainwestowało amerykańskie PepsiCo, które w Tomaszowie produkuje rocznie 12 tysięcy ton chrupek Cheetos[19]
  • W przytomaszowskich Smardzewicach znajdują się Tomaszowskie Kopalnie Surowców Mineralnych „Biała Góra” należące do niemieckiej firmy Quarzwerke[20] Jest to największy w Polsce kompleks wyrobisk zajmujący się wydobyciem wysokiej jakości kwarcu znajdującego zastosowanie głównie w budownictwie, w przemyśle optycznym, w elektronice (ekrany ciekłokrystaliczne), do produkcji sprzętu medycznego, naukowego oraz przy uzdatnianiu wody pitnej. Obok kopalni istnieje osiedle mieszkaniowe złożone z kilku bloków dla pracowników przedsiębiorstwa[21] Do kopalni doprowadzona jest bocznica kolejowa. Nazwa kopalni – „Biała Góra”, pochodzi od największego w okolicy wzniesienia – zwałowiska powstałego niegdyś w wyniku początkowych prac wydobywczych. Hałda obecnie wykorzystywana jest przez mieszkańców Tomaszowa do uprawiania sportów zimowych. Istnieją plany zagospodarowania jej m.in. przez budowę wyciągu narciarskiego na wzór infrastruktury turystycznej na Górze Kamieńskiej przy kopalni węgla brunatnego w pobliskim Bełchatowie. Pierwszy człon nazwy „Biała Góra” pochodzi od śnieżnobiałego koloru wydobywanego kruszywa.
  • Tuż przy trasie S8 na północnych rogatkach miasta w dzielnicy Kaczka, największą polską fabrykę wybudowała grecka Chipita w Polsce znana głównie z rogali 7days. W marcu 2017 roku otworzono kolejną halę produkcyjną, której budowa kosztowała 67 mln złotych[22] Grecka firma jest częścią Vivartia Holding S.A.
Tomaszowska fabryka Chipity producenta rogalików 7 days
  • W Tomaszowie swoją główną siedzibę oraz centrum dystrybucyjne ma jeden z większych producentów napojów energetyzujących Las Vegas. Firma jest głównym sponsorem największego miejskiego klubu sportowego – Lechia[23][24] Grupa Las Vegas inwestuje również w nieruchomości komercyjne – ma w mieście drugą co do wielkości galerię handlową – Galeria Bulwary, obecną w miastach centralnej Polski sieć sklepów monopolowych „Zagłoba” [25][26] i supermarket „Pasaż Polna”[27] W pobliskiej Spale Las Vegas zrewitalizował będącą symbolem Spały, pochodzącą z czasów cara Aleksandra III wieżę ciśnień w której obecnie działa ekskluzywna restauracja – „Carska wieża”[28]
  • Tomaszowski rodowód ma również jedno z największych w Polsce przedsiębiorstw zajmujących się recyklingiem – Syntom. Należące do rodziny Burianów. Firma ma 18 oddziałów w Polsce i jeden w Marsburgu w Niemczech. W Tomaszowie mieści się przy ulicy Wysokiej 61/65. Posiada również bocznicę kolejową przy Spalskiej 106[29]
  • Na wschodnich obrzeżach Kaczki przy Spalskiej 143, swoje centrum badawczo-rozwojowe i jedną z pięciu fabryk, wybudował jeden z większych w Europie producentów blachodachówki – Balex Metal[30]
  • Od 2000 roku w Tomaszowie działa francuskie centrum logistyczne FM Logistic. Tomaszowska platforma obsługuje super i hipermarkety Carrefour z centralnej Polski i niemieckie hurtownie Makro Cash & Carry. W 2014 roku dobudowano nową chłodnię o powierzchni 13 tys. m² mrożącą powierzchnię 3 tys. m². Tomaszowski obiekt jest pierwszym i jedynym centrum dystrybucyjnym w Polsce, które otrzymało certyfikat „Guaranteed Delivery”[31][32][33][34]
  • 170 lat, rewolucje 1905 roku i dwie wojny światowe przetrwała fabryka dywanów Welton przy Hallera. Została założona przez rodzinę tomaszowskich tkaczy – Eleonorę i Jana Rolandów. Ich syn Edward Roland zaczynał w 1848 roku od rękodzielniczego zakładu, składającego się z przędzalni i tkalni obsługiwanej przez trzy osoby. Mieściła się ona przy ówczesnej ulicy Kaliskiej (dziś Piłsudskiego). W 1905 roku firma zatrudniała już stu trzydziestu tkaczy. Fabryka była znana w całym Imperium Rosyjskim. Po II wojnie światowej firmę znacjonalizowano i przemianowano na „Weltom”. W latach dziewięćdziesiątych XX w. „Weltom” przeszedł gruntowną transformację, przekształcając się ponownie w spółkę akcyjną ze 100% udziałem kapitału polskiego. Dziś oprócz opierających się perskiej konkurencji, znanych w całej Polsce dywanów, produkuje wykładziny tapicerskie i wycieraczki kokosowe. Od nazwiska założycieli Weltomu wzięła nazwę cała zachodnia dzielnica miasta – Rolandówka[35][36][37].
  • Od 1958 roku, przy południowym wyjeździe na trasę ekspresową S8, działa Toma – zajmująca się przetwórstwem tworzyw sztucznych. Firma ma status zakładu pracy chronionej, zatrudnia ok. 100 pracowników (w tym 70 niepełnosprawnych), obsługując klientów z Polski, Niemiec i Francji[38][39]. Przy zakładzie na potrzeby pracowników działa niepubliczna lecznica.
  • W nadpilicznej dzielnicy miasta na Brzustówce działa spory producent automatycznych systemów naważania i transportu surowców Glass Produkt. Firma wyróżniana w rankingu Diamenty Forbesa[40] jest jednym z najwazniejszych sponsporów Skansenu Rzeki Pilicy[41][42]
  • Na Rolandówce, w zachodniej części miasta roboty spawalnicze i transportujące konstruuje i produkuje tomaszowska firma nowych technologii – Markom[43] Firma konstruuje komponenty dla niemieckiego Siemensa, Toshiba Machine czy Kawasaki Heavy Industries. W Polsce Markom znany jest najbardziej z produkcji wind przemysłowych.
  • Dużym inwestorem w mieście jest również Roldrób należący do notowanego na Giełdzie Papierów Wartościowych Drosedu Doinwestowane na przełomie XX i XXI wieku tomaszowskie zakłady zajmują obecnie największy teren przemysłowej dzielnicy Kaczka na rogu Wysokiej i Warszawskiej prowadzącej bezpośrednio do trasy S8[44]
Wynagrodzenie, Tomaszów Mazowiecki, 2015.jpg

Handel[edytuj]

Galeria Tomaszów

Galeria „Tomaszów”
Najstarszy w Tomaszowie dom handlowy – „Tomasz”
Fasada głównej części Domu Handlowego Tomax. Jednego z większych miejsc handlu otwartych po 1989 roku w Tomaszowie
Tomaszowskie jatki. Do lat 70. XX wieku odbywał się tu targ mięsny. Obecnie „Galeria Arkady”
Targowisko miejskie na placu Narutowicza w Tomaszowie Mazowieckim. Rok 2017

W 2016 roku przy ulicy Warszawskiej otwarto dużą galerie handlową – Galeria Tomaszów[45] Obiekt ma 17 tysięcy metrów kwadratowych i dwie kondygnacje[46]. W galerii jest 60 sklepów. Na drugiej kondygnacji obiektu znajduje się kino z czterema salami (742 foteli). Sale wyposażone są w ekrany jakości 4K z technologią DepthQ[47]. Jest to trzecie w historii miasta kino, po nieistniejącym już kinie Mazowsze przy ulicy Jerozolimskiej i nadal działającym kinie Włókniarz[48] przy ulicy Mościckiego.

Galerie wybudowano na terenach dawnej fabryki Moritza Piescha – w PRL-u Zakładów Tkanin Wełnianych Mazovia. Pierwotnie podczas prac koncepcyjnych, tak miało sie nazywać centrum handlowe – Galeria Mazowia. Jednak ze względów promocyjnych władzom zależało na kojarzeniu dużej inwestycji z miastem i zdołały przekonać inwestora do obecnej nazwy. Architektura galerii od strony południowej również nawiązuje do historii Tomaszowa. Zachowane zostały części ścian z czerwonej cegły, a we wnętrze atrium od strony ulicy Norberta Barlickiego wkomponowano jeden z kominów dawnej fabryki.

Galeria Tomaszów jest największym centrum handlowym w Tomaszowie. Inwestor szacuje, że obsługuje 210 tysięcy klientów[49].

Galeria Bulwary

Poza Galerią Tomaszów w mieście istnieje jednokondygnacyjna galeria handlowa Bulwary poszerzona o kompleks rozrywkowo-rekreacyjny (m.in. z drugą w mieście kręgielnią i pierwszymi w mieście kortami do squasha) Znajduje się podobnie jak Galeria Tomaszów, nieopodal rzeki Wolbórki, jednak na obrzeżach dzielnicy Rolandówka. W zakolu przy ulicy Legionów[50][51] Obiekt należy do tomaszowskiego producenta napojów energetyzujących Las Vegas. Inwestor szacuje, że obsługuje 120 tysięcy klientów[52].

Domy handlowe i ogólnopolskie sieci

W mieście działa dziewieć domów towarowych:

  • najstarszy DH Tomasz przy ulicy św. Antoniego
  • DH Rondo przy ulicy B.Głowackiego
  • Rolniczy Dom Handlowy Rolnik przy ulicy Dzieci Polskich
  • DH Niedźwiedź przy ulicy Św.Antoniego
  • Tomax przy ulicy P.O.W 17
  • Panorama przy pl.Kościuszki
  • DH Polna 6 przy ulicy Polnej
  • Galeria Buda przy ulicy P.O.W 3
  • DH Dekorator przy ulicy Zawadzkiej

20 sklepów spożywczych prowadzi w Tomaszowie istniejąca od 1869 roku Polska Spółdzielnia Spożywców "Społem" Jej regionalny zarząd mieści się w dawnej willi rabina Tomaszowa Dawida Bornsteina przy Warszawskiej 10/14[53]

Od początku XXI wieku w Tomaszowie obecne są sieci supermarketów:

W Tomaszowie jest jedno ogólnomiejskie targowisko, które jest najstarszym miejscem handlu w mieście (na pl.Narutowicza), oraz kilka targowisk osiedlowych[54] [[]]

Ponadregionalne hurtownie

  • Od 1989 roku w Tomaszowie działa Ice Full - mająca oddziały w pięciu województwach Polski hurtownia alkoholi. Przedstiębiorstwo jest również drugim co do wielkości w regionie (po tomaszowskim Las Vegas), producentem napojów energetyzujących Nervous. Pod marką Nervous od pocżatku XXI wieku produkowany jest znany na całym świecie sprzęt i odzież dla skateboadingu. Większościowym udziałowcem marki Nervous jest tomaszowianin Dominik Adamczyk właściciel hurtowni Ice Full. W 2011 roku firma została wyróżniona Gazelą Biznesu dziennika Puls Biznesu jako najdynamiczniej roziwjająca się firma regionalna [55] [56] [57]
  • W 1991 roku powstał Kelmes, działający obecnie w województwach łódzkim, mazowieckim i śląskim duży dystrybutor wędlin. Firma jest również właścielem sieci sklepów spożywczych Krokodylek i dwóch uzdrowisk w Kołobrzegu.[58] W 2009 roku Kelemes otworzył własną hurotwnie w Londynie, która zatrudnia ponad 50 osób. [59] Właścicielką Kelemsu jest tomaszowianka Elżbieta Szymańska. Firma ma główną siedzibę na terenach niegdyś należących do tomaszowskich zakładów tekstylnych Tomtex[60]
  • W 1995 roku w Tomaszowie powstała Joka początkowo jako hurtownia, sprzedająca głównie materiały do suchej zabudowy i systemów dociepleniowych. W 1998 roku rozpoczęła działalność budowlaną, specjalizując się w budownictwie przemysłowym. Firma zatrudnia ponad 14O osób. Przy obrocie ponad 80 mln zł Kazdego roku odnotowywana jest na liście Pulsu Biznesu wśród Gazeli Biznesu. Joka stworzyła jeden z klubów siatarskich MUKS Wiking. W 2011 roku doszło do połączenia klubu Joki z najstarszym klubem sportowym w mieście KS Lechia. Współwłaściciel Joki Stanisław Fila został prezesem Lechii.[61] [62] [63] [64]

Banki[edytuj]

Siedziba PKO BP przy Granicznej 9 w Tomaszowie. Na szczycie atrium jedna z kamer monitoringu miejskiego obserwująca ruchliwe rondo im. Tomaszowskich Olimpijczyków
Budynek banku z lat 1923–1924 przy ul. Mościckiego. Obecnie odział Pekao SA

W Tomaszowie Mazowieckim swoje samodzielne oddziały mają:

Dodatkowo na terenie miasta funkcjonują placówki partnerskie kilku innych banków m.in. Alior Banku i banku Citi Handlowy. W centrum miasta znajduje się placówka instytucji finansowej – Kasa Stefczyka

W mieście 13 bankomatów ma największy w Polsce operator Euronet[66] Trzy bankomaty posiada drugi co do ilości działających w kraju urządzeń – PlanetCash[67] Do tego należy doliczyć urządzenia należące do największych banków (PKO BP, Peako SA), które znajdują się we wszystkich placówkach oraz przy ruchliwszych lokalizacjach w centrum i przy największych centrach handlowych.

Edukacja[edytuj]

Katolickie przedszkole „Wyspa Skarbów” im.Św.Filipa Neri w Tomaszowie. W PRL restauracja „Baśniowa”, w latach dziewięćdziesiątych XX w. szwalnia.
Szkoła Podstawowa nr 13. Niemcewicza 50
Gimnazjum nr 7, Świętego Antoniego 43
Wybudowana w latach 70tych XX w. pierwsza kryta pływalnia. Przy Szkole Podstawowej 12. Wiejska 29
Nowe budynki dydaktyczne tomaszowskiego „Mechanika” (ZSP1) w Tomaszowie Mazowieckim. Widok od ulicy T.Kawki. Kwiecień 2017 roku.
Ufundowane przez największych fabrykantów XIX wiecznego Tomaszowa I Liceum Ogólnokształcące im. J.Dąbrowskiego. Najstarsza miejska szkoła z 1903 roku
Szkola muzyczna w Tomaszowie (I i II stopnia), w czasie okupacji niemieckiej, siedziba tomaszowskiego Gestapo
Boisko i jeden z budynków szkół specjalnych przy Majowej
Tomaszowska filia Uniwersytetu Łódzkiego

Przedszkola[edytuj]

W Tomaszowie istnieje:

  • 14 przedszkoli utrzymywanych przez samorząd[68]
  • 8 niepublicznych[69] w tym jedno prowadzone przez prezbitartian[70] i jedno katolickie o profilu językowym w dawnym budynku popularnej w PRL-u restauracji „Baśniowa”[71]

Szkoły podstawowe[edytuj]

W mieście istnieje 20 szkół podstawowych w tym dwie wyznaniowe. Prowadzona przez stowarzyszenie katolickie im. św. Ojca Pio w zespole szkół (gimnazjum, szkoła podstawowa, liceum), w historycznym budynku dawnej szkoły podstawowej nr 2 przy Warszawskiej[72]. Oraz szkoła podstawowa prowadzona przez prezbitarian w zmodernizowany budynku dawnej restauracji „Sosenka” przy Sosnowej[73]

Dwie publiczne podstawówki w Tomaszowie mają kryte pływalnie. Najstarszą jest basen przy SP12 przy Wiejskiej. Druga większa pływalnia otwarta na początku drugiej dekady XXI wieku znajduje się przy Zespole Szkół nr 4 (Szkoła Podstawowa nr 10), na największym tomaszowskim osiedlu – „Niebrów” Obie pływalnie poza godzinami lekcyjnymi są ogólnodostępne dla mieszkańców miasta. Odbywają się na nich również zajęcia innych szkół, w tym ponadgimanzjalnych[74] Z pływalni przy „Dwunastce”, ze względu na bliską odległość korzystają m.in. uczniowie I Liceum Ogólnokształcącego z Mościckiego. Obie szkoły mają od lat podpisaną umową w tej sprawie[75]

Gimnazja[edytuj]

Po reformie oświaty w 1999 roku, w Tomaszowie powstały 24 gimnazja w tym trzy niepubliczne[76] Wśród niepublicznych gimnazjów dwa prowadzone są przez wspólnoty wyznaniowe. Katolickie Stowarzyszenie Oświatowej im.Św.Ojca Pio prowadzi gimnazjum w zabytkowym budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 2[77][78] przy Warszawskiej, zaś prezbitarianie w tym celu zmodernizowali dawny budynek restauracji Sosenka przy Sosnowej 62[79]

Licea i technika[edytuj]

thumb thumb

Szkoły artystyczne[edytuj]

    • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II Stopnia im.prof. Tadeusza Wrońskiego
    • Liceum Plastyczne im. Stanisława Wyspiańskiego

Wyższe uczelnie[edytuj]

Szkoły specjalne[edytuj]

W Tomaszowie przy Majowej istnieje duży Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Marii Grzegorzewskiej przeznaczony do nauki dla dzieci niepełnosprawnym intelektualnie w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym oraz dzieciom z autyzmem i z zespołem Aspergera. Nauka odbywa się na poziomie szkoły podstawowej, gimnazjum, zasadniczej szkoły zawodowej oraz szkoły przysposabiającej do pracy[80]

Służba zdrowia[edytuj]

Szpital przy Jana Pawła II[edytuj]

Do chwili otworzenia pierwszego szpitala miejskiego służbę zdrowia w mieście organizował polski lekarz i działacz narodowy – Jan Rode[81][82]

Pomnik doktora Jana Rodego z 1930 roku, w którym utworzono park miejski jego imienia
Największy szpital w Tomaszowie Mazowieckim, na zdjęciu tylko Szpitalny Oddział Ratunkowy z Izbą Przyjęć.

Po ukończeniu studiów na UW, do 1892 roku pracował w Tomaszowie pochodzący z podtomaszowskiego Gustka (dziś w obrębie miasta), późniejszy znany łódzki lekarz Seweryn Sterling W 1892 założył pierwszą w Tomaszowie stację bakteriologiczną. Prowadził również socjomedyczne badania w środowisku robotniczym Tomaszowa, które opublikował w 1894 na łamach Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i czasopisma „Zdrowie”[83]

W 1891 roku otwarto 40 łóżkowy szpital miejski przy ul. Św. Antoniego 41, pod wezwaniem św. Stanisława. Rozwój szpitala miejskiego nastąpił od 1919 roku, kiedy to dyrektorem został tomaszowianin dr Alfred Augspach. Augspach pracował w szpitalu do wybuchu II wojny światowej i wsławił się heroiczną postawą podczas ratowania pierwszych ofiar obecności wojsk niemieckich w mieście[84][85][86].

Podczas I wojny światowej przez dłuższy czas na Pilicy w rejonie Tomaszowa przebiegał front rosyjsko-niemiecki. Jedyny niewielki tomaszowski szpital w okresie walk na przełomie 1914/15 roku zajęło wojsko niemieckie. W mieście działało początkowo tylko dwóch lekarzy, a gdy tyfus zabrał jednego z nich doktora Sołowiejczyka, został tylko doktor Michał Biernacki, mający do pomocy szczupły personel medyczny. W historii miasta zapisał się podobnie jak później dr Alfred Augspach jako lekarz heroicznie ratujący rannych niezależnie od ich przynależności etnicznej czy frontowej. Miasto upamiętniło go ulicą na osiedlu „Chemików”[87].

Po wojnie szpital zatrudniał 5 lekarzy. Doprowadzono oświetlenie elektryczne, a w 1927 roku telefon. Urządzono laboratorium chemiczne. W lipcu 1930 roku Tomaszów Maz. posiadał 14 lekarzy, 9 dentystów, 8 felczerów i 14 akuszerek. Wśród lekarzy było 5 internistów, 4 ginekologów, 2 pediatrów, 1 dermatolog, 1 okulista i 1 laryngolog. W roku 1938 zakupiono budynek przy ul. Polnej 56 (obecnie oddział leczenia chorób płuc), W okresie wojny obronnej 1939 roku przeciwko Niemcom szpital powiększono o budynek przy ul. Antoniego 47 i 57, gdzie przebywało do 350 rannych żołnierzy.

Po 1945 roku szpital miejski nadal prowadził swoją działalność poszerzony o budynek przy ul. Polnej 56 gdzie mieścił się oddział zakaźny. W 1949 r. powstała przy szpitalu miejska stacja Pogotowia Ratunkowego. Na początku lat 50-tych szpital noszący wówczas im. Marii Skłodowskiej-Curie, mieścił się przy ul. Św. Antoniego 47 (obecnie ponadgimnazjalna szkoła pielęgniarska), w 1954 roku przyjął imię dr. Rafała Czerwiakowskiego; liczył wtedy 154 łóżka i zatrudniał 97 osób. Przy szpitalu znajdował się także Punkt Krwiodawstwa. Pod koniec lat 50-tych przejęto na potrzeby szpitala budynek przy ul. Niskiej 14 (obecnie hospicjum). W roku 1964 wybudowano od podstaw nowy szpital przy Południowej, któremu pozostawiono imię dr. Rafała Czerwiakowskiego. Ostateczny kształt szpital uzyskał w 1984 r. i objął opieką medyczną populację ok. 170 tys. mieszkańców powiatu tomaszowskiego.

W 1998 roku szpital wyposażono w sprzęt reanimacyjny, aparaty do znieczuleń, laparoskop, aparaty do badania słuchu noworodków, inkubatory, gastrofiberoskop. W roku 2001 Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy zaopatrzono w kompletny sprzęt do rehabilitacji. W 2003 roku kompleksowo skomputeryzowano szpital. W 2005 roku szpital już przy Jana Pawła II (po śmierci papieża Polaka, Rada Miasta zmieniła nazwę ulicy), liczył 462 łóżka, zatrudniał 744 osoby w tym: 93 lekarzy różnych specjalizacji, 6 osób personelu medycznego wyższego, 73 osoby personelu średniego medycznego, 340 pielęgniarek, 30 położnych, 35 osób personelu niższego medycznego oraz 167 osób administracji i personelu gospodarczego[88]

Nowoczesny ośrodek onkologiczny[edytuj]

Centrum Diagnostyki i Terapii Onkologicznej

W 2014 roku w Tomaszowie otwarto jeden z dwóch w województwie łódzkim (po Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym im. M. Kopernika w Łodzi)[89], ośrodek wyspecjalizowany w onkologii. Jest to placówka niezależna od szpitala miejskiego, choć badania i leczenie odbywają się w większości na podstawie kontraktów z NFZ. Nowoczesny, trzykondygnacyjny budynek, powstał w niespełna rok. Na liczącej ponad 3,7 tys. m² powierzchni znalazły się oddziały chemioterapii i radioterapii[90] Oprócz zaprojektowanych pod kątem pacjentów sal i zaplecza socjalnego są także trzy bunkry akceleratorów (3 akceleratory marki Varian)[91] z zapleczem technicznym, tomograf komputerowy i apteka szpitalna. Ze względu na swój unikalny charakter ośrodek przyjmuje pacjentów z całej Polski[92][93][94][95]

Przyczyny zgonów w Tomaszowie Mazowieckim, z lat 2002–2014. Dane: GUS, 2015[96]

Przyczyny zgonow w Tomaszowie Mazowieckim od 2002 do 2014.jpg

Historia[edytuj]

Panorama Tomaszowa Mazowieckiego na początku XIX wieku, rys. Leonard Chodźko (1837)

Osada górniczo-hutnicza z XVIII wieku[edytuj]

Poczatki Tomaszowa to osada górniczo-hutnicza z 1788 r. na pograniczu trzech historycznych krain: Ziemi Łęczyckiej, Mazowsza i Małopolski[97]. Jego powstanie i początkowy rozwój były ściśle związane z rodem Ostrow­skich[98]. W związku z odkryciem tu złóż rudy żelaznej, Tomasz Ostrowski, właściciel dóbr ujezdzkich, założył osadę, która liczyła wówczas 8 domów i 49 mieszkańców, zatrudnionych przy wytopie surówki.[99] Zasoby rudy okazały się jednak niewielkie, a jej jakość nie była najlepsza, co wpłynęło na fakt, że na początku XIX w. osada podupadła, a liczba jej mieszkańców znacznie się zmniejszyła.

Rewolucja przemysłowa[edytuj]

Drugą szansę dostał Tomaszów od syna Tomasza - Antoniego Ostrowskiego - który wzorem innych właścicieli ziemskich zdecydował się na zało­żenie osady przemysłowo-handlowej i rozpoczął akcję osadniczą.[100] [101] Pierwsi osadnicy zaczęli napływać do Tomaszowa pod koniec 1822 r. W 1830 r., na wniosek Antoniego Ostrowskiego, Tomaszów uzyskał prawa miejskie. Akt ich nadania podpisany został 6 lipca 1830 roku[102]

Demografia przed I wojną światową[edytuj]

W Tomaszowie Mazowieckim stale zwiększała się liczba miesz­kańców. Jednak tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej liczba mieszkańców stałych miasta spadla.

  • 1900 rok - 13 654
  • 1905 rok. - 14 990
  • 1913 rok - 12 015

Podwojeniu uległa liczba mieszkańców niestałych. W 1913 roku na ogólną liczbę 30 268 osób (39,7%) stanowiła ludność stała, 15 340 osób (50,7%) ludność niestała, 1916 osób (9,6%) cudzoziemcy.[103]

W przeddzień wybuchu pierwszej wojny światowej w Tomaszowie Mazowieckim mieszkało

  • 34,5% Polaków;
  • 34% Żydów;
  • 29,8% Niemców.

Nieco inaczej wyglądały te proporcje wśród ludności stałej i niestałej. Otóż w tej pierwszej grupie w 1913 r. wyraźnie dominowali

  • Żydzi - 50,4%,
  • Niemcy - 25,5%,
  • Polacy - 23,9%.

Odwrotnie było, jeżeli spojrzymy na ludność niestałą. Tam przeważali

  • Polacy - 43,4%,
  • Żydzi - 29,1%,
  • Niemcy- 25,1%
  • Rosjanie- 2,2% [104]

Fabrykanckie miasto[edytuj]

W latach pierwszej wojny światowej i po jej zakończeniu Toma­szów Mazowiecki, nie tracąc swojego wielonarodowego charakteru, stał się miastem o przewadze ludności polskiej. Spowodowane to było napływem do niego ludności wiejskiej pochodzenia polskiego[105]

W Tomaszowie Mazowieckim z każdym rokiem przybywało za­kładów przemysłowych i warsztatów rzemieślniczych, najwięcej po­wstało warsztatów sukienniczych[106] W 1853 r. w Tomaszowie było 292 fabrykantów i rzemieślników. Raport statystyczny z 1853 r. po­daje, iż w mieście znajdowały się 4 zakłady fabryczne i 85 fabryk różnych. Przekładając to na dzisiejszy język, to tych 4 właścicieli za­kładów fabrycznych należy uznać za fabrykantów, natomiast pozo­stali to drobni przedsiębiorcy, w których posiadaniu znajdowały się różnej wielkości zakłady rzemieślnicze produkujące siłą mięśni na warsztatach różnego rodzaju tkaniny i inne produkty.[107]

Domy tkaczy, jedne z najstarszych budynków. Ul. Tkacka

Zakłady włókiennicze odgrywały w Tomaszowie decydującą rolę. Tym niemniej w mieście istniały też inne drobne zakłady jak: pie­karnie, browary, wytwórnie świec, zakłady produkujące narzędzia rolnicze itp. W 1892 r. takich zakładów było 14 i zatrudniały 61 ro­botników, co w ogólnej liczbie zatrudnionych w tutejszym przemyśle stanowiło 3,1%. Wartość produkcji zaś wyniosła 89 968 rubli, co da­wało zaledwie 3,3% globalnej wartości produkcji przemysłowej całego miasta [108] W 1913 r. w Tomaszowie było 41 zakładów krawieckich, 46 rzeźniczych, 40 piekarskich, 38 szewskich, 34 stolarskich, 16 czapniczych, 13 ślusarsko-tokarskich, 12 fryzjerskich, 10 zegar­mistrzowskich (ogółem 342 zakłady)[109] W 1888 r. w Tomaszowie było: 74 krawców, 78 szewców, 41 stola­rzy, 36 rzeźników, 27 piekarzy, 23 kowali, 21 czapników, 18 siodla- rzy, 19 ślusarzy, 14 tkaczy, 13 bednarzy, 12 murarzy i szwaczek13. W 1904 r. w tomaszowskim rzemiośle znajdowało zatrudnienie 500 osób[110] Rzemiosło w Tomaszowie Ma­zowieckim produkowało jedynie na potrzeby miejscowej ludności. Rzemieślnicy, z małymi wyjątkami, należeli do grupy średnio­ zamożnej.

Landsbergowie[edytuj]

Willa Aleksandra Landsberga. Konstytucji 3 Maja. Obecnie przedszkole
Siedziba dyrekcji fabryki Landsberga z początku XX wieku. Obecnie urząd pracy. Konstytucji 3 Maja 46.
Jedna z fabryk Landsberga. Widok znad rzeki Wolbórki

W wytwórczości sukna duże zasługi w jego rozwój położyła rodzina Landsbergów. Chil (Hilary) Landsberg, po przyby­ciu do Tomaszowa w 1857 r., rozpoczął produkcję wyrobów wełnia­nych w dzierżawionych pomieszczeniach. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX w. Chil rozpoczął budowę wła­snych zakładów przy ul. Gustownej 46.[111] W 1881 r. powstał tu dwupiętrowy obiekt fabryczny, mieszczący kilka oddziałów produk­cyjnych. Zakłady szybko przeszły do produkcji zmechanizowanej, wykorzystując wszelkie nowości na rynku technicznym i technolo­gicznym. Kolejnym źródłem sukcesów był sprawnie funkcjonujący aparat handlowy. Największe inwestycje podjęto w latach osiemdzie­siątych i dziewięćdziesiątych XIX w. W końcu XIX w. zakłady posia­dały 1800 wrzecion przędzalniczych, 70 krosien tkackich i 44 maszy­ny wykończalnicze i farbiarskie.[112] Chil Landsberg zmarł 12 stycznia 1898 r. w Tomaszowie Mazowieckim. [113] Spadkobiercy powołali wów­czas spółkę firmową. W 1901 r. nabyli na licytacji nieruchomość z budynkami o powierzchni 10 555 m2. Firma skupowała sąsiadujące z zakładem nieruchomości do wybuchu pierwszej wojny światowej, traktując je jako potencjalną rezerwę pod dalszą rozbudowę[114] Do wybuchu pierwszej wojny światowej przedsiębiorstwo Landsbergów odnotowało dalsze sukcesy. Zrealizowało kilka programów inwestycyjnych. Wartość produkcji wzrosła z około 480 tys. rubli w 1899 r. do 1,5 min rubli w 1911 r. Odpowiednio do tego wzrosło wyposażenie techniczne. Liczba krosien mechanicznych z 70 sztuk w 1899 r. wzrosła do 198 w 1912 r. Liczba wrzecion odpowiednio z 1800 do 3000.[115] W dniu 19 maja 1907 r. car Mikołaj II zatwierdził statut spółki: Towarzystwo Akcyjne Fabryk Sukna H. Landsberga. Kapitał zakładowy określono na 1,2 min rubli i był podzielony na 240 akcji. Na zebraniu organizacyjnym spółki dokonano po­działu akcji, których zdecydowaną większość otrzymali spadkobiercy Chila Landsberga. [116] Firma Landsbergów poniosła olbrzymie straty w okresie pierwszej wojny światowej.

Jakub Halpern[edytuj]

Kolejnym tomaszowskim fabrykantem był Jakub Halpern, który w 1853 r. założył firmę handlową. Później uruchomił dział produk­cyjny. Firma specjalizowała się w wytwarzaniu sukna i trykotaży. Szczególnie szybkie tempo rozwoju osiągnęła w latach dziewięćdzie­ siątych XIX w. W 1900 r. firma posiadała 60 krosien mechanicznych i 2800 wrzecion, działy przygotowawcze i wykończalnicze.[117] W 1899 r. firmę przekształcono w spółkę akcyjną pod nazwą Towa­rzystwo Akcyjne Manufaktury Sukna J. Halperna z kapitałem 600 tys. rubli[118] Po śmierci Jakuba, w 1900 r. kierowanie firmą przejęli jego synowie: Maurycy, Karol i Michał. Wprawdzie w roku operacyjnym 1900/1901 firma poniosła stratę w wysokości 237,5 tys. rubli, to jednak w następnych latach odzyskała równowagę finanso­wą przynosząc niewielkie zyski. Dnia 24 sierpnia 1910 r. spalił się trzypiętrowy budynek fabryczny, w którym mieściły się główne od­działy produkcyjne. Rodzina Halpernów zdecydowała się wówczas odbudować przedsiębiorstwo, ale zmieniono profil produkcyjny na produkcję wełny czesankowej, którą produkowano od 1912 r. Halpernowie zwiększyli kapitał zakładowy do 200 tys. rubli i zaciągnęli kredyty na rynku krajowym i zagranicznym. Zrealizowany program inwestycyjny objął 10 500 wrzecion i 18 maszyn skręcalniczych. [119]

Bornsteinowie[edytuj]

Starzycka Fabryka Wyrobów Sukiennych Zussmana Bornsteina z 1857 roku
Dawid Bornsztain
Willa Davida Bornsteina, jednego z czterech największych fabrykantów Tomaszowa a zarazem rabina miasta.

W wytwórczości produkcji sukna i innych wyrobów wełnianych ważną rolę odgrywała rodzina Bornsteinów. Przed wybuchem pierw­szej wojny światowej w przedsiębiorstwie Zussmana Bornsteina w Starzycach wprowadzono napęd elektryczny. W 1913 r. w tej fa­ bryce przy zatrudnieniu 350 robotników wartość produkcji wyniosła 1 min rubli. W połowie 1914 r. czynnych było 105 krosien i 4 700 wrzecion, a zatrudnienie osiągnęło 430 osób.[120] W 1911 r. zmarł zało­życiel przedsiębiorstwa, a jego spadkobiercy założyli firmę przemy­słowo-handlową Starzycka Fabryka Sukna i Kortów. Drugą fabrykę prowadził Dawid Bornstein. Jego fabryka w 1913 r. zatrudniała 300 robotników pracujących na 72 krosnach. Produkowała tkaniny o wartości 700 tys. rubli. W okresie pierwszej wojny światowej fabryka została zdewastowana na skutek rekwizycji surowców i gotowych towarów, jak i wywozu i niszczenia maszyn przędzalniczych.[121]

Przed wybuchem pierwszej wojny światowej ogółem przemysł włókienniczy Tomaszowa Mazowieckiego dysponował 1 100 krosna­mi mechanicznymi i 33 tysiącami wrzecion. Stosowano w fabrykach napęd mechaniczny o mocy 5 000 KM. 6 tysięcy robotników zatrud­nionych w tomaszowskim przemyśle włókienniczym wytworzyło tka­niny wełniane o wartości 15 milionów rubli, z których wyeksporto­wano za 13 milionów rubli.[122] Warto przy tym zaznaczyć, iż jeszcze w 1913 r. w niektórych zakładach stosowano krosna ręczne, m.in. w zakładach Ch. Rubina. Udział tych maszyn w przemyśle to­maszowskim był nieznaczny i stąd należy uznać, iż w pełni został zakończony proces mechanizacji tomaszowskiego przemysłu. Toma­szów Mazowiecki pozostał jednym z głównych ośrodków produkcji wysokiej jakości sukna i kortu.

Przemysł wełniany[edytuj]

Moritz Piesch jeden z czterech największych tomaszowskich fabrykantów
Fabryki Moritza Piescha: farbiarnia i wykańczalnia przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Dziś ulica Barlickiego
Palac Moritza Piescha przy dzisiejszej ulicy Barlickiego
Hala dawnej fabryki Moritza Piescha (w PRL – Mazowia), zaadoptowana przez inwestora na największe centrum handlowe w Tomaszowie Mazowieckim – Galerię Tomaszów przy Warszawskiej 1[123]

Tomaszowski przemysł wełniany odgrywał bardzo dużą rolę w przemyśle Królestwa Polskiego. W 1900 r. wartość tego prze­mysłu w Tomaszowie Mazowieckim wyniosła 3 258 tys. rubli i sta­nowiła 4,2% wartości globalnej produkcji Królestwa Polskiego. W 1909 r. wartość ta wzrosła do 7 200 tys. rubli i stanowiła 7,2% globalnej produkcji Królestwa Polskiego. [124] W latach 1900-1901 śred­nia liczba robotników przypadająca na jeden zakład wyniosła 101, a wartość produkcji w przeliczeniu na jeden zakład wyniosła 208 859,9 rubli.[125] Na przełomie XIX i XX w. w Tomaszowie następowała koncentra­cja przemysłu tomaszowskiego. Świadczy o tym spadek liczby zakła­ dów z 69 w 1869 r. do 32 w 1913 r. przy jednoczesnym wzroście licz­by zatrudnionych robotników z 966 w 1869 r. do 5286 w 1913 r. oraz wartości produkcji z 968 tys. rubli w 1869 r. do 13815 tys. rubli w 1913 r.

Do wybuchu pierwszej wojny światowej przemysł włókienniczy Tomaszowa Mazowieckiego podlegał ciągłej rozbudowie. W 1913 r. przemysł wełniany całego miasta zatrudniał 5 286 robotników, a wskaźnik wzrostu w stosunku do 1869 r. wyniósł 547,2%; produk­cja osiągnęła wartość 13 815 000 rubli, natomiast wskaźnik wzrostu w stosunku do 1869 r. w 1913 r. wyniósł aż 1427,1%. W 1913 r. w Tomaszowie Mazowieckim było 16 dużych i wielkich przedsiębiorstw. Zakłady te skupiały 86,5% ogółu robotników za­ trudnionych w przemyśle wełnianym Tomaszowa Mazowieckiego, a wartość ich produkcji stanowiła 84,4% globalnej wartości produkcji przedsiębiorstw wełnianych całego miasta. Największymi zakładami były:

  • Towarzystwo Akcyjne H. Landsberg - 800 robotników oraz wartość produkcji 2 500 000 rubli;
  • Farbiarnia i wykończalnia M. Piescha - 800 robotników i wartość produkcji 1 milion rubli;
  • Spółka Akcyjna J. Halperna - 350 robotników i wartość produkcji 500 000 rubli;
  • Wykańczalnia O. Fürstenwalda - 400 robotników i wartość produkcji 800 000 rubli.[126]

W 1914 r., jeszcze przed wybuchem wojny, powstała w Tomaszo­wie Mazowieckim w branży wełnianej nowa spółka akcyjna z udzia­łem kapitału francuskiego. Przekształcono mianowicie podupadłą farbiarnię i wykończalnię Moritza Piescha w towarzystwo akcyjne. Udział kapitału francuskiego wynosił 25%, a zaangażowana w to by­ła firma francuska z Roubaix, która posiadała już swoją filię w Łodzi. Zreorganizowane przedsiębiorstwo miało kapitał zakładowy w wyso­kości 3 500 000 franków i zatrudniało w 1914 r. 900 robotników.[127]

Fabryka dywanów na Rolandówce[edytuj]

Fabryka dywanów Mullera na Rolandówce
Kamienica Borucha Szepsa współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Mazowiecki. Mościckiego 4[128]

Ważną rolę odgrywała Fabryka Dywanów i Chodników, powstała w połowie XIX w. Założył ją Edward Roland. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1846 r. Początkowo składała się z dwóch działów: przędzalni i tkalni. W latach następnych zakład rozbudowano. Dnia 7 lutego 1885 r. E. Roland formalnie przestał być właścicielem fabry­ki i domów, które przejęli synowie Edwarda: Edward-junior, Samuel i Gustaw. [129] W 1891 r. Edward-junior wypisał się ze spółki. Otrzyma­ne od ojca budynki i urządzenia fabryczne wraz z prawami do nich sprzedał swojemu szwagrowi Aleksandrowi Müllerowi. W 1893 r. było już 40 warsztatów, przędzalnia z 480 wrzecionami; dywanów i chodników wyprodukowano za niespełna 35 000 rubli, sprzedając je w całości w kraju i w Imperium Rosyjskim. [130] Dalsza modernizacja i rozbudowa fabryki w starych murach oka­zała się niemożliwa. Niewielki plac ograniczony ulicami, a od wscho­ du murami budynków mieszkalnych do tego się nie nadawał. W 1895 r. trzej wspólnicy nabyli od Juliusza hr. Ostrowskiego dział­kę, na której wybudowali nowy zakład. Stary zakład spłonął w 1896 r. W 1898 r. u Rolanda produkowano wyłącznie dywany, chodniki i wycieraczki, a podstawowymi surowcami do ich produkcji była wełna, juta, włókno kokosowe, papier i len. W fabryce pracowało 95 osób: 60 mężczyzn, 31 kobiet i 4 nieletnich w wieku 12-15 lat.[131] Najwyższą wartość osiągnęła produkcja w 1899 r. - 160 tys. rubli, w latach 1904-1908 spadła do 60 tys. rubli. Z kolei w latach 1910-1912 podniosła się do 140 tys. rubli. W 1904 r. w fabryce pracowało 87 osób, w latach 1907-1908 - 103 osoby, w latach 1909-1912- 192 osoby, w 1910 r. - 198 osób.[132] Niekorzystne dla rozwoju fabryki i potęgowania zysków jej wła­ścicieli były lata 1903-1904 i 1907-1908. W tych latach produkcja przemysłowa została znacznie przyhamowana. Ceny na wyroby go­towe spadły z powodu wzrastającej konkurencji innych fabrykantów, np. Szepsa i Meisreba, którzy uruchomili niewielkie wytwórnie dywanów. Warto dodać, że w okolicy nowo wybudowanego zakładu po­ wstała nowa osada. W 1912 r. wyłącznym właścicielem fabryki stajesię A. Miiller, od tego roku rozpoczyna się dalsza rozbudowa zakładu. W 1914 r., w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej, w fabrycepracowało 350 robotników, czynnych było 260 krosien, w większości mechanicznych, w przędzalni pracowało 2000 wrzecion, a wartość produkcji sięgała 700 000 rubli.[133]

Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu[edytuj]

Duże znaczenie dla przyszłości miasta miało uruchomienie pro­dukcji sztucznego jedwabiu w Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu Spółce Akcyjnej. Była to pierwsza firma wy­twarzająca włókna sztuczne na ziemiach polskich, jak również na terenie całego imperium rosyjskiego. TFSJ powstała 13 stycznia 1911 r. pod pełną nazwą Towarzystwo Akcyjne TFSJ.[134] Uruchomie­nie produkcji nastąpiło 1 maja 1912 r., zaś przemysłową i handlową działalność Towarzystwo rozpoczęło 1 lipcal912 roku.[135] Powstanie TFSJ zawdzięczać należy inż. Feliksowi Wiślickiemu[136] O wyborze miejsca położonego obok Tomaszowa Mazowieckiego, w osadzie Wilanów, pod fabrykę sztucznego jedwabiu zadecydowało kilka czynników, a mia­nowicie: zainteresowanie i udział w realizacji projektu właścicieli tomaszowskich fabryk, bardzo duży obszar osady fabrycznej o po­wierzchni ponad 49 ha, w części zabudowany budynkami fabryczny­mi, leżący w sąsiedztwie stacji kolejowej, możliwość łatwego dopro­wadzenia potrzebnej do produkcji wody z pobliskiej Pilicy, wystar­czająca ilość siły roboczej i łatwość w zdobyciu surowca na terenieokręgu łódzkiego.[137] Dnia 4 sierpnia 1909 r. Ministerstwo Handlu w Petersburgu przesłało na ręce konsula belgijskiego w Odessie zezwolenie na otwarcie fabryki. Dnia 26 stycznia 1910 r. zostaje sporządzony akt organizacyjny przedsiębiorstwa.[138] Założycielami fabryki zostali: Salomon Landau, Feliks Landsberg, Aleksander Landsberg. Kapitał zakładowy miał wynosić 1 125 000 rubli podzielonych na 4500 akcji po 250 rubli każda. Akcje zostały podzielone pomiędzy założycieli i osoby zaproszone przez nich do udziału w przedsiębiorstwie. Towarzystwo rozpoczęło czynności 13 stycznia 1911 r., kiedy to w hotelu Bristol w Warszawie odbyło się pierwsze ogólne zebranie akcjonariuszy. Wnieśli oni po 125 rubli. Wysokość kapitału zakłado­wego stawiała Fabrykę Sztucznego Jedwabiu na drugim miejscu w Tomaszowie Mazowieckim za Spółką Akcyjną H. Landsberg, której kapitał wynosił 1 200 000 rubli.[139] Po przeprowadzeniu koniecznych formalności, przystąpiono do budowy fabryki. Pod doświadczonym kierownictwem inż. F. Wi­ślickiego i inż. Michała Hertza przystąpiono do uruchomienia nowej wytwórni na gruntach „Osady Wilanów”. Budowa fabryki trwaładwa lata, a uruchomienie produkcji nastąpiło 1 maja 1912 r. na kil­ku maszynach i 400 kapilarkach z produkcją jedwabiu 50 kg dzien­nie.[140] Budowa nowej fabryki obliczona była na produkcję dzienną 400 kg. Do Zarządu nowego zakładu weszli: Stanisław Landau - pre­zes, A. Landsberg - wiceprezes, F. Landsberg, Henryk Majmon, Gu­stave Popelier, dr W. Sachs, i inż. F. Wiślicki. Dyrektorem zarzą­dzającym został M. Hertz. Tylko przez pierwsze sześć miesięcy wy­produkowano ogółem 62 ton jedwabiu sztucznego. Fabryka i produk­cja była ciągle rozbudowywana, zwiększana i udoskonalana poprzez zastosowanie najnowszych zdobyczy technicznych. W 1913 r. Zarząd przystąpił do budowy nowych hal produkcyjnych.[141]

Fabryka zapałek Sachsa i Piescha[edytuj]

Dużym zakładem w Tomaszowie Mazowieckim była fabryka za­ pałek Sachsa i Piescha, która powstała w 1896 r. Przedsiębiorstwo to już w 1899 r. zatrudniało 117 robotników, a jego produkcja osią­gnęła 65 tys. rubli. W następnych latach fabryka ta rozwijała się dynamicznie i w 1902 r. zatrudniała już 158 robotników i wartość produkcji wyniosła 214 tys. rubli. W 1909 r. zakład ten liczył już 183 robotników i osiągnął produkcję 370 869 rubli. [142]

Urabanizacja przed I wojną światową[edytuj]

Cechą charakterystyczną okresu poprzedzającego wybuch pierw­szej wojny światowej była intensyfikacja zabudowy miejskiej oraz dynamiczny rozwój podtomaszowskich miejscowości. W szczególności dotyczyło to Starzyć i Wilanowa. Miało to związek z lokalizacją na tym terenie dużych zakładów przemysłowych.[143] W 1913 r. w Tomaszowie Mazowieckim znajdowało się 2247 bu­dynków, z tego 1184 domów mieszkalnych. Prawie połowa obiektów była murowana. Procentowy udział murowanych domów mieszkal­ nych wynosił prawie 52%.[144] Na mocy zawartej w 1908 r. umowy władz miejskich z Augsbur­skim Towarzystwem Gazowniczym, podjęta została budowa gazowni. W dwa lata później zabłysnęły lampy gazowe, które zastąpiły wysłu­żone lampy naftowe. Rozbudowana została w końcu XIX w. sieć tele­foniczna. Należy przy tym zaznaczyć, iż była ona własnością prywat­ną dr. Tadeusza Osińskiego, a jej centrala zlokalizowana była przy ul. Pilicznej (obecnie: Prezydenta I. Mościckiego). O ile w końcu XIX w. na sieć składały się tylko 63 połączenia miejscowe i 5 z Łodzią to w 1912 r. - 250, a w 1914 - 306. Kilka telefonów dzierżawiła poczta. Działalność ta przynosiła właścicielowi dochody wynoszące 16 tys. rubli rocznie.[145]

Władze miasta przed I wojną światową[edytuj]

Sprawami miasta kierował burmistrz mianowany przez władze zaborcze i ściśle wypełniający wszystkie jej polecenia i nakazy. Ostatnim burmistrzem w okresie poprzedzającym wybuch wojny był Rosjanin Jakowlew. Burmistrz zwoływał kilkunastu możnych oby­wateli miasta, którzy dokonywali wyboru ławników. Funkcję tę w 1914 r. pełnili: Błaszkowski, Klinger i Steiman. Stanowisko ławnika miało charakter czysto formalny, gdyż pełniący je nie mieli większego wpływu na zarządzanie miastem. Siedziba magistratu mieściła się w budynku stojącym u zbiegu ul. Św. Antoniego i Placu Kościuszki. Urzędował w nim sekretarz Krejckant mający do pomocy 11 urzędników[146] Ze strony władz miejskich brak było większej troski o sprawy miasta. Dowodem tego był chociażby fakt, iż pomimo du­żych potrzeb w kasie leżało bezczynnie 100 tys. rubli - kwota w tymczasie niebagatelna. Pod naciskiem gubernatora piotrkowskiego pie­niądze te zostały pożyczone miastu Sosnowiec na pokrycie potrzebtej miejscowości, bardziej zasobnej od Tomaszowa Mazowieckiego.Należy zaznaczyć, iż pomimo podejmowanych starań w okresie mię­dzywojennym pożyczka nie została nawet częściowo uregulowana.[147]

Podczas I wojny światowej[edytuj]

W 1914 r. wybuchła pierwsza wojna światowa. W czasie walk to­czonych w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego jesienią 1914 r. miasto kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Ostatecznie 17 grudnia Niemcy ulokowali się w nim na stałe [148]. Od pierwszych dni okupacji rozpoczęli grabież TFSJ, skąd wywozili surowce niezbędne do pro­dukcji bawełny strzelniczej, a następnie zaczęli rekwirować środki produkcji z innych fabryk tomaszowskich.[149] W wyniku działań wojennych w lecie 1915 r. całe Królestwo Pol­skie zajęły wojska państw centralnych. We wrześniu tego roku z ziem, które znalazły się pod okupacją niemiecką utworzono Gene­ralne Gubernatorstwo Warszawskie.[150] Na czele nowej jednostki stał gen. Bessler, któremu podlegały wszystkie sprawy, zarówno wojsko­we, jak i cywilne. Tomaszów Mazowiecki, leżący na południowym skraju Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, oddzielony był rzeką Pilicą od Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, pozostają­cego pod okupacją austriacką.[151]

W okresie pierwszej wojny światowej, od momentu opuszczenia miasta przez władze rosyjskie, w Tomaszowie, podobnie jak w innych miastach Królestwa Polskiego, m.in. w Łodzi, powstał w sierpniu 1914 r. Komitet Obywatelski, który przejął na siebie trud zarządzania gospodarką miejską.[152] Na jego czele stanął komendant miejsco­wej Straży Ogniowej Alfons Seweryn. Komitet ten łączył w sobie władzę ustawodawczą wykonawczą sądowniczą i policyjną ale po­dejmował tylko czynności niezbędne i konieczne dla sprawnego funk­cjonowania miasta w warunkach toczącej się wojny. Po wprowadze­niu przez niemieckie władze okupacyjne „zarządu cywilnego”, komi­tet został rozwiązany, a miastem zaczął kierować mianowany przez okupanta burmistrz - Niemiec, kapitan Werner. Wyznaczono też trzech ławników i kilkunastu radnych, którzy jednak nie mieli wpływu na zarządzanie miastem. Burmistrz prawie wyłącznie ogra­niczał się do wykonywania nakazów policyjnych i wojskowych, co można stwierdzić na podstawie treści wydawanego organu Magi­stratu - „Gazety Urzędowej Tomaszowskiej” [153]

W związku z przedłużającą się wojną, władze Niemiec i Austro-Węgier, chcąc pozyskać polskiego rekruta, wydały w dniu 5 listopada 1916 r. akt dwóch cesarzy. Zapowiedziały w nim utworzenie z ziem byłego Królestwa Polskiego państwa polskiego ściśle podporządko­wanego Niemcom. Społeczeństwo polskie nie poparło tego aktu. Mi­mo to w terenie zaczęto tworzyć polską administrację, z zachowa­niem jednak podległości władzom okupacyjnym.[154] W wyborach z zastosowaniem podziału na kurie (według podziału majątkowego), wybrano Radę Miejską która ukonstytuowała się w kwietniu 1917 roku.[155] W skład Rady Miejskiej weszło po 10 katoli­ków i Żydów oraz tylko 4 ewangelików. W pracach tej rady brali udział następujący radni: Artur Aronsohn, dr Michał Biernacki, Jakub Bieżuński, Dawid Bornstein, Ignacy Bornstein, Władysław Cychner, Franciszek Grzybowski, Jan Goździk, Maurycy Halpern, Mieczysław Heiman, Jan Kowalczewski, Edward Klinger, Aleksan­der Kozikowski, Kazimierz Kalinowski, pastor Leon May, Eugeniusz Aleksander Müller, Herz Morgenstein, Saul Margulies, dr Stanisław Narewski, Markus Rzeszewski, Aleksander Rychter, Kazimierz Sadłowski, Oskar Schersch, Michał Zylber.[156] Na przewodniczącego Rady Miejskiej mianowany został przez Radę Nadzorczą Jan Kowalczewski. Na wiceprzewodniczącego wybrano Maurycego Halperna, zaś na sekretarza Kazimierza Sadłowskiego. Od 27 marca 1918 r. przewodniczącym Rady Miejskiej był dr S. Narewski. Spośród komi­sji powołanych przez Radę Miejską najwięcej żywotności wykazała komisja budżetowa pod przewodnictwem radnego A. Müllera. Bur­mistrzem mianowano Tadeusza Osińskiego, a wiceburmistrzem przemysłowca Alfreda Britzmana.[157] Na krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej władze Tomaszowa Mazowieckiego wysunęły projekt włączenia w obręb miasta niektórych z otaczających go wsi. Uzasadniano ich ścisłą współzależność z miastem i obopólne korzyści wynikłe z połączenia.[158] Te zamierzenia władz zrealizowały w 1915 r. niemieckie władze okupacyjne. W dniu 8 sierpnia 1915 r. na podstawie „Ustawy o mia­stach” Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego.[159] prezydent łódzkiej policji niemieckiej Von Oppen zarządził zmianę granic To­maszowa Mazowieckiego.[160] Zarządzenie to włączało w obręb miasta wszystkie otaczające je wsie i przedmieścia. Od strony północnej zo­stały włączone wsie: Niebrów, Starzyce i Tomaszówek, od wschodu osady: Wilanów, Gustek, Michałówek, Nowy Port, Bocian i Kępa Łazisko; na południe wsie Brzustówka i folwark Tomaszówek Poduchowny; na zachodzie osada Rolandówka.[161] Tereny Tomaszowa wzrosły czterokrotnie. Ogółem przyłączono do miasta 1408,8 ha, z tego część nie zabudowanych. Obszar miasta liczył po przyłączeniu 1895 ha.[162]

Większość zakładów przemysłowych Tomaszowa Mazowieckiego została unieruchomiona już w początkowym okresie pierwszej wojny światowej, pozostałe po wprowadzeniu okupacji niemieckiej. Oku­pant niemiecki od samego początku podjął rabunkową gospodarkę. Wszystkie cenniejsze urządzenia i maszyny zostały zdemontowane i wywiezione. Niemcy rekwirowali wszystko, co nadawało się jako surowiec dla przemysłu zbrojeniowego. Fabryki pozbawiono wszyst­kich części wykonanych z metali kolorowych i skóry, pasów transmi­syjnych, a nawet wyrywano kable elektryczne. [163] Niezależnie od tego, celem okupanta było zniszczenie przemysłu polskiego, szczególnie włókienniczego — konkurującego z przemysłem niemieckim na ryn­kach światowych. W tym celu ogołocono zakłady ze wszystkich su­rowców i gotowych wyrobów. Tylko część majątku bardziej przewi­dujący zdołali uratować, przewożąc przed ustabilizowaniem się oku­pacji niemieckiej do położonego w odległości 30 km od Tomaszowa Mazowieckiego Piotrkowa Trybunalskiego, który znalazł się pod okupacją austriacką. Ponadto przemysłowcy wskutek ewakuacji władz rosyjskich utracili należne sumy za poczynione dostawy rzą­dowe. Szacunkowo straty tomaszowskiego przemysłu wyniosły około 25 min rubli.[164] a więc znacznie więcej niż wynosiła roczna wartość produkcji w 1913 roku. Skutki pierwszej wojny światowej odczuła dotkliwie fabryka dy­wanów. Niemcy zarekwirowali w niej zapasy surowców i wyrobów gotowych, wywieźli te części maszyn, które były wytworzone ze szla­chetnych bądź kolorowych metali. W lutym 1915 r. miejscowa ko­mendantura, zwana Mobile Etappen Komendantur Nr 5 II A.K., spo­rządziła rejestr zapasów, których A. Müller nie zdołał przed nimi ukryć. Zarekwirowano m.in.: 8 000 dywanów, ponad 3 000 chodni­ków, wycieraczek jutowych i kokosowych, 2 850 kg wełny i juty, 290 bel włókna kokosowego.[165] Jeszcze tuż przed rozbrojeniem Niemców w listopadzie 1918 r. Niemcy rekwirowali i wywozili do Niemiec około 80% gotowych wyrobów fabryki. Jak oszacowano, łącznie fa­bryka poniosła straty w wysokości 300 000 rubli w złocie.[166] Pierwsza wojna światowa zadała także potężny cios niedawno powstałej TFSJ. Niemcy ustanowili Kriegsrohstoff stelle, która przy­stąpiła do systematycznych rekwizycji. Okupanci zabierali zgroma­dzone surowce, zarekwirowali blisko 300 000 litrów spirytusu i ete­ru, bawełnę przeznaczoną do nitracji, sprzęt techniczny: pasy trans­misyjne, motory elektryczne, krany mosiężne.[167] W takich warunkach produkcja sztucznego jedwabiu stała się niemożliwa. W celu uchronienia maszyn i aparatów przed rekwizycją okupan­tów oraz umożliwienia pracy części załogi, Zarząd TFSJ na własne ryzyko zawarł z władzą okupacyjną, 8 marca 1917 r., kontrakt na produkty z destylacji drzewa.[168] Nadzwyczajne Ogólne Zebranie Akcjonariuszy, 17 kwietnia 1917 r., upoważniło Zarząd do budowy fabryki suchej destylacji drzewa, zakładając, że budowa pochłonie od 75 do 100 tys. marek. Wydatki z powodu inflacji bardzo szybko rosły, przekraczając budżet przeznaczony na ten cel. Budowa całej fabryki dozorowana była przez Wydział Surowców Wojennych. Plany dostarczyła firma H. Meyer Co. z Hanoweru. Wybudowano dwa z trzech zaplanowanych pieców resortowych.[169] Trzeciego nie udało się wybudować z powodu braku środków. Fabryka odpowiadała naj­nowszym wymaganiom technicznym. Na początku października 1917 r. rozpoczęła się produkcja smoły, węgla drzewnego, terpenty­ny, oleju, octanu wapnia, spirytusu drzewnego, farby drukarskiej, kwasu octowego.[170] W grudniu 1919 r. z powodu niskiej opłacalności zaprzestano niskiej destylacji drewna.[171] Była to jedyna czynna fa­bryka w Tomaszowie Mazowieckim w czasie pierwszej wojny świa­towej. TFSJ poniosła w czasie pierwszej wojny światowej bardzo duże straty. Oprócz wspomnianej wcześniej utraty należności za towary od kupców i rządu rosyjskiego, fabryka utraciła także lokaty w ban­kach Cesarstwa oraz papiery wartościowe, co było spowodowane zmianą sytuacji w Rosji, jaka nastąpiła na skutek rewolucji paź­dziernikowej. TFSJ musiała borykać się z nową sytuacją odpadł bo­wiem obsługiwany do tej pory rynek rosyjski wraz ze swoją 150 mi­lionową ludnością.[172] W Tomaszowie Mazowieckim zapanowało powszechne bezrobocie i głód[173]

W latach 1914-1918 w Tomaszowie Mazowieckim i w najbliższej okolicy czynne były jedynie tartaki, które okupant uznał za zakłady posiadające ważne znaczenie strategiczne. W tym wypadku chodziło o eksploatację bogatego drzewostanu lasów spalskich. Obok zwięk­szenia produkcji w tomaszowskich tartakach wybudowano wielki zakład w Konewce. Tylko część ludności znalazła zatrudnienie przy wyrębie lasu. Natomiast ci, którzy tutaj w ostatnich latach napłynęli, przenieśli się na wieś. Pozostali mieszkańcy w pogoni za źródłem utrzymania za­częli emigrować do Niemiec, co było zgodne z zamiarami okupanta, aby braki występujące w sile roboczej zastępować ludnością z oku­powanych terenów. To jednak nie wystarczyło i zaczęto stosować łapanki.

Budynek dawnej szkoly stolarskiej (Zasadnicza Szkoła Zawodowa 5), Róg traktu pieszego Przeskok i ulicy Tkackiej

Zatrzymanych gromadzono w szkole przy ul. Tkackiej,a następnie transportem pod strażą wysyłano do Niemiec. Obok tego prowadzono systematyczną akcję tępienia wstrętu do pracy, tj. tych, którzy przez dłuższy czas pozostawali bez pracy, przymusowo wysy­łano na roboty do Niemiec. Wyjeżdżali, bądź byli wysyłani głównie Polacy.[174] Przysyłane pieniądze zatrudnionych za granicą mogły tylko nie­ znacznie złagodzić panującą w Tomaszowie Mazowieckim nędzę. Wiele rodzin, m.in. w wyniku przeprowadzonej mobilizacji przez władze rosyjskie, pozbawionych było żywicieli i często zdarzało się, że kilkuletnie dzieci przymierały głodem. Niezależnie od tego, zarob­ki robotników wobec niedostatku żywności i drożyzny nie wystar­ czały na egzystencję licznych rodzin.[175] Rolnicy, zgodnie z rozporządzeniem okupanta, wszelkie nadwyżki zobowiązani byli dostarczać do punktów skupu, a wszelki wolny ob­rót płodami rolnymi został zabroniony pod rygorem wysokich kar. Ludność mogła nabywać artykuły spożywcze na podstawie specjal­nych kartek. Przydziały były niskie i wynosiły 4 i pół funta (2,225 kg) chleba na osobę na przeciąg 15 dni. Możliwy do nabycia był tylko chleb czarny, często mieszany z kartoflami. Na początku 1917 r. zmniejszono rację dwutygodniową ziemniaków, będących podstawą wyżywienia najbiedniejszej ludności, z 20 funtów na 18, a następnie do 12. Mięso i słonina były prawie niedostępne dla ogółu ludności. Byli jednak tacy, którzy z narażeniem życia przemycali przez pobliską granicę austriacką te artykuły z sąsiedniego powiatu opoczyńskiego. Zajmowali się tym procederem zwłaszcza mieszkańcy dzielnicy Brzustówka. Kobiety i dzieci trudniły się zbieractwem w pobliskich lasach, a nawet wyprawiano się po rosnące po miedzach dzikie owoce. W okresie letnim można było jakoś wegetować, nato­miast prawdziwa tragedia rozpoczynała się w zimie, kiedy nic nie można było znaleźć do zjedzenia, a ponadto doskwierało zimno, gdyż racje węgla pozostawały na niskim poziomie i wynosiły po 2-3 korce na jedną kartę opałową. [176]

Wobec panującego głodu, Komitet Obywatelski, a następnie od 24 lutego 1916 r. Miejscowa Rada Opiekuńcza na czele z Janem Kowalczewskim uruchomiły tanie kuchnie, które wydawały prze­ciętnie 2150 porcji zupy dziennie. Od czerwca 1918 r. Magistrat od­dał prowadzenie kuchni gminom wyznaniowym, które otrzymały na ten cel subsydia. Wprowadzenie opłat, aczkolwiek niewielkich - w kuchni katolickiej wynoszących 20 fenigów i żydowskiej 5 fenigów - spowodowało zmniejszenie liczby wydawanych obiadów do 860.[177] Dla znacznej części ludności wodnista zupa z kawałkiem chleba stanowiła jedyny posiłek w ciągu dnia. Ze względu na tragiczną sytuację dzieci głodnych i wynędznia­łych, włóczących się po ulicach miasta w poszukiwaniu pożywienia, uruchomiono 6 ochronek, w których wydawano skromny zasiłek. Ro­sła liczba dzieci bezdomnych i osieroconych.[178] Niedożywienie powodowało dużą śmiertelność wśród mieszkań­ców Tomaszowa Mazowieckiego, dotyczyło to zwłaszcza dzieci i ludzi w podeszłym wieku. Panowały nieustanne epidemie tyfusu plami­stego i czerwonki. Zwiększała się także umieralność na gruźlicę. W grudniu 1915 r. zmarł na tyfus lekarz Sołowiejczyk, który praco­wał w specjalnie uruchomionym szpitalu zakaźnym. Od tego czasu szpital ogólny i zakaźny obsługiwany był przez jednego lekarza, dr Michała Biernackiego, który miał do dyspozycji 1 felczera i 5 pielęgniarek oraz wykwalifikowanego dezynfektora. Szalejąca epidemia sprawiła, że władze okupacyjne zarządziły masowe szczepienia. Jed­nak niewiele to pomogło wobec chronicznego niedożywienia. Śmier­telność pomimo znacznego zmniejszenia się liczby ludności zwięk­szyła się z 729 w 1913 r. do 801 w 1918 r. i była półtorakrotnie wyż­sza od liczby urodzeń.[179] [180]

Podczas II wojny światowej[edytuj]

Warszawska róg Szerokiej. Niemieccy tomaszowianie czekają Hansa Franka

Przed wojną na terenie miasta od 1924 r. działała organizacja niemieckiej mniejszości Niemieckie Stowarzyszenie Ludowe w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen skrót DVP)[181]

Podczas wojny obronnej 6 września 1939 r. w rejonie miasta rozegrała się bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim. W czasie II wojny światowej w połowie 1940 roku m.in. do Tomaszowa (za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Radogoszczu) trafiały transporty osób wysiedlonych z Kraju Warty. Niemcy utworzyli także w mieście żydowskie getto, które liczyło do 16 000 mieszkańców (w większość lokalnych, ale i 3000 przesiedlonych z okolicznych wsi) w pierwszych latach wojny[182]. Getto zlikwidowano w końcu października 1942 r., kiedy prawie wszyscy Żydzi zostali zamordowani. Reszta z nich (ok. 900 osób) pracowała do maja 1943 r. w pododdziale Organizacji Todt, który budował duże schrony obok wsi Konewka i Jeleń, w związku z tworzoną tu jedną z głównych kwater Hitlera. W czasie wojny na terenie miasta znajdował się węgierski lazaret. Tomaszów został zajęty przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945 r.

Represje komunistyczne[edytuj]

Dawny hotel. Urząd Bezpieczeństwa w jego piwnicach urządził katownie uczestnikom powstania antykomunistycznego W tle, obecny Hotel Mazowiecki

Po wkroczeniu Armii Czerwonej w Tomaszowie nastąpiły represje wobec członków antykomunistycznego podziemia, byłych żołnierzy Armii Krajowej, przedwojennej inteligencji, a nawet ludności cywilnej którą NKWD a później stworzony z ochotników Resort Bezpieczeństwa Publicznego (następnie Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego), podejrzewały o nieprzychylność wobec nowej władzy. Torturowano i rozstrzeliwano m.in. w piwnicach dawnego hotelu przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic św. Antoniego i Tadeusza Kawki[183][184][185]

W lasach dzisiejszego powiatu tomaszowskiego działał I Pluton 25 Pułku Piechoty Armii Krajowej "Trojan" noszący pseudonim od wsi w której został zawiązany - Trojanów[186]

Zabytki[edytuj]

Zespół pałacowy założycieli miasta – Ostrowskich w Tomaszowie Mazowieckim (woj. łódzkie). Wybudowany w 1812 roku[187] Obecnie muzeum
Neorenesansowy kościół pw. Św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim z 1858 roku. Ufundowana przez tomaszowskich fabrykantów dla – w większości – katolickich robotników. Wybudowany wg projektu profesora warszawskiej ASP Henryka Marconiego[188]
Przedwojenna modernistyczna willa przy św. Antoniego
Budynek elitarnego Klubu Miejskiego z 1904 roku. Obecnie biblioteka miejska i najstarsze działające w mieście kino „Włókniarz”
Willa doktora Jana Rodego, twórcy tomaszowskiej służby zdrowia. Obecnie Urząd Stanu Cywilnego
Kamienica fabrykancka rodziny Knothe w Tomaszowie Mazowieckim, zbudowana w 3-iej dekadzie XIX wieku, pl. Kościuszki (wówczas św.Józefa)


Zabytkami miasta są[189]:

  • Pałac Ostrowskich – ul. POW 11/15 – zbudowany w 1812 r. według projektu Lessla w stylu klasycystycznym. Pierwotnie był to budynek parterowy. Z trzypiętrowej wieży założyciel Tomaszowa obserwował swoje dobra. W późniejszym czasie dobudowano piętro. W części parterowej urządzono kaplicę i oranżerię. Pozostałe pomieszczenia były przeznaczone do celów mieszkalnych. Na początku lat 20. obok pałacu zostały zbudowane zabudowania folwarczne, dom dla oficjalistów (obecnie WKU) i stajnia. Generalne remonty przechodził w latach 1898, 1929, 1969, 2010. Obecnie mieści się tu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.
  • Neorenensansowy Kościół św. Antoniego – przy ulicy św. Antoniego – zbudowany w roku 1958, rozbudowany w latach 1888–1891 i 1948[190][191]
  • Kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela – ul. św. Antoniego 39 – zbudowany w latach 1897–1902 w stylu neogotyckim, wewnątrz znajduje się obraz autorstwa Wojciecha Gersona z 1900 r. pt. „Spotkanie Zmartwychwstałego Chrystusa z Marią Magdaleną” oraz zabytkowe organy.
  • Klasycystyczny Kościół ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy – pl. Kościuszki 21 – wybudowany na zlecenie hr. Antoniego Ostrowskiego w latach 1823–1829.
  • Dawne jatki – ul. Rzeźnicza – budowla w stylu klasycystycznym, do lat 70. XX wieku pełniły funkcję handlową. W latach 70. adaptowano je na potrzeby kultury lokalizując w nich „Galerię pod Arkadami” (obecnie „Galeria Arkady”).
  • Ratusz miejski – ul. POW 10/16 – zaprojektowany przez Aleksandra Ranieckiego. W 1925 r. ówczesny prezydent Polski Stanisław Wojciechowski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę ratusza, uroczyste otwarcie gmachu odbyło się 26.06.1927 r.
  • Gmach Banku Polskiego – ul. I. Mościckiego. 31/33 – wybudowany w latach 1923–1924, budowla wzniesiona w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, wnętrze zostało ozdobione bogatą sztukaterią. Obecnie mieści się tu bank Pekao SA.
  • Eklektyczny pałacyk Pieschów – ul. Barlickiego 32 – zbudowany w 1895 r. przez Moritza Piescha, właściciela mechanicznej farbiarni i wykończalni, jednej z pierwszych i największych fabryk włókienniczych Tomaszowa. W latach 30. bryła obiektu uległa pewnym przeobrażeniom: rozbudowano II piętro zmieniając elewację północno i południowo-wschodnią.
  • Fabrykancka kamienica – ul. I. Mościckiego 4 – zbudowana na początku lat 20. XX wieku przez Bolesława vel Borucha Szepsa – współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Maz.
  • Pałacyk dra Jana Rodego – ul. św. Antoniego 42 – nosi cechy architektury stanowiącej połączenie neoklasycyzmu i eklektyzmu. Zbudowany przez wybitnego społecznika i lekarza, założyciela tomaszowskiego szpitala – dra Jana Serafina Rodego. Obecnie mieści się tu Urząd Stanu Cywilnego.
  • Kościół modrzewiowy pw. św. Marcina biskupa – ul. Gminna (Białobrzegi) – pochodzi z XVII w. przebudowany ok. 1746 r.
  • Dawny dwór – ul. Radomska – Pochodzi z połowy XIX wieku. Obecnie własność Gminnej Spółdzielni.
  • Fabrykancka willa – ul. Konstytucji 3 Maja 48 – zbudowana w stylu eklektycznym ok. 1900 r. dla kierownictwa Fabryki Sukna H. Landsberg. Obecnie siedziba Rejonowego Urzędu Pracy.
  • Kamienica fabrykancka rodziny Knothe – plac Kościuszki 18 – Obecny eklektyczny wystrój elewacji otrzymała w 1896 roku w wyniku przebudowy domu zbudowanego w latach 20. ubiegłego wieku. Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Klasycystyczna kamienica – pl. Kościuszki 17 – zbudowana w połowie XIX wieku. Od 1882 r. własność Karola Jana Bartkego – właściciela Fabryki Sukien i Kortów (dawnej „Batavii”). Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Batavia – ul. Warszawska – najstarszy budynek fabryczny w mieście, obecnie Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych.
  • Jeden z pierwszych obiektów fabryki włókienniczej Moritza Piescha – ul. Barlickiego – Fabryka uruchomiona została w 1874 roku przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Obiekt zbudowany w stylu eklektycznym z przeznaczeniem no oddział wykończenia tkanin i mieszkania dla kadry fabrycznej.
  • Komin i budynek zakładowej kotłowni – ul. Barlickiego – Wybudowane w 1872 r. w fabryce Moritza Piescha.
  • Eklektyczna willa – ul. Barlickiego – zbudowana przez Jakuba Halperna – właściciela fabryki wyrobów sukiennych.
  • Budynek dawnej wozowni – ul. Barlickiego – Należała do fabryki Moritza Piescha. Zbudowana w 1911 r. w stylu eklektycznym z elementami secesji.
  • Budynek zakładowej stolarni – ul. Barlickiego – zbudowana w 1911 r. przez spadkobierców Moritza Piescha. Elewacja eklektyczna z elementami secesji.
  • Fabryczna portiernia – ul. Konstytucji 3 Maja 46 – zbudowana w końcu lat 90. XIX wieku z przeznaczeniem na budynek socjalny fabryki sukna H. Landsberg.
  • Willa Bornsteinów – ul. Warszawska – zbudowana w połowie XIX wieku przez Zusmana Bornsteina – właściciela Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukiennych. Wielokrotnie przebudowywana.
  • Fabrykancka willa – ul. Spalska 120 – zbudowana na przełomie XIX i XX wieku przez Roberta Kleindiensta – właściciela fabryki włókienniczej „Wilanów”.
  • Fabrykancka willa – ul. Warszawska 10 – zbudowana na początku XX wieku przez Dawida Bornsteina – właściciela Tomaszowskiej fabryki Wyrobów Sukiennych.

Demografia[edytuj]

Przyrost naturalny w Tomaszowie.jpg
Stan cywilny osób w wieku 15 + Tomaszów Mazowiecki.jpg
Bilogiczne grupy wieku, Tomaszów Mazowiecki, 2015.jpg

Transport[edytuj]

Dworzec kolejowy. Miasto otrzymało połączenie kolejowe (Iwanogród – Koluszki) w 1884 r.
Tomaszowski dworzec autobusowy

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Linie kolejowe łączą Tomaszów Mazowiecki bezpośrednio z miastami (połączenia bezpośrednie):

Komunikacja międzymiastowa[edytuj]

Autobus Setra S315 GT-HD tomaszkiego PKS-u

W Tomaszowie Mazowieckim jest dworzec kolejowy i dworzec autobusowy. Oba znajdują się naprzeciwko siebie przy ulicy Dworcowej w peryferyjnej części miasta, na obrzeżach przemysłowej dzielnicy – Kaczka. W przypadku dworca kolejowego dalekie od centrum usytuowanie stacji, było częścią represji carskiej administracji po powstaniu styczniowym. W 2004 roku dawny PKS Tomaszów Mazowiecki został sprywatyzowany i funkcjonuje pod nazwą Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Tomaszowie Mazowieckim.

Komunikacja miejska[edytuj]

Autobus tomaszowskiej komunikacji miejskiej

Od międzywojnia w Tomaszowie działa również autobusowa komunikacja miejska. Obecnie obsługuje ją MZK Tomaszów Mazowiecki na 15 liniach taborem 44 pojazdów.

W kampanii wyborczej przed wyborami samorządowymi w 2014 roku, lider lokalnego Prawa i Sprawiedliwości, obecny prezydent Marcin Witko, zapowiedział wprowadzenie w Tomaszowie bezpłatnych przejazdów dla osób rozliczających podatki w mieście. Tuż po wyborach zniesiono konieczność kasowania biletów w niedziele i dni świąteczne, a całkowite zniesienie opłat zapowiedziano na okres po zakupie nowych autobusów dla tomaszowskiego MZK[192]

W połowie marca 2017 roku, rozstrzygnięto przetarg na zakup 25 autobusów hybrydowych. Z dwóch ofert które dotarły do finału przetargu – Volvo i Solaris wygrała polska fabryka z Bolechowa[193]

Do marca 2018 roku w Tomaszowie pobudowana zostanie nowa baza MZK, obiekt powstanie na terenie obecnej bazy przy ulicy Warszawskiej 109/111. W przyjętej przez Radę Miasta uchwale transport publiczny uznano jako priorytet obecnej kadencji[194][195].

Sport[edytuj]

Pierwszy w Polsce całoroczny tor łyżwiarstwa szybkiego[edytuj]

Pierwsza w Polsce, kryta Arena Lodowa w Tomaszowie Mazowieckim. Skalę obiektu widać w porównaniu z bawiącymi się w brodziku budowlanym chłopcami. Stan prac na kwiecień 2017

W Tomaszowie od 1971 roku istnieje tor łyżwiarski (jako sztucznie mrożony od 1984 roku), jako część drugiego największego w mieście klubu sportowego – Pilica. Jest jednym z trzech tego typu obiektów w Polsce (obok Warszawy i Zakopanego). Wielokrotnie odbywały się tu Mistrzostwa Polski[196]. Na pełnowymiarowym odkrytym torze łyżwiarskim przy Strzeleckiej w Tomaszowie, trenowali m.in. Stanisława Pietruszczak (olimpijka z Insbrucku z 1976 roku), pochodzący ze spodtomaszowskich Luboszew Jan Józwik (olimpijczyk z Lake Placid), tomaszowianin obecnie członek zarządu KS Pilica Jaromir Radke (olimpiada w Alberville i w Lillehammer), Paweł Abratkiewicz (olimpijczyk z Alberville, Nagano i Salt Lake City)[197] a Wiesław Kmiecik z Tomaszowa był trenerem reprezentacji Polski w Alberville i w Lillehamer.

W 2016 rozpoczęła się modernizacja toru, której głównym celem jest stworzenie pierwszej w Polsce krytej areny lodowej umożliwiającej organizacje mistrzostw świata w łyżwiarstwie szybkim, a przede wszystkim całoroczne treningi dla zawodników reprezentacji Polski[198]. Koszt tomaszowskiej inwestycji to 47 mln. a jej zakończenie przewidziano na wiosnę 2017 roku[199]. Poza krytym torem olimpijskim obiekt będzie również służył jako hala widowiskowa, będzie także drugie lodowisko wewnętrzne, wielofunkcyjne boisko, korty tenisowe oraz kilkunastotysięczne trybuny stałe i rozkładane[200]. Obiekt ma służyć reprezentacji Polski, jak również państw nadbałtyckich[201].

Działajace kluby sportowe[edytuj]

Najnowszy stadion tomaszowskiego OSiRu, z certyfikatem FIFA 2 Star[202] W tle stadiony i korty największego miejskiego klubu Lechia.
Kompleks sportowo-rekreacyjny na największym osiedlu „Niebrów”. Po lewej stronie, druga w mieście kryta pływalnia z 2010 roku, po prawej hala sportowa[203]

W Tomaszowie działa kilka klubów sportowych:

Historyczne kluby Tomaszowa[edytuj]

W okresie dwudziestolecia międzywojennego (1918–1939) istniało w Tomaszowie Mazowieckim 12 klubów sportowych.

Rezerwat przyrody – wywierzyska krasowe[edytuj]

Główne wywierzysko kresowe w rezerwacie „Niebieskie źródła”

Rezerwat leży w dolinie rzeki Pilicy. Powierzchnia rezerwatu wynosi 28,7 ha[204]. Jego symbolem jest kaczka krzyżówka. Został utworzony, dla ochrony malowniczych źródeł krasowych o szkarłatnym zabarwieniu i zachowania ostoi licznych gatunków ptaków. Na jego terenie znajduje się las olchowy stanowiący ich ostoję. Rezerwat ten obejmuje także silnie pulsujące źródła typu limnokrenowego, które dają początek rzece Jana. Ich urok polega na tym, że woda wybija z dna, piasek, który widziany przez taflę wody ma zieloną barwę o różnych odcieniach, zależnie od warunków pogodowych i kąta padania promieni słonecznych. Czysta woda z wapiennych źródeł pochłania promienie czerwone, a przepuszcza odbite od dna niebieskie i zielone, które można obserwować[205]. Rezerwat znajduje się w Sulejowskim Parku Krajobrazowym wchodzącym w skład zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych.

Skansen Rzeki Pilicy – pierwsze muzeum rzeki[edytuj]

Wydobyty z Pilicy, odrestaurowany niemiecki transporter opancerzony typu SdKfz 251/3 – IV „Rossi”. Obecnie w zbiorach Skansenu Rzeki Pilicy

W związku z licznymi pamiątkami wyławianymi z Pilicy, obiektami które w zwiazku z modernizacją Tomaszowa, Spały i okolicznych miasteczek i wsi, musiały zostać zastąpione współczesną infrastrukturą, a które mają znaczna wartość dla historii regionu, w 2000 roku powołano Skansen Rzeki Pilicy. Jest to pierwsze w Polsce muzeum poświęconym rzece. Początkowo skansen działał jako muzeum społeczne, którym opiekowało się Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza jednak ze względu na wrtość przechowywanych eksponatów i zapewnienie im nalezytej opieki konserwatorskiej, od 2005 roku obiekt funkcjonuje jako samorządowa instytucja kultury[206]. Główna siedziba skansenu znajduje się w pobliżu rezerwatu Niebieskie Żródła na wschodnim brzegu Pilicy[207][208][209]

Najbardziej rozbudowaną ekspozycja skansenu jest „Młynarstwo wodne w dorzeczu Pilicy”. Najważniejszym jej elementem jest drewniany młyn wodny, przeniesiony wraz z całym wyposażeniem w latach 1998–2000 ze wsi Kuźnica Żerechowska, położonej nad rzeką Luciążą – największym lewym dopływem Pilicy.

Perełką Skansenu Rzeki Pilicy jest budynek poczekalni kolejowej z przystanku Czarnocin. Drewniany i misternie zdobiony obiekt, został zbudowany z 1896 roku jako pawilon ekspozycyjny Dyrekcji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na odbywającej się w 1896 roku Wszechrosyjskiej Wystawie Przemysłowo-Artystycznej w Niżnym Nowogrodzie (miasto na wschód od Moskwy przy ujściu Oki do Wołgi)[210][211][212]

Częścią Skansenu Rzeki Pilicy są znajdujace się w Nagórzycach (obecnie dzielnica miasta) Groty Nagórzyckie.

Tomaszów w literaturze[edytuj]

Kamiennica przy Mościckiego

Miasto uwiecznił Julian Tuwim wierszem „Przy okrągłym stole”[213][214] Poeta bywał w jednej z kamienic przy dzisiejszej ulicy Mościckiego u rodziny Michaela Seli (późniejszego wybitnego izraelskiego chemika[215]), Tuwim spotykał się tu z ukochaną narzeczoną, późniejszą żoną – tomaszowianką Stefanią z Marchewów Tuwimową. Wiersz stał się bardzo popularny po ukazaniu się w 1968 roku singla „Grande Valse Brillante”/„Tomaszów” Ewy Demarczyk. W piosence Demarczyk podmiotem lirycznym jest kobieta. Co nie obyło się bez kontrowersji[216], jednak utwór przeszedł do historii w zaproponowanej przez kompozytora Zygmunta Koniecznego zmienionej wersji[217][218]. Wiersz Tuwima do dziś jest przedmiotem wielu aranżacji. Najbardziej znane to Janusza Radka[219] Marii Sadowskiej[220] czy Kingi Preis na Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu w 2011 roku[221].

Od 1996 roku w mieście odbywał się kilkudniowy festiwal „A może byśmy tak... do Tomaszowa” zwany również „Dniami Tomaszowa” Jest to impreza masowa, w ciągu dnia prezentowana jest kultura regionu, a wieczorem odbywa się koncert gwiazd ogólnopolskich. Imprezę dotychczas organizowano w dwóch lokalizacjach – w ścisłym centrum na placu Kościuszki oraz na błoniach przed torem łyżwiarstwa szybkiego[222][223][224].

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Tomaszowie Mazowieckim. Neogotycki kościół z 1902 roku. W odnowionym domu pastora, wychowywał się m.in. Bogusław Mec Róg św.Antoniego i profesora T.Seweryna[225]
Świetlica prezbitarian, przy ulicy Jerozolimskiej

Kościół rzymskokatolicki[edytuj]

Protestantyzm[edytuj]

Media lokalne[edytuj]

Prasa[edytuj]

Radio[edytuj]

Telewizja[edytuj]

Portale Internetowe[edytuj]

    • Serwis powiatowy Dziennika Łódzkiego w Tomaszowie Mazowieckim[228]
    • NaszTomaszow.pl (zasięg 150,000 UU miesięcznie)[229]
    • TomaszowMazowiecki.naszemiasto.pl (zasięg 90,000 UU miesięcznie)[230]
    • TVTomaszow.pl (zasięg 14,000 UU miesięcznie)[231]
    • Tomaszow.pl (zasięg 12,000 UU miesięcznie)[232]
    • Format3a.pl (zasięg do 5,000 UU miesiecznie)[233]

Historyczne gazety wydawane w Tomaszowie[edytuj]

Do 1939 roku

Winieta Kurjera Tomaszowskiego

W mieście istniały cztery drukarnie należące do M. Garfinkiela, W. Handwergera oraz F. Pruskiego i J. Glasa[234]

Z wyjątkiem kilku, poniższe tytuły finansowane były z prenu­meraty stałych czytelników oraz z opłat uzyskiwanych za ogłoszenia. Niewielka część dochodów wpływała ze sprzedaży ulicznej prowadzonejprzez gazeciarzy lub w specjalnych kioskach.

  • Tomaszower Wort (Tomaszowskie słowo, redaktor naczelny - Beniamin Kurc, redakacja przy jego mieszkaniu pl. Kościuszki 11, jeden z większych nakładów wśród prasy przed 1939 - do 1200 egzemplarzy)[235]
  • Tomaszower Wochenblat (Tomaszowska Gazeta Tygodniowa <wydawana w jidysz>)[236]
  • Di Shime (Głos, <wydawany w jidysz>)[237]
  • Kurier Tomaszowski wydawany przez Henryka Steinmana
  • Echo Mazowieckie
  • Kurier Gustkowski. Tygodnik Społeczny, Literacki i Humorystyczny[239]
  • Echo Robotnicze, Organ Narodowego Związku Robotniczego.[240]
  • Kurier Mazowiecki[241]
  • Tomaszower Cajtung. Lieterariszgezelszaftich wochenblat (Gazeta Tomaszowska. Tygodnik Literacko-Społeczny)[242]
  • Proletariat (od 1928 roku)[243]
  • Nasza Praca[244]
  • Głos Tomaszowski Niezależny Dziennik Polityczny (organ BBWR)[245]
  • Tomaszowski Polak Patriota (red. red. nacz. Lech Wichura)[246]
  • Express Tomaszowski (redakcja przy Św.Antoniego 24)[247]
  • Tomaszower Najer Volksblat[248] [249]
  • Tomaszowskie Życie Robotnicze,[250]
  • Echo Tomaszowskie (red. nacz. Antoni Wacław Oiasik, redakcja przy Św.Antoniego 14)[251]
  • Tygodnik Tomaszow­ski[252]
  • Nowy Dziennik Tomaszowski[253]
  • Tomaszów. Ilustrowany Miesięcznik Społeczno-Literacki, [254]


Po 1989 roku

Telekomunikacja[edytuj]

Stacja retransmisyjna Telewizji Polskiej[edytuj]

Usytuowana 177 nad poziomem morza telewizyjna stacja transmisyjna przy Moscickiego 14 w Tomaszowie Mazowieckim

W centrum miasta w kompleksie telekomunikacyjno-pocztowym przy Mościckiego 14/18 istnieje usytuowany 177 metrów nad poziomem morza maszt TP Emitel przeznaczony do nadawania sygnału Telewizji Polskiej[255] Po uruchomieniu telefonii komórkowej stał się rownież największym w regionie nadajnikiem czterech największych w Polsce operatorów[256] Od 19 grudnia 2013 pełni rolę nadajnika multipleksu lokalnego[257].

Telefonia komórkowa[edytuj]

Oprócz stacji retransmisyjnej TVP na terenie miasta zostało wybudowanych 30 stacji bazowych (BTS)[258]:

Internet szerokopasmowy[edytuj]

Na terenie miasta usługi internetu szerokopasmowego (DSL) świadczy trzech operatorów – Orange, Netia[259], Multimedia Polska[260]

Bezpłatny Internet[edytuj]

Od samego początku istnienia projektu w Polsce Tomaszów był obięty zasięgiem Bezpłatnego Dostępu do Internetu (BDI) zależnej od Zygmunta Solorza-Żaka spółki Aero2. Bezpłatny internet w mieście obsługują cztery stacje bazowe[261][262]

Oprócz Aero2 również Urząd Miasta świadczy bezpłatny dostęp do internetu w bibliotekach miejskich oraz w trzech zewnętrznych hotspotach: – na Skwerze Niepodległości (przed magistratem), przy muzeum pałacu Ostrowskich na całym Plac Kościuszki w ścisłym centrum miasta oraz na terenie Skansenu Rzeki Pilicy obejmującym zasiegiem Rezerwat „Niebieskie źródła”[263][264]

Ochrona środowiska[edytuj]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Tomaszów Mazowiecki został sklasyfikowany jako 46. najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[265].

Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej[edytuj]

W mieście jest dyslokowana 25 Brygada Kawalerii Powietrznej.

Zarządcy Tomaszowa Mazowieckiego[edytuj]

Tomaszowski magistrat siedziba Urzędu Miasta z 1927, wg projektu: inż. Aleksandra Ranickiego
Budynek Starostwa Powiatowego, ul. św. Antoniego.

W mieście znajduje się Urząd Miasta, Starostwo Powiatowe, Urząd Gminy Tomaszów Mazowieicki.


Wymiar sprawiedliwości[edytuj]

Sąd i Prokuratura[edytuj]

Zachodnia cześć kompleksu biurowców - siedziby Sądu Rejnowego i Prokuratury Rejnowej w Tomaszowie Mazowieckim, Mościckiego 9

W Tomaszowie znajduje się Sąd Rejonowy i Prokuratorua Rejnowa. Obie instytucje mają swoją siedzibę w jednym kompleksie biurowców przy Mościckiego 9

Policja w Tomaszowie Mazowieckim. Po dekomunizacji ulicy Oskara Langego przy ulicy Wandy Panfil 44
Przestępstwa w Tomaszowie w latach 2012-2015.jpg
Wykrywalnosc przestepstw w Tomaszowie Mazowieckim 2012-2015.jpg

Komenda Powiatowa Policji[edytuj]

Policjanci w Tomaszowie przed budynkiem OSP przy ul. P.O.W.

17 grudnia 1914 r. Tomaszów został zajęty przez wojska niemieckie. Nim do tego doszło, już na początku sierpnia 1914 r. ewakuowano rosyjskie władze administracyjne, straż ziemską i policję. Aby zapewnić porządek i bezpieczeństwo mieszkańcom utworzono w mieście Milicję Obywatelską. W jej skład weszli członkowie tomaszowskiej straży ogniowej. Na czele stanął Alfons Seweryn.[266] Pierwszy Komisariat Policji Państwowej utworzono w Tomaszowie Mazowieckim w 1919 r. Siedziba Komisariatu (a później Komendy) była kilka­krotnie zmieniana, aż do 1957 roku, kiedy stał się nią budynek przy ul. Świętego Antoniego 41. W 1999 r. w wyniku reformy podziału administracyjnego kraju utworzono w Tomaszowie Komendę Powiatową Policji Komenda obejmuje swym zasięgiem działania cały powiat tomaszow ski. Na potrzeby Policji obszar ten jest podzielony na cztery rewiry dzielnicowych. Dwa z nich - pierwszy i drugi - obejmują miasto Tomaszów Mazowiecki. Do III rewiru dzielnicowych - z Komisariatem Policji w Czernie­wicach - należą gminy Czerniewice, Lubochnia, Żelechlinek, Inowłódz i Rzeczyca, a do IV rewiru - Kom isariat Policji w Rokicinach - gminy: Ujazd, Rokiciny, Będków i Budziszewice. I i II rewir dzielnicowych pod względem przestrzennym dzielą się z kolei na rejony służbowe dzielnicowych. Komenda Powiatowa Policji znajduje się obecnie w nowowybudowanym budynku przy Wandy Panfil 44 [267]

Straż Miejska i monitoring CCTV[edytuj]

Siedziba powołanej w 1992 roku Straży Miejskiej, ul.: P.O.W. 10/16

W 1992 roku powołano w Tomaszowie Straż Miejską W strukturze administracyjnej tomaszowskiej Straży wyróżnić można sekcję dyżurnych (jej zadania to m.in. nadzór nad służbą patrolową, przyjmow anie interwencji i wniosków, utrzymywanie łączności między jednostkami), oraz stanowisko ds. wykroczeń (prowadzenie czynności związanych z ujawnionym i wykroczeniami, współpraca z Sądem Rejonowym). W ramach sekcji dyżurnych funkcjonują sekcje monitoringu (obsługa systemu monitoringu wizyjnego miasta), prewencyjna (ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych, współdziałanie z innymi służbam i w zakresie ratowania życia i zdrowia mieszkańców , zabezpieczanie miejsc przestępstw czy katastrof, ochrona obiektów publicznych), ekologiczna (ograniczanie zjawisk degradacji środowiska naturalnego, niedopuszczanie do zaśmiecania, zapewnienie ochrony obywatelom w parkach, w lesie oraz w ośrodkach rekreacji), i targowisk (nadzór nad przepisam i zawartym i w regulaminie targowisk miejskich, ochrona obywateli na targowiskach).

Siedziba Straży mieści się przy ul. P.O. W. 10/16. W budżecie miasta w związku z działalnością Straży przewidziano wydatki w kwocie 1175 tyś zł. zaś przychody Straży każdego roku wynoszą ok 50 tysięcy złotych (głównie z nałożonych przez strażników grzywien, mandatów i innych kar)[268]

Miasta partnerskie[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. http://www.polskawliczbach.pl/Tomaszow_Mazowiecki, w oparciu o dane GUS.
  2. (M.P. 1926 nr 196 poz. 561).
  3. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2010 r.). , 2010-11-02. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118. 
  4. Miasta Polski w Tysiącleciu, t. II, Wrocław 1967, s. 82.
  5. Początki Tomaszowa [1] (www.tomaszow-maz.eu) z 17 grudnia 2013.
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2010-08-20. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  7. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  8. Tomaszów wczoraj i dziś: Jak zmieniały się nazwy ulic w mieście, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/tomaszow-wczoraj-i-dzis-jak-zmienialy-sie-nazwy-ulic-w,1904847,artgal,t,id,tm.html
  9. Internetowy System Aktów Prawnych Sejmu RP, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20160000744.
  10. Tomaszów Mazowiecki ma nową patronkę ulicy, PortalSamorzadowy.pl http://www.portalsamorzadowy.pl/prawo-i-finanse/tomaszow-mazowiecki-ma-nowa-patronke-ulicy,91299.html.
  11. Wanda Panfil patronką ulicy w Tomaszowie Mazowieckim, Samorząd.lex.pl (wydawnictwo prawnicze Wolters Kluwer) http://www.samorzad.lex.pl/czytaj/-/artykul/wanda-panfil-patronka-ulicy-w-tomaszowie-mazowieckim.
  12. Dekomunizacja ulic w Tomaszowie Mazowieckim, PAP, 17.03.2017 https://dzieje.pl/aktualnosci/dekomunizacja-ulic-w-tomaszowie-mazowieckim.
  13. Polska jest trzecim producentem płytek ceramicznych w UE, Rzeczpospolita, http://www.rp.pl/Biznes/160829799-Polska-jest-trzecim-producentem-plytek-ceramicznych-w-UE.html#ap-1.
  14. Rynek płytek ceramicznych w Polsce. Edycja 2015, Centrum Analiz Branżowych, http://cab-badania.pl/attachments/article/17/opis_raportu-rynek_plytek_ceramicznych_w_polsce_2015.pdf.
  15. (Informacja o tomaszowskim oddziale Sacmi stronach WallStreet Italia) Polonia: Sacmi apre una nuova sede a Tomaszow, http://www.wallstreetitalia.com/polonia-sacmi-apre-una-nuova-sede-a-tomaszow/.
  16. Informacje prasowe Sacmi (Iw języku angielskim), http://www.sacmi.com/en-US/News-Area/News-by-Business/All-the-news/Ceramika-Paradyz-invests-in-SACMI-pressing.aspx?ido=24809&idc=61113&ln=en-US.
  17. Laureaci Diamentów Forbesa – łódzkie, Forbes Polska, http://diamenty.forbes.pl/diamenty-forbesa-2014-laureaci-wojewodztwo-lodzkie,artykuly,170411,1,1.html.
  18. Japońska filozofia przy Piaskowej, Tomaszowski Informator Tygodniowy http://tomaszow-tit.pl/artykul,_Japonska_filozofia_przy_Piaskowej,9071.html.
  19. PepsiCo Frito Lay w Tomaszowie zwiększy zatrudnienie, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/pepsico-frito-lay-w-tomaszowie-zwiekszy-zatrudnienie,452140,art,t,id,tm.html.
  20. Opis polskiej kopalni na stronie właściciela (w języku niemieckim) http://www.quarzwerke.com/de/standorte/werke-der-quarzwerke-gruppe/quarzsandwerke/biala-gora-polen.
  21. „Biała Góra” wielka dziura pełna czystego piasku. Otwarty Przewodnik Krajoznawczy, http://www.krajoznawcy.info.pl/biala-gora-dziura-pelna-piasku-41070.
  22. Chipita w Tomaszowie planuje rozbudowę i zatrudni co najmniej 50 pracowników, TomaszówMazwowiecki.NaszeMiasto.pl http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/chipita-w-tomaszowie-planuje-rozbudowe-i-zatrudni-co,3439407,art,t,id,tm.html.
  23. Kobieta Przedsiębiorcza Województwa Łódzkiego 2015 – nominacja KS Lechia, strona klubu, https://lechia1923.pl/oddaj-glos-na-pania-agate/.
  24. Rozmowa z Agatą Moraczewską-Wolską, prezesem zarządu Las Vegas Power Energy Drink z Tomaszowa Mazowieckiego, Dziennik Łódzki, http://www.dzienniklodzki.pl/akcje/kobieta-przedsiebiorcza/a/w-biznesie-liczy-sie-odwaga-i-sila-woli-nie-dziele-swiata-na-meski-i-damski,9927017/.
  25. Zagłoba z procentami, HandelExtra.pl, http://handelextra.pl/artykuly/169243,zagloba-z-procentami
  26. Właściciel marki Las Vegas Power Energy Drink rozwija sieć sklepów monopolowych, PortalSpożywczy.pl, http://www.portalspozywczy.pl/handel/wiadomosci/wlasciciel-marki-las-vegas-power-energy-drink-rozwija-siec-sklepow-monopolowych,81651.html.
  27. Wraca supermarket na Polnej, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/gospodarka/wraca-supermarket-na-polnej/.
  28. BMW w nagrodę za solidną pracę, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/gospodarka/bmw-w-nagrode-za-solidna-prace.
  29. Strona firmowa Syntomu, http://www.syntom.pl/pl/kontakt.
  30. Ranking 200 największych firm, Tygodnik Wprost, http://rankingi.wprost.pl/200-najwiekszych-firm.
  31. Materiały prasowe inwestora, BWPR, http://bwpr.pl/fm-logistic-podsumowuje-20-lat/.
  32. FM Logistic rozbuduje centrum w Tomaszowie Mazowieckim, DlaHandlu.pl, http://www.dlahandlu.pl/handel-wielkopowierzchniowy/wiadomosci/fm-logistic-rozbuduje-centrum-w-tomaszowie-mazowieckim,40581.html.
  33. Raport specjalny Data Group Consulting, Operator Logistyczny 2014 roku, https://polonialogistyka.pl/wp-content/uploads/2015/01/Raport_2014_01_56E.pdf.
  34. FM Logistic z kolejną nagrodą, GospodarkaMorska.pl, http://www.gospodarkamorska.pl/Stocznie,Offshore/fm-logistic-z-kolejna-nagroda-.html.
  35. /* Przemysł */ Stare dzieje tomaszowskiej Rolandówki. Urocza dzielnica słynąca z wyrobu dywanów, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/stare-dzieje-tomaszowskiej-rolandowki-urocza-dzielnica,1477193,artgal,t,id,tm.html.
  36. Rys historyczny na stronach firmy, Weltom.pl, http://www.weltom.pl/?strona=52.
  37. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Andrzej Wróbel, http://docplayer.pl/30223652-Piotrkowskie-zeszyty-historyczne-t-14-2013.html.
  38. Informacje prasowe przedsiębiorstwa, Toma, http://www.pphtoma.pl/.
  39. Wykaz zakładów pracy chronionej, strona internetowa Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi, http://www.pomoc.lodzkie.eu/page/file.php?id=98.
  40. Laureaci Diamentów Forbesa - łódzkie, http://diamenty.forbes.pl/diamenty-forbesa-2014-laureaci-wojewodztwo-lodzkie,artykuly,170411,1,1.html
  41. Skansen Rzeki Pilicy nie ma wakacji, trwaja prace konserwacyjne, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/skansen-rzeki-pilicy-nie-ma-wakacji-trwaja-prace,1020891,art,t,id,tm.html
  42. Strona Glass Produkt, http://www.glass-produkt.com.pl/
  43. Opis przedsiębiorstwa w katalogu Robotyka.pl, http://www.robotyka.com/firma.php/katalog.firmy/kategoria.27/firma.428/markon-sp-z-o-o.
  44. Roldrób pnie się w górę, NaszTomaszow.pl https://www.nasztomaszow.pl/aktualnosci/roldrob-pnie-sie-w-gore/1/1/.
  45. Galeria Tomaszów oficjalnie otwarta. Na otwarciu prezydent miasta i Krzysztof Ibisz, Dziennik Łódzki, http://www.dzienniklodzki.pl/wiadomosci/tomaszow-mazowiecki/a/galeria-tomaszow-oficjalnie-otwarta-na-otwarciu-prezydent-miasta-i-krzysztof-ibisz-zdjecia,10792454/.
  46. Materiały informacyjne inwestora, http://www.acteeum.pl/galeria_tomaszow___projekt-galeria_tomaszow_project-pl.html.
  47. Materiały informacyjne sieci kin Helios http://www.helios.pl/53,Tomaszow-Mazowiecki/OpisKina/.
  48. Strona internetowa kina Włókniarz, http://www.kinotomaszow.pl/.
  49. Galeria handlowa w Tomaszowie już wiosną 2016! Telewizja Tomaszów https://tvtomaszow.pl/otwarcie-galerii-handlowej-tomaszowie-wiosna-2016/.
  50. Galeria Bulwary w Tomaszowie: Otwarcie już w sobotę, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/galeria-bulwary-w-tomaszowie-otwarcie-juz-w-sobote,2330872,art,t,id,tm.html.
  51. Galeria sportu i rekreacji, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/sport/galeria-sportu-i-rekreacji.
  52. Galeria Bulwary, opis obiektu, materiały inwestora http://galeriabulwary.pl/o-nas/.
  53. Strona firmowa sieci Społem, http://www.mahwarszawa.pl/pl/placowki_handlowe/pss_lacznosc_w_tomaszowie.html
  54. Stowarzyszenie Kupców Targowiska Miejskiego przy pl.Narutowicza w Tomaszowie Mazowieckim w bazach NGO.pl http://bazy.ngo.pl/profil/132087/Stowarzyszenie-Kupcow-Targowiska-Miejskiego-przy-pl-Narutowicza-w-Tomaszowie-Mazowieckim.
  55. Informacje prasowe firmy Ice Full, http://www.ice-full.pl/aktualnosci.php?idAkt=180
  56. Lista oddziałów Ice Full, strona firmowa, http://www.ice-full.pl/ofirmie.php
  57. Gazele biznesu, Tomaszowski Informator Tygodniowy, http://www.tomaszow-tit.pl/artykul,Gazele_biznesu,10263.html
  58. Kelmes zaopatruje sklepy w Anglii, WiadomosciHandlowe.pl, https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/kelmes-zaopatruje-sklepy-w-anglii,2534
  59. Kelmes zaopatruje sklepy w Anglii, WiadomościHandlowe.pl, https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/kelmes-zaopatruje-sklepy-w-anglii,2534
  60. Biznes wyrósł na plasterkach, Tomaszowski Informator Tygodnbiowy, http://tomaszow-tit.pl/artykul,Biznes_wyr%C3%B3s%C5%82_na_plasterkach,14011.html
  61. Tomaszów: Zjednoczyli siły, aby osiągnąć sukces..., Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/tomaszow-zjednoczyli-sily-aby-osiagnac-sukces,1117089,art,t,id,tm.html
  62. Tomaszowskie firmy są doceniane w Polsce, Tomaszowski Informator Tygodniowy, http://www.pajpress.com.pl/tit/archiwum/2008/tit06-2008/relacje04.htm
  63. Czy warto wspierać tomaszowski sport?, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/publicystyka/czy-warto-wspierac-tomaszowski-sport/
  64. Lechia i Wiking zjednoczone!, Tomaszowski Informator Tygodniowy, http://www.tomaszow-tit.pl/artykul,Lechia_i_Wiking_zjednoczone,9478.html
  65. Tomaszowski oddział Eurocash w katalogu korporacji, EuroCash.pl, http://www.hurtownie.eurocash.pl/kontakt/mapa-hurtowni/hurtownie.html?provinceId=10&cityId=640
  66. Wykaz bankomatów Euronetu w Tomaszowie Mazowieckim, Euronet Worldwide http://www.euronetpolska.pl/index.php?m=maps&m_2=results&id=254&district_id=5&city_id=170&street_id=0&service%5B%5D=5.
  67. Wykaz bankomatów PlanetCash w Tomaszowie Mazowieckim, PlanetCash.pl http://www.planetcash.pl/znajdz-bankomat.
  68. Dane GUS, http://www.polskawliczbach.pl/Tomaszow_Mazowiecki#edukacja-i-szkolnictwo.
  69. Baza przedszkoli w województwie łódzkim, http://lodzkie.przedszkola.edubaza.pl/serwis.php?s=1253&pok=17636&c1m=483.
  70. Dawna Sosenka przechodzi do historii, Telewizja Tomaszów, https://tvtomaszow.pl/dawna-sosenka-przechodzi-historii-powstaje-nowe-centrum-edukacyjne-tomy/.
  71. Witryna internetowa Katolickiego Przedszkole Językowego „Wyspa Szkrabów” im. św. Filipa Neri http://szkrabow.pl/.
  72. Witryna Zespołu Szkół Katolickich im. Św.Ojca Pio, http://szkoly.katolickie.info/.
  73. Dawna restauracja Sosenka przechodzi do historii, Telewizja Tomaszów, https://tvtomaszow.pl/dawna-sosenka-przechodzi-historii-powstaje-nowe-centrum-edukacyjne-tomy/.
  74. Witryna Szkoły Podstawowej nr 10 na „Niebrowie” http://zs4.edu.pl/index.php.
  75. Nowootwarty basen przyszkolny w Tomaszowie Mazowieckim, Telewizja Tomaszów, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/nowootwarty-basen-przyszkolny-w-tomaszowie-mazowieckim,780342,art,t,id,tm.html.
  76. Dane GUS, http://www.polskawliczbach.pl/Tomaszow_Mazowiecki#edukacja-i-szkolnictwo.
  77. Katolickie Gimnazjum Stowarzyszenia św. Ojca Pio w Tomaszowie Maz., Nasze Miasto, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/plebiscyt/karta/katolickie-gimnazjum-stowarzyszenia-sw-ojca-pio-w-tomaszowie-maz,33543,1544433,t,id,kid.html.
  78. Historia szkoły, Katolickie Gimnazjum w Tomaszowie Mazowieckim, http://gimnazjum.katolickie.info/o-szkole/historia-szkoly.
  79. Szkoła z wiary i marzeń, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/oswiata/szkola-z-wiary-i-marzen/.
  80. Strona internetowa szkoły specjalnej przy Majowej, http://www.soswtomaszow.pl/o-nas/.
  81. Wczoraj i dziś: Lekarz na trudne czasy, Nasze Miasto, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/wczoraj-i-dzis-lekarz-na-trudne-czasy,1226045,art,t,id,tm.html.
  82. Czy pomnik będzie ładniejszy?, Tomaszowski Informator Tygodniowy, http://www.tomaszow-tit.pl/artykul,Czy_pomnik_bedzie_%C5%82adniejszy,1846.html.
  83. Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów, Uniwersytet Jagielloński, http://www.estreicher.uj.edu.pl/xixwieku/baza/wpis/?id=21459.
  84. Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego, Biogramy – Augspach.
  85. Tomaszowskie Centrum Zdrowia (autor korporatywny), Rys historyczny, Tomaszowskie Centrum Zdrowia [dostęp 2017-04-16] (pol.).
  86. Krzysztof Witczak, Aleksander Alfred Augspach.pdf [dostęp 2017-04-16] (ang.).
  87. Wielka wojna – zostały tylko groby, Tomaszowski Informator Tygodniowy, http://tomaszow-tit.pl/artykul,Wielka_wojna___zosta%C5%82y_tylko_groby,15245.html.
  88. Tomaszowskie Centrum Zdrowia, rys historyczny.
  89. Nowy oddział onkologiczny w szpitalu im. Kopernika, Dziennik Łódzki, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/575597,nowy-oddzial-onkologiczny-w-szpitalu-im-kopernika-zdjecia,id,t.html.
  90. Centrum Onkologii przyjmuje pacjentów, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/polityka/centrum-onkologii-przyjmuje-pacjentow/.
  91. Informacje prasowe inwestora, http://tomaszowonkologia.nu-med.pl/p,46,o-nas/p,214,centrum-diagnostyki-i-terapii-onkologicznej-film.html.
  92. Otwarto Centrum Diagnostyki i Terapii Onkologicznej, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/otwarto-centrum-diagnostyki-i-terapii-onkologicznej-w,2473759,artgal,t,id,tm.html.
  93. Nowości na Nowy Rok dla pacjentów onkologicznych, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/zdrowie/nowosci-na-nowy-rok-dla-pacjentow-onkologicznych/.
  94. Pierwsze kontrakty dla Centrum Onkologii w Tomaszowie, TVTomaszow.pl, https://tvtomaszow.pl/pierwsze-kontrakty-nfz-dla-nu-%E2%81%A0med-centrum-onkologii-w-tomaszowie/.
  95. Nowoczesne centrum onkologiczne powstanie w Tomaszowie, Dziennik Łódzki, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/976006,nowoczesne-centrum-onkologiczne-powstanie-w-tomaszowie-wizualizacja,id,t.html.
  96. Główny Urząd Statystyczny, Przyczyny zgonów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002–2014.
  97. Miasta Polski w Tysiącleciu, t. II, Wrocław 1967, s. 82.
  98. Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszo­wie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel, Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 13.
  99. M. Rawita-Witanowski, Tomaszów Mazowiecki, [w:] Słownik geograficzny Kró­ lestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XII, Warszawa 1892, s. 371.
  100. M. Nartonowicz-Kot, Wielokulturowość i wielonarodowość społeczeństwa To­maszowa Mazowieckiego na przestrzeni wieków (XIX-XX), [w:] 220 lat Tomaszowa Mazowieckiego. Materiały z sesji naukowej 16 września 2008 r., Tomaszów Mazo­wiecki 2008, s. 31.
  101. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (dalej: APPTOTM), Akta miasta Tomaszowa (dalej: AmT), sygn. 3
  102. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 3, s. 3.
  103. J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788-1990, Tomaszów Mazowiecki 1992, s. 178
  104. M. Nartonowicz-Kot, op. cit., s. 33; K. T. Witczak, Społeczeństwo żydowskie Tomaszowa Mazowieckiego w okresie zaborów, [w:] Historia tomaszowskich Żydów, red. A. Kędzierski, Tomaszów Mazowiecki 2012, s. 8
  105. M. Nartonowicz-Kot, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788-1990, Tomaszów Mazowiecki 1992, s s. 33.
  106. A. Wróbel, Zarys dziejów tomaszowskiego rzemiosła, [w:] 220 lat..., s. 48
  107. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 80.
  108. W. Puś, Przemysł w okresie wielkokapitalistycznym, [w:] Tomaszów Mazo­ wiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, s. 168.
  109. P. Chwaliński, Zakłady H. Landsberga w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1857-1939, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Badziaka na Uniwersytecie Łódzkim, Łódź 2006, s. 27.
  110. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 128.
  111. P. Chwaliński, Zakłady H. Landsberga w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1857-1939, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Badziaka na Uniwersytecie Łódzkim, Łódź 2006, s. 27,
  112. Archiwum Państwowe w Łodzi, Starszy Inspektor Fabryczny Gu­berni Piotrkowskiej , sygn. 1846
  113. K.T. Witczak, Słownik biograficzny Żydów tomaszowskich, Łódź-Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 150.
  114. P. Chwaliński, op. cit., s. 44-45.
  115. K. Badziak, Awans przemysłowy Tomaszowa Maz. do II wojny światowej i jego najważniejsi twórcy, [w:] 220 lat..., s. 24.
  116. Akta notariusza J. Różyckiego w Tomaszowie Maz., sygn. 34, akt nr 1356 z 1907 r.
  117. Archiwum Państwowe w Łodzi, Starszy Inspektor Fabryczny Gu­berni Piotrkowskiej, sygn. 1839.
  118. K. Badziak, op. cit., s. 25.
  119. Ibidem, s. 26.
  120. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 182.
  121. K. T. Witczak, op. cit., s. 62.
  122. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 184.
  123. Inwestor potwierdza otwarcie galerii handlowej w II kwartale 2016 roku, Telewizja Tomaszów, https://tvtomaszow.pl/inwestor-potwierdza-otwarcie-galerii-handlowej-w-ii-kwartale-2016-roku-tomaszow/.
  124. W. Puś, op. cit., s. 159.
  125. Ibidem, s. 167.
  126. Ibidem, s. 166.
  127. Przemysł Tomaszowa w ostatnim dwudziestoleciu, „Echo Mazowieckie” 1927, nr 33, s. 52.
  128. Historie odnalezione Andrzeja Kobalczyka, Skansen Rzeki Pilicy, http://skansenpilicy.pl/historie-odnalezione-andrzeja-kobalczyka-22-24/.
  129. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki, red. A. Wojciechowski
  130. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki, red. A. Wojciechowski
  131. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki, red. A. Wojciechowski
  132. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki, red. A. Wojciechowski
  133. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki, red. A. Wojciechowski
  134. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. IV/17
  135. Ibidem, sygn. 1/36, Sprawozdanie Zarządu Towarzystwa Akcyjnego TFSJ za 1912 r.
  136. P. Chwaliński, Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu w latach 1911-1939, [w:] Historia Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu w stulecie powstania. Materiały z sesji naukowej, Tomaszów Mazowiecki 2011, s. 19.
  137. Ibidem, s. 20.
  138. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/1784, Sąd Okręgowy w Warszawie, odpis poświadczony z rejestru handlowego, t. XXIX
  139. P. Chwaliński, op. cit., s. 22
  140. Ibidem.
  141. Ibidem, s. 23.
  142. W. Puś, op. cit., s. 168
  143. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 177
  144. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 11/5774
  145. Ibidem, sygn. 11/143
  146. W. Olasik, Tomaszów na przełomie dziejów. Miasto nasze przed dwudziestu laty, „Echo Mazowieckie” 10 IX 1934 r., s. 32.
  147. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 178
  148. W. Rudź, Tomaszowa Mazowieckiego droga do niepodległości 1914-1918, To­ maszów Mazowiecki 1988, s. 1.
  149. Przemysł Tomaszowa w ostatnim dwudziestoleciu, „Echo Mazowieckie” 1927, nr 33, s. 48.
  150. J. Wojniłowicz, Tomaszów Mazowiecki podczas I wojny światowej w świetle „Gazety Urzędowej Tomaszowskiej”, [w:] Drogi do niepodległości. Materiały z sesji naukowej z okazji 80 rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę 6 listopada 1998, red. P. Zawilski, Tomaszów Mazowiecki 1998, s. 39.
  151. J. Holzer, J. Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1973, s. 151, 152; M. Bandurka, Zmiany administracyjne i terytorialne ziem województwa łódzkiego w XIX i XX wieku, Warszawa 1974, s. 64.
  152. A. Wróbel, Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w okresie niepodległego państwa polskiego 1918-1939, „Rocznik Łódzki” 2007, 54, s. 207.
  153. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 197
  154. A. Wróbel, Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w pierwszych latach niepodległości (1918-1921), [w:] Drogi..., s. 66
  155. Ibidem
  156. Tomaszów bohaterowi narodowemu, Nakładem Komitetu Kościuszkowskiego, Tomaszów Mazowiecki 1918, s. 39.
  157. A. Wróbel, op. cit., s. 66.
  158. A. Żebrowska, Rozwój przestrzenny miasta, [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, s. 53.
  159. „Dziennik Rozporządzeń Jenerał Gubernatora Warszawskiego” 1915, nr 12, poz. 25; APPTOTM, AmT, sygn. III/676, s. 16.
  160. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (dalej: APPTOTM), Akta miasta Tomaszowa, sygn., III/479, bp.
  161. Ibidem, sygn. III/479, bp.; III/815, bp.
  162. A. Żebrowska, op. cit., s. 54.
  163. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 199.
  164. A. Barszczewska-Krupa, Społeczeństwo Tomaszowa Mazowieckiego w walce o niepodległość i wyzwolenie społeczne w XIX wieku, [w:] Tomaszów..., s. 127-129.
  165. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki...,
  166. Ibidem
  167. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ S.A. w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/331.
  168. P. Chwaliński, op. cit., s. 24.
  169. Ibidem
  170. Ibidem
  171. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ S.A. w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/1141
  172. P. Chwaliński, op. cit., s. 24
  173. Tomaszów bohaterowi..., s. 40
  174. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 201.
  175. Ibidem.
  176. „Gazeta Urzędowa Tomaszowska” 10 I, 31 I i 7 II 1917 r.
  177. Tomaszów bohaterowi..., s. 40.
  178. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 202.
  179. Tomaszów bohaterowi..., s. 27-32; Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. ΙΙΙ/162.
  180. Całość sekcji Hitoria do podsekcji "Podczas II wojny światowej pochodzi (z drobnymi skrótami), z opracowania dr Andrzeja Wróbla pt. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Piotrkowskie Zeszyty Historyczne 14, 71-89, 2013
  181. Christian Raitz von Frentz (1999). „Deutscher Volksverband”. A Lesson Forgotten: Minority Protection Under the League of Nations: the Case of the German Minority in Poland, 1920-1934. LIT Verlag Münster. S. 250–251. ​ISBN 3-8258-4472-2​.
  182. http://www.deathcamps.org/occupation/tomaszow%20ghetto.html History of Tomaszow Mazowiecki’s Ghetto (in english).
  183. Tomaszowianie „Wyklęci” cz. 1, Jarosław Pązik, NaszTomaszow.pl https://www.nasztomaszow.pl/kultura-rozrywka/tomaszowianie-wykleci-cz-1/.
  184. Tomaszowianie „Wyklęci” cz.4 – Jan Czarnecki, autor Jarosław Pązik, NaszTomaszow.pl https://www.nasztomaszow.pl/publicystyka/tomaszowianie-wykleci-cz-4-jan-czarnecki/.
  185. Miejsca represji komunistycznych lat 1944–1956 – Tomaszów Mazowiecki, Instytut Pamięci Narodowej, http://slady.ipn.gov.pl/sz/mapy/2p201,Tomaszow-Mazowiecki-dawna-siedziba-PUBP.html.
  186. "TROJAN" I Pluton 25 pp Armii Krajowej, Instytut Pamięci Narodowej, http://dzieje.pl/historie/materialy/trojan-i-pluton-25-pp-armii-krajowej-wasze-historie
  187. Zespół pałacowy Ostrowskich, Kultura.Lodz.pl, http://www.kultura.lodz.pl/pl/poi/3274033.
  188. Kościół pw. św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, wyd. Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 1998.
  189. „Tomaszów Mazowiecki i okolice – przewodnik turystyki pieszej i rowerowej” – UM Tomaszów Mazowiecki, 1996 r.
  190. Kościół pod wezwaniem świętego Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 1998 rok.
  191. Budowa kościoła pw. św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, Łódzkie Studia Teologiczne 1997.
  192. https://www.nasztomaszow.pl/polityka/solarisy-przyjada-do-tomaszowa/.
  193. Umowa na zakup Solarisów podpisana, NaszTomaszow.pl, https://www.nasztomaszow.pl/polityka/umowa-na-zakup-solarisow-podpisana/.
  194. Tomaszów Mazowiecki rozbudowuje zajezdnię autobusową, Transport-publiczny.pl http://www.transport-publiczny.pl/wiadomosci/tomaszow-mazowiecki-rozbudowuje-zajezdnie-autobusowa-53773.html#.
  195. Tomaszów Mazowiecki: nową bazę MZK zbuduje GETMAR, Wydawnictwa Prawnicze Wolters Kluwer http://www.budownictwo.abc.com.pl/czytaj/-/artykul/tomaszow-mazowiecki-nowa-baze-mzk-zbuduje-getmar?refererPlid=2285077.
  196. W Tomaszowie podwójnie złoty Zbigniew Bródka, PrzeglądSportowy.pl, http://www.przegladsportowy.pl/sporty-zimowe/lyzwiarstwo,zbigniew-brodka-mistrzem-polski-w-lyzwiarstwie-szybkim,artykul,633361,1,387.html.
  197. Historia Klubu Sportowego Pilica w Tomaszowie Mazowieckim, http://www.kspilica.pl/historia.
  198. W województwie łódzkim powstaje pierwsza w Polsce kryta hala lodowa, Gazeta Wyborcza.
  199. Minister Bańka: Na wiosnę 2017 będzie nowy tor lodowy w Tomaszowie Mazowieckim, PolsatSport.pl.
  200. tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl.
  201. Koniec walki, którą toczyli od 22 lat. Ruszyła budowa krytego toru dla panczenistów, Przegląd Sportowy.
  202. Nowe boisko w Tomaszowie gotowe. Ma certyfikat FIFA 2 STAR, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/nowe-boisko-w-tomaszowie-gotowe-ma-certyfikat-fifa-2-star,2063856,artgal,t,id,tm.html.
  203. Witryna intewrnetowa pływalni przy ZS4, http://basen.tomaszow-mazowiecki.net/.
  204. Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi Nr 52/2010 z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawie rezerwatu przyrody „Niebieskie Źródła” (DZ. URZ. WOJ. ŁÓDZ. 2010.194.1570), http://dziennik.lodzkie.eu/WDU_E/2010/194/dz._194.pdf.
  205. Materiały informacyjne Rezerwatu https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Blue_Sources_Nature_Reserve_in_Tomaszow_Mazowiecki_-_06.jpg.
  206. Strona internetowa Skansenu http://skansenpilicy.pl/skansen/o-skansenie/.
  207. Andrzej Kobalczyk, wieloletni dyrektor Skansenu Rzeki Pilicy odchodzi na emeryturę, Telewizja Tomaszów, https://tvtomaszow.pl/andrzej-kobalczyk-wieloletni-dyrektor-skansenu-rzeki-pilicy-odchodzi-na-emeryture/.
  208. Skansen Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim, RMF FM, http://www.rmf.fm/swoja-droga/show,428,skansen-rzeki-pilicy-w-tomaszowie-mazowieckim.html.
  209. Nowe biura Skansenu Rzeki Pilicy w nowoczesnych kontenerach, Nasze Miasto – Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/nowe-biura-skansenu-rzeki-pilicy-w-nowoczesnych-kontenerach,3893587,artgal,t,id,tm.html.
  210. Strona internetowa Skansenu Rzeki Pilicy, http://skansenpilicy.pl/skansen/o-skansenie/.
  211. Promocja łódzkiego w bajkowym klimacie, Polska Organizacja Turystyczna, https://www.pot.gov.pl/nowosci/l/wiadomosci/wiadomosci-z-pot/promocja-lodzkiego-w-bajkowym-klimacie.
  212. Ślady Wielkiej Wojny – wystawa w Skansenie Rzeki Pilicy, Gazeta Wyborcza, http://cojestgrane24.wyborcza.pl/cjg24/Tomaszow-Mazowiecki/1,43,374501,Slady-Wielkiej-Wojny---wystawa-w-Skansenie-Rzeki-P.html.
  213. Julian Tuwim: od piosenki do eposu, Jan Tomkowski, Nauka 1/2013 s. 83–96, Polska Akademia Nauk http://www.pan.poznan.pl/nauki/N_113_08_Tomkowski.pdf.
  214. Tomaszów Mazowiecki w WikiCytatach, https://pl.wikiquote.org/wiki/Tomasz%C3%B3w_Mazowiecki.
  215. Prof. Michael Sela, biogram na stronach amerykańskiej Narodowej Biblioteki Medycznej https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2943276/.
  216. „Poezja w piosence. Od Tuwima do Świetlickiego”, Michał Traczyk, Wydawnictwo Poznańskie, 2009 https://www.strefapiosenki.pl/aktualnosci/item/630-wobec-romantycznego-dziedzictwa-zygmunt-konieczny-michal-traczyk.
  217. Pamięć utracona. Tomaszów, Radio Łódź https://www.radiolodz.pl/posts/18244-pamiec-utracona-tomaszow-pisze-wiec-jestem-joanna-sikorzanka.
  218. Wiersze, czyli piosenki – Tuwim w muzyce, Culture.pl, http://culture.pl/pl/artykul/wiersze-czyli-piosenki-tuwim-w-muzyce-0.
  219. Janusz Radek w katalogu radia RMF FM, http://www.rmf.fm/muzyka/biografia,2661,JANUSZ,RADEK.html.
  220. Marysia Sadowska w katalogu Onet.pl http://muzyka.onet.pl/newsy/poetycka-marysia-sadowska/yckvq.
  221. Kinga Preis popłakała się na scenie w Opolu!, Super Express, http://www.se.pl/rozrywka/gwiazdy/kinga-preis-poplakala-sie-na-scenie-w-opolu-youtube_190529.html.
  222. Alfabet Tomaszowski, Dziennik Łódzki, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/alfabet-tomaszowski-kolejne-hasla-w-alfabecie-czekamy-na,1736113,artgal,t,id,tm.html.
  223. Historia Miejskiego Ośrodka Kultury, MOK-TM.pl, http://mok-tm.pl/historia/.
  224. Kto wystąpi podczas Dni Tomaszowa 2017, Strona internetowa Urzędu Miasta, http://www.tomaszow-maz.pl/aktualnosci/wiemy-kto-wystapi-podczas-tegorocznych-dni-tomaszowa/.
  225. Pożegananie Bogusława Meca, portal czeskich ewangelików – Susska.cz, http://www.sucha.cz/view.php?cisloclanku=2012030014.
  226. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  227. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, http://www.pogotowiedziennikarskie.pl/encyklopedia/wojewodztwa/lodzkie/kategorie/prasa?page=2
  228. Tomaszowski serwis powiatowy Dziennika Łódzkiego, http://www.dzienniklodzki.pl/wiadomosci/tomaszow-mazowiecki/.
  229. Ranking wg Similar Web, stan na kwiecień 2017 roku, https://www.similarweb.com/website/nasztomaszow.pl#overview
  230. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017, https://www.similarweb.com/website/tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl#overview
  231. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017, https://www.similarweb.com/website/tvtomaszow.pl#overview
  232. Ranking wg SimilarWeb, kwiecień 2017, https://www.similarweb.com/website/tomaszow.pl
  233. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017, https://www.similarweb.com/website/format3a.pl#overview
  234. Żydowska aktywność gospodarcza w Tomaszowie Mazowieckim, http://www.sztetl.org.pl/pl/article/tomaszow-mazowiecki/37,handel-przemysl-uslugi/44329,zydowska-aktywnosc-gospodarcza-w-tomaszowie-mazowieckim/?action=viewtable
  235. „Katalog Prasowy PARA” 1938/1939, s. 14; „Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej 1939/40, s. 17, 174; Katalog Pism Polskich i Wolnego Miasta Gdańska” 1938, s. 24;
  236. Projekt historyczny "Pasaże Pamięci" http://pasazepamieci.pl/pl/tomaszow-mazowiecki/
  237. Projekt historyczny "Pasaże Pamięci", http://pasazepamieci.pl/pl/tomaszow-mazowiecki/
  238. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Andrzej Wróbel, Piotrkowskie Zeszyty Historyczne 14, 71-89
  239. W. R u d ź , Od Kuriera do Demokraty, „Głos Robotniczy” 1961, nr 39, s. 4
  240. Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej A GAD), Archiwum Ostrowskich z Ujazdu (dalej AOU), Rejestr pomiarowy klucza tomaszowskiego; „Kurier Gustkowski” 1909, nr 5, s. 1-2, 5-6 (31 VII - sobota): C. C y n i a k , D r medycyny Stanisław Narewski, „Włókna Sztuczne” 1987, nr 20/21, s. 7.
  241. Pojedyncze numery „Kuriera Mazowieckiego” 1926, znajdują się w BUW , sygn. 05 397, 1926, nr 4, 6, 14, 15, a jeden w APT, 1926, nr 8.
  242. Egzemplarze „Tomaszower Cajtung” z lat 1928, 1929 z dużymi brakami znajdują się jedynie w BN, sygn. P 100 358, 1928, nr 34, 36, 40-42, 44-47, 49-51; 1929, nr 1-2, 11-16, 18-32, 34-4
  243. „Katalog Prasowy PARA” 1930, R.6, s. 46; komplet pism „Proletariat” znajduje się w BN, sygn. P 72 169, 1928, nr 1, 2, 3; natomiast w APT znajdują się nr 2/3 z 1928 r.
  244. „Nasza Praca” 1931/32, R. IV, nr 9, s. 190; „Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej” 1929, s. 19; 1932, s. 19; „Rocznik Polityczny i Gospodarczy” 1933, s. 623; „Urzędowy Wykaz Czasopism” 1933, R. 5; „Czasopisma Zawieszone” , nr 5, s. 37; egzemplarze „Naszej Pracy” zachowały się w BN sygn. P 16 331, 1928/29, R. I, nr 1-7; 1929/30, R. II, nr 1-9; 1930/31, R. III, nr 1-6; 1931/32, R. IV, nr 1-9; BUW, sygn. 028 356, 1928/29, R. I, nr 1, 3-4, 6-7; 1929/30, R. II, nr 2-7; 1930/31, R. III, nr 1, 5-6; 1931/32, R. IV, nr 1-2.
  245. „Głos Tomaszowski” 1931, nr 12, s. 4, 8; N o t k o w s k i , op. cit., s. 316.
  246. W Bibliotece Uniwersytetu Łódzkieigo znajduje się „Polak Patriota” z 1931, nr 7. Drugi znany w zbiorach publicznych egzemplarz „Polaka Patrioty” posiada BUW, 1931, R. I, nr 2 (26.VI - niedziela), z dopiskiem „Po konfiskacie numer drugi” . Wydawcą tego numeru był Zdzisław Łada, natomiast redaktorem Jan Bolewski.
  247. Większy zbiór ok. 250 numerów „Expressu Tomaszowskiego” z lat 1931, 1932 znajduje się w Bibliotece Narodowej, sygn. P 101 140, 1931, R. I, nr 156, 170, 219-223, 225-285, 287-295, 300-307, 309-317; 1932, R. II, nr 1-20, 22-153. Natomiast pojedyncze numery z lat 1931-1934 posiada APT, 1931, R. I, nr 115, 149; 1932, R. II, nr 64; 1933, R. III, nr 18, 35, 160, 191; 1934, R. IV, nr 16, 18.
  248. „Rocznik Polityczny i Gospodarczy” 1933, s. 659.
  249. Ibidem, s. 592; „Express Tomaszowski” 1931, nr 277, s. 8; R. K o t e w i c z , O d Kuriera do Panoramy, „Panorama Robotnicza” 1982, nr 32, s. 5; N o t k o w s k i , op. cit., s. 328.
  250. R u d ź , op. cit., s. 4.
  251. N o t k o w s k i , op. cit., s. 327; W a c h o w s k a , op. cit., s. 377; W ł a d y k a , op. cit., s. 506; A. W. Olasikowicz, rozmowa z dnia 8 lutego 1983 r.; znane egzemplarze „Echa Tomaszowskiego” znajdują się w Archiwum Piotrkowa Trybunalskiego, 1934, nr 172, 226; w zbiorach prywatnych A. W. Olasikowicza, 1934, nr 252, 255; natomiast w zbiorach J. P. Dekowskiego znajdują się wycinki z numerów 225, 229, 262-264, 271, 307 z 1934 r.
  252. zbiory A. W, Olasikowicza.
  253. N o t k o w s k i , op. cit., s. 326; Z e starej prasy tomaszowskiej, „Panorama Robotnicza” 1978, nr 5, s. 8; nr 16, s. 4, 8 (m. in. „Dziennik Tomaszowski” 10 VIII 1937, 13 IX, 30 IX; 1938, 15 VIII, 25 VIII, 28 VIII, 13 IX.
  254. „Tomaszów” 1936, nr 1, s. 1-20; W a c h o w s k a , op. cit., s. 377.
  255. Dane obiektu, RadioPolska.pl, http://old.radiopolska.pl/wykaz/pokaz_lokalizacja.php?pid=119.
  256. Dane obiektu na stronie operatora, Emitel.pl http://emi.emitel.pl/EMITEL/obiekty.aspx?obiekt=DODR_W4O.
  257. Informacje prasowe Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, http://www.krrit.gov.pl/Data/Files/_public/Portals/0/komunikaty/spr-info-krrit-2015/zalacznik-do-informacji-za-2015_multipleksy-telewizji-naziemnej.pdf.
  258. Wykaz nadajników BTS w Tomaszowie Mazowiecki, MapaBTS.pl, http://mapabts.pl/?center=51.537228%2C20.023524&zoom=13&area=51.531194%2C20.008647.
  259. Netia korzysta z LLU w 450 centralach TP, GSM Online, http://gsmonline.pl/artykuly/netia-korzysta-z-llu-w-450-centralach-tp.
  260. Tomaszowskie Biuro Obsługi Klienta Multimedia Polska, NaszTomaszow.pl, w nowej odsłonie https://www.nasztomaszow.pl/aktualnosci/biuro-obslugi-klienta-multimedia-polska-w-nowej-odslonie.
  261. Komunikat Urządu Komunikacji Elektronicznej, http://www.uke.gov.pl/uke/index.jsp?place=Lead01&news_cat_id=407&news_id=4810&layout=3&page=text.
  262. Mapa zasiegu Aero 2, https://aero2.pl/1_bezplatny-internet/4_mapa-zasiegu.
  263. Informacja prasowa nt miejskich hotspotów, Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego, http://www.tomaszow-maz.pl/urzad-miasta/wydzialy/woa/czym-zajmuje-sie-wydzial/miejski-internet.
  264. Hotspoty w Tomaszowie: Można już korzystać z darmowego internetu, Nasze Miasto, Polska Press, http://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/artykul/hotspoty-w-tomaszowie-mozna-juz-korzystac-z-darmowego,2102584,art,t,id,tm.html.
  265. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  266. Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego, http://www.tptm.pl/sekcja-strony-glownej/
  267. Przestępczość w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002-2005, Stansiław Mordwa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.hdl_11089_17046
  268. Przestępczość w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002-2005, Stanisław Mordwa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.hdl_11089_17046
  269. Tomaszów Mazowiecki będzie współpracować z mołdawskim miastem Hîncești – NaszTomaszow.pl.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]