Tomaszów Mazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Tomaszów Mazowiecki (ujednoznacznienie).
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki, ulica Polskiej Organizacji Wojskowej
Tomaszów Mazowiecki, ulica Polskiej Organizacji Wojskowej
Herb Flaga
Herb Tomaszowa Mazowieckiego Flaga Tomaszowa Mazowieckiego
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat tomaszowski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1830
Prezydent Marcin Witko
Powierzchnia 41,30 km²
Wysokość 147 m n.p.m.
Populacja (2015)
• liczba ludności
• gęstość

64 289
1593 os./km²
Strefa numeracyjna
44
Kod pocztowy 97-200
Tablice rejestracyjne ETM
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Ziemia 51°31′53″N 20°00′32″E/51,531389 20,008889
TERC
(TERYT)
1101316011
SIMC 0968300
Urząd miejski
ul. Polskiej Organizacji Wojskowej 10/16
97-200 Tomaszów Mazowiecki
Strona internetowa

Tomaszów Mazowiecki (do 1926 Tomaszów[1]) – miasto w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. Szóste co do wielkości, a czwarte co do ludności miasto w województwie łódzkim.

Tomaszów Mazowiecki leży w Dolinie Białobrzeskiej, nad Pilicą, Wolbórką, Czarną i Piasecznicą, w pobliżu Zalewu Sulejowskiego, na skraju Puszczy Pilickiej.

Według danych z 2015 r. miasto miało 64 289 mieszkańców[2].

Miasto położone jest na styku trzech regionów historyczno-kulturowych. Centrum Tomaszowa Mazowieckiego i jego południowe dzielnice należą do ziemi sieradzkiej, dzielnice na północ od rzeki Wolbórki należą do ziemi łęczyckiej, natomiast część miasta po prawej stronie rzeki Pilicy to Małopolska[3].

Duży ośrodek przemysłu ceramicznego, spożywczego, włókienniczego, maszynowego, odzieżowego, metalowego, skórzanego oraz usług.

Tomaszów Mazowiecki znajduje się w czołówce rankingu polskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem[4].

Położenie[edytuj]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 41,30 km²[5]. Miasto stanowi 4,03% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002 Tomaszów Mazowiecki ma obszar 48,3 km², w tym: użytki rolne 45%. użytki leśne 13%[6].

Osiedle mieszkaniowe przy ul Oskara Lange
Osiedle mieszkaniowe "Niebrów"

Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego.

Części miasta i osiedla mieszkaniowe[edytuj]

Części miasta
Białobrzegi, Bocian, Brzustówka, Duże Nagórzyce, Józefów, Kaczka, Karpaty, Kępa, Laski, Ludwików, Łąki Henrykowskie, Małe Nagórzyce, Michałówek, Nagórzyce, Niebrów, Nowy Port, Podgórze, Podoba, Rolandówka, Siedmiodomki, Starzyce, Tomaszówek, Utrata, Wilanów, Zapiecek.
Osiedla mieszkaniowe
osiedle 1000-lecia, osiedle Browarna, osiedle Górna, osiedle mjr. Hubala, osiedle Kanonierów, osiedle Obrońców Tomaszowa z 1939 r., osiedle Strzelecka, osiedle Śródmieście, osiedle Wyzwolenia I, osiedle Wyzwolenia II, os. Zapiecek, osiedle Zielone.

Historyczne części miasta: Gustek, Henryków, Kuźnice Tomaszowskie.

Historia[edytuj]

Groty znajdujące się w południowej części Tomaszowa Mazowieckiego przy ul. Pod Grotami biegnącej nad Zalewem Sulejowskim (na terenie byłej wsi Nagórzyce) które są pozostałością po podziemnej kopalni Piasku szklarskiego
Panorama Tomaszowa Mazowieckiego na początku XIX wieku, rys. Leonard Chodźko (1837)

Rozwój Tomaszowa Mazowieckiego wiąże się z rewolucją przemysłową XIX w. Został on założony przez hrabiego Antoniego Ostrowskiego, który nazwał osadę na cześć swojego ojca Tomasza. Zalążkiem przyszłego miasta były powstałe w 1788 r. piece hutnicze w nadpilickich lasach. Intensywny rozwój miasta nastąpił w latach 1822–1823, kiedy to hrabia Ostrowski postawił na włókiennictwo. W 1824 r. Tomaszów otrzymał prawa osady fabryczno-handlowej, a 6 lipca 1830 Tomaszów uzyskał prawa miejskie.

Miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego w Łódzkim Okręgu Przemysłowym. Odzyskanie niepodległości w 1918 r. stało się początkiem okresu odbudowy przemysłu. Dwanaście tysięcy pracujących robotników, 126 większych i mniejszych fabryk, trzy fabryki dywanów dające 70% produkcji krajowej, rozwinięty przemysł włókienniczy, chemiczny oraz drzewny i metalowy, 45 tys. mieszkańców – składają się na obraz Tomaszowa Mazowieckiego w przededniu II wojny światowej[potrzebny przypis].

Przed wojną na terenie miasta od 1924 r. działała organizacja niemieckiej mniejszości Niemieckie Stowarzyszenie Ludowe w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen skrót DVP)[7].

Podczas wojny obronnej 6 września 1939 r. w rejonie miasta rozegrała się bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim. W czasie II wojny światowej w połowie 1940 roku m.in. do Tomaszowa (za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Radogoszczu) trafiały transporty osób wysiedlonych z Kraju Warty. Niemcy utworzyli także w mieście żydowskie getto, który liczyło do 16 000 mieszkańców (w większość lokalnych ale i 3000 przesiedlonych z okolicznych wsi) w pierwszych latach wojny[8]. Getto zlikwidowano w końcu października 1942 r., kiedy prawie wszyscy Żydzi zostali zamordowani. Reszta z nich (ok. 900 osób) pracowała do maja 1943 r. w pododdziale Organizacji Todt, który budował duże schrony obok wsi Konewka i Jeleń, w związku z tworzoną tu jedną z głównych kwater Hitlera. W czasie wojny na terenie miasta znajdował się węgierski lazaret. Tomaszów został zajęty przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945 r.

W okresie powojennym miasto zaczęło się intensywnie rozbudowywać, powstały nowe wielorodzinne osiedla mieszkaniowe oraz osiedla budownictwa jednorodzinnego. Wybudowano kilka nowych zakładów przemysłowych a wiele zmodernizowano.

Po roku 1990 r. miasto zaczęło podupadać, systematycznie zmniejsza się liczba mieszkańców, a do roku 2010 upadła większość zakładów przemysłowych (ZWCH Wistom, ZTW Mazovia SA). Po zakładach tych pozostały tylko zniszczone budynki pofabryczne.

Rezerwaty przyrody[edytuj]

Rezerwat przyrody Niebieskie Źródła

Na terenie miasta znajduje się rezerwat przyrody Niebieskie Źródła chroniący źródła krasowe wraz z ich odpływami i otaczającą je roślinnością oraz bogatą fauną[9].

Ochrona środowiska[edytuj]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Tomaszów Mazowiecki został sklasyfikowany jako 46. najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[10].

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego w 2014 roku[11].
Piramida wieku Tomaszow Mazowiecki.png

Zabytki[edytuj]

Klasycystyczny Kościół św. Antoniego w centrum miasta
Zabytkowy budynek banku z lat 1923–1924 przy ul. Mościckiego
Kamiennica przy ul. Mościckiego

Zabytkami miasta są[12]:

Willa dra Jana Rodego w Tomaszowie Mazowieckim, obecnie Urząd Stanu Cywilnego
Willa rodziny Knothe położona przy Placu Kościuszki
  • Kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela – ul. św. Antoniego 39 – zbudowany w latach 1897–1902 w stylu neogotyckim, wewnątrz znajduje się obraz autorstwa Wojciecha Gersona z 1900 r. pt. "Spotkanie Zmartwychwstałego Chrystusa z Marią Magdaleną" oraz zabytkowe organy.
  • Klasycystyczny Kościół ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy – pl. Kościuszki 21 – wybudowany na zlecenie hr. Antoniego Ostrowskiego w latach 1823–1829.
  • Dawne jatki – ul. Rzeźnicza – budowla w stylu klasycystycznym, do lat 70. XX wieku pełniły funkcję handlową. W latach '70 adaptowano je na potrzeby kultury lokalizując w nich "Galerię pod Arkadami" (obecnie "Galeria Arkady").
  • Pałac Ostrowskich – ul. POW 11/15 – Zbudowany w 1812 r. według projektu Lessla w stylu klasycystycznym. Pierwotnie był to budynek parterowy. Z trzypiętrowej wieży założyciel Tomaszowa obserwował swoje dobra. W późniejszym czasie dobudowano piętro. W części parterowej urządzono kaplicę i oranżerię. Pozostałe pomieszczenia były przeznaczone do celów mieszkalnych. Na początku lat 20. obok pałacu zostały zbudowane zabudowania folwarczne, dom dla oficjalistów (obecnie WKU) i stajnia. Generalne remonty przechodził w latach 1898, 1929, 1969, 2010. Obecnie mieści się tu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.
  • Kościół św. Antoniego – przy ulicy św. Antoniego – zbudowany w latach 1862–1864 z zachowaniem stylu klasycystycznego, rozbudowany w latach 1888–1891 i 1948.
  • Ratusz miejski – ul. POW 10/16 – zaprojektowany przez Aleksandra Ranieckiego. W 1925 r. ówczesny prezydent Polski Stanisław Wojciechowski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę ratusza, uroczyste otwarcie gmachu odbyło się 26.06.1927 r.
  • Gmach Banku Polskiego – ul. I. Mościckiego. 31/33 – wybudowany w latach 1923–1924, budowla wzniesiona w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, wnętrze zostało ozdobione bogatą sztukaterią. Obecnie mieści się tu bank Pekao SA.
  • Elektyczny pałacyk Pieschów – ul. Barlickiego 32 – Zbudowany w 1895 r. przez Moritza Piescha, właściciela mechanicznej farbiarni i wykończalni, jednej z pierwszych i największych fabryk włókienniczych Tomaszowa. W latach 30. bryła obiektu uległa pewnym przeobrażeniom: rozbudowano II piętro zmieniając elewację północno i południowo-wschodnią.
  • Fabrykancka kamienica – ul. I. Mościckiego 4 – Zbudowana na początku lat 20. XX wieku przez Bolesława vel Borucha Szepsa – współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Maz.
  • Pałacyk dra Jana Rodego – ul. św. Antoniego 42 – Nosi cechy architektury stanowiącej połączenie neoklasycyzmu i eklektyzmu. Zbudowany przez wybitnego społecznika i lekarza, założyciela tomaszowskiego szpitala – dra Jana Serafina Rodego. Obecnie mieści się tu Urząd Stanu Cywilnego.
  • Kościół modrzewiowy pw. św. Marcina biskupa – ul. Gminna (Białobrzegi) – Pochodzi z XVII w. przebudowany ok. 1746 r.
  • Dawny dwór – ul. Radomska – Pochodzi z połowy XIX wieku. Obecnie własność Gminnej Spółdzielni.
  • Fabrykancka willa – ul. Konstytucji 3 Maja 48 – Zbudowana w stylu eklektycznym ok. 1900 r. dla kierownictwa Fabryki Sukna H. Landsberg. Obecnie siedziba Rejonowego Urzędu Pracy.
  • Kamienica fabrykancka rodziny Knothe – plac Kościuszki 18 – Obecny eklektyczny wystrój elewacji otrzymała w 1896 roku w wyniku przebudowy domu zbudowanego w latach 20. ubiegłego wieku. Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Klasycystyczna kamienica – pl. Kościuszki 17 – Zbudowana w połowie XIX wieku. Od 1882 r. własność Karola Jana Bartke – właściciela Fabryki Sukien i Kortów (dawnej "Batavii"). Obecnie siedziba Sądu Rejonowego.
  • Batavia – ul. Warszawska – Najstarszy budynek fabryczny w mieście, obecnie Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych.
  • Jeden z pierwszych obiektów fabryki włókienniczej Moritza Piescha – ul. Barlickiego – Fabryka uruchomiona została w 1874 roku przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Obiekt zbudowany w stylu eklektycznym z przeznaczeniem no oddział wykończenia tkanin i mieszkania dla kadry fabrycznej. Obecnie pełni funkcje produkcyjno-administracyjne w Zakładach Tkanin Wełnianych "Mazowia" SA.
  • Komin i budynek zakładowej kotłowni – ul. Barlickiego – Wybudowane w 1872 r. w fabryce Moritza Piescha. Obecnie własność ZTW "Mazovia" SA.
  • Eklektyczna willa – ul. Barlickiego – Zbudowana przez Jakuba Halperna – właściciela fabryki wyrobów sukiennych. Obecnie własność ZTW "Mazovia" SA.
  • Budynek dawnej wozowni – ul. Barlickiego – Należała do fabryki Moritza Piescha. Zbudowana w 1911 r. w stylu eklektycznym z elementami secesji. Obecnie użytkowana przez dział transportu ZTW "Mazovia" SA.
  • Budynek zakładowej stolarni – ul. Barlickiego – Zbudowana w 1911 r. przez spadkobierców Moritza Piescha. Elewacja eklektyczna z elementami secesji. Obecnie mieści się tu zakładowa stolarnia ZTW "Mazovia" SA.
  • Fabryczna portiernia – ul. Konstytucji 3 Maja 46 – Zbudowana w końcu lat 90. XIX wieku z przeznaczeniem na budynek socjalny fabryki sukna H. Landsberg. Obecnie użytkowana przez ZTW "Mazovia" SA.
  • Willa Bornsteinów – ul. Warszawska – Zbudowana w połowie XIX wieku przez Zusmana Bornsteina – właściciela Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukiennych. Wielokrotnie przebudowywana.
  • Fabrykancka willa – ul. Spalska 120 – Zbudowana na przełomie XIX i XX wieku przez Roberta Kleindiensta – właściciela fabryki włókienniczej "Wilanów".
  • Fabrykancka willa – ul. Warszawska 10 – Zbudowana na początku XX wieku przez Dawida Bornsteina – właściciela Tomaszowskiej fabryki Wyrobów Sukiennych.

Edukacja[edytuj]

Wydobyty z dna Pilicy i odrestaurowany transporter opancerzony typu SdKfz 251/3 – IV "Rossi". Obecnie w zbiorach Muzeum w Tomaszowie Maz. Tu podczas Inscenizacji walk o PWPW podczas powstania warszawskiego, ul. Sanguszki w Warszawie, 30 lipca 2006
Pomnik ofiar zbrodni katyńskiej w Tomaszowie Mazowieckim

Transport[edytuj]

Ulica św. Antoniego
Widok z mostu kolejowego na linii kolejowej w Tomaszowie na zakola Pilicy

Znaczący węzeł drogowy i kolejowy.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Linie kolejowe łączą Tomaszów Mazowiecki bezpośrednio z wieloma miastami (połączenia bezpośrednie):

Komunikacja międzymiastowa i miejska[edytuj]

Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej[edytuj]

W mieście jest dyslokowana 25 Brygada Kawalerii Powietrznej.

Ludzie związani z Tomaszowem Mazowieckim[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Tomaszowem Mazowieckim.

Sport[edytuj]

W mieście istnieje tor łyżwiarski Pilica. Ponadto w Tomaszowie istnieje kilka klubów sportowych:

W okresie dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939) istniało w Tomaszowie Mazowieckim 12 klubów sportowych.

Media lokalne[edytuj]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Świątynia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, ul. św. Antoniego 39

Miasta partnerskie[edytuj]

Ratusz - siedziba urzędu miejskiego

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. (M.P. z 1926 r. Nr 196, poz. 561)
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-11-02. ISSN 1734-6118.
  3. Początki Tomaszowa [1] (www.tomaszow-maz.eu) z 17 grudnia 2013.
  4. Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Proszowice wśród najbardziej rakotwórczych miast w Polsce. „Dziennik Polski”, 2015-01-05. Warszawa. 
  5. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  6. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  7. Christian Raitz von Frentz (1999). "Deutscher Volksverband". A Lesson Forgotten: Minority Protection Under the League of Nations : the Case of the German Minority in Poland, 1920-1934. LIT Verlag Münster. s. 250–251. ISBN 3-8258-4472-2.
  8. http://www.deathcamps.org/occupation/tomaszow%20ghetto.html History of Tomaszow Mazowiecki's Ghetto (in english)
  9. Rejestr Form Ochrony Przyrody prowadzony przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi (stan na 2.02.2015 r.). [dostęp 18-02-2015].
  10. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  11. http://www.polskawliczbach.pl/Tomaszow_Mazowiecki, w oparciu o dane GUS.
  12. "Tomaszów Mazowiecki i okolice – przewodnik turystyki pieszej i rowerowej" – UM Tomaszów Mazowiecki, 1996 r.
  13. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj]