Tomaszów Mazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Tomaszów Mazowiecki (ujednoznacznienie).
Tomaszów Mazowiecki
miasto i gmina
Ilustracja
Plac Tadeusza Kościuszki
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat tomaszowski
Data założenia 1363[1]
Prawa miejskie 1830
Prezydent Marcin Witko
Powierzchnia 41,30 km²
Wysokość 147 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

63 771[2]
1544 os./km²
Strefa numeracyjna 44
Kod pocztowy 97-200 do 97-208
Tablice rejestracyjne ETM
Położenie na mapie powiatu tomaszowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tomaszowskiego
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Ziemia51°31′53″N 20°00′32″E/51,531389 20,008889
TERC (TERYT) 1016011
SIMC 0968300
Urząd miejski
ul. Polskiej Organizacji Wojskowej 10/16
97-200 Tomaszów Mazowiecki
Strona internetowa
BIP

Tomaszów Mazowiecki (do 1830 Tomaszów[3], ros. Tомашув-Mазовецки lub Томашов-Мазовецкий, niem. Tomaszow Mazowiecki; rzadko Tomaschow an der Piliza, 1941–1945 Tomaschow Mazowiecki, hebr. ‏טומשוב מזובייצקי‎) – miasto w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. Czwarte pod względem ludności miasto w województwie łódzkim i drugie z bezpłatną komunikacją miejską.

Spis treści

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Kluczowa dla rozwoju dziewiętnastowiecznego miasta rzeka - Wolbórka. Widok z mostu na ulicy Nowowiejskiej
Budownictwo po 1989 roku. Osiedle Browarna, w miejscu dawnego browaru
Zalew Sulejowski od strony Tomaszowa. W tle jeden z większych portów jachtowych

Tomaszów Mazowiecki położony jest w południowo-wschodniej części województwa łódzkiego. Miasto składa się z dwóch podprowincji fizycznogeograficznych: Nizina Środkowopolska wzdłuż na zachód, w odległości południowo-wschodnim Wyżyna Małopolska podprowincja w pobliżu miasta otaczające się teren nizinny składają się z dwóch mezoregionów tzw. Równiny Piotrkowskiej w kierunku zachodnim i Doliny Białobrzeskiej w kierunku wschodnim należący się do makroregionu Wzniesień Południowomazowieckich, natomiast w terenie wyżynnym na południowy wschód od centrum miasta leży mezoregion Wzgórza Opoczyńskie część makroregionu Wyżyny Przedborskiej. Przez miasto przepływają rzeki: Pilica, Wolbórka, Czarna i Piasecznica.

Miasto leży 55 km od stolicy województwa znaczy Łodzią na północnym zachodzie, około 112 km na północny wschód od Warszawy, na południowym zachodzie wynosi 24 km od byłego województwa piotrkowskiego Piotrkowem Trybunalskim. Do Geometrycznego środka Polski wynosi 90 km samochodem trwa 1h drogi.

Krajobraz okolic miasta ukształtował się w okresie polodowcowym. Determinuje to jakość gleb w tym rejonie, które są uformowane z gliny morenowej bądź piasków glacjofluwialnych.

Na granicy trzech krain[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest na styku trzech krain historyczno-kulturowych. Centrum Tomaszowa Mazowieckiego i jego południowe dzielnice należą do Mazowsza[4], dzielnice na północ od rzeki Wolbórki należą do ziemi łęczyckiej, natomiast część miasta po prawej stronie rzeki Pilicy to Małopolska[5].

Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego.

Dzielnice miasta i osiedla mieszkaniowe[edytuj | edytuj kod]

Przy Zalewie Sulejowskim[edytuj | edytuj kod]

8 km od centrum miasta, tuż na skraju Puszczy Pilickiej, znajduje się drugi co do wielkości w województwie łódzkim zbiornik wodny o powierzchni 27 km² – Zalew Sulejowski. W 2013 roku Zalew obchodził 40-lecie powstania[7]Do niedawna był głównym źródłem wody pitnej dla Łodzi[8] W okolicach Zalewu Sulejowskiego znajduje się stadnina koni tomaszowskiej Policji[9][10]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Głaz upamiętniający 600-letnią historie Brzustówki
Antoni Jan Ostrowski herbu Rawicz, założyciel miasta
Pierwsza szkoła średnia w mieście, powołana w 1903 roku. Obecnie ILO
Kamienica robotnicza (róg ul. Fabrycznej i ul. Legionów)

Dzielnice sprzed 600 lat[edytuj | edytuj kod]

  • Nagórzyce. Najstarsza dzielnica, położona na południu miasta na trasie do Zalewu Sulejowskiego. Po raz pierwszy Nagórzyce zostały odnotowane w dokumencie z 13 stycznia 1363 roku wystawionym w Raciążu przez Kapitułę Włocławską, który dotyczył lokowania na prawie niemieckim wsi Wiaderno. Stwierdzono w nim, że sołtys wsi Wiaderno otrzyma las położony przy drodze biegnącej z Wolborza właśnie do Nagórzyc[11].
  • Białobrzegi. Okolice te zamieszkane były dużo wcześniej. Świadczą o tym wykopaliska na cmentarzysku ciałopalnym kultury przeworskiej z okresu rzymskiego w pobliskich Ciebłowicach[12]. Pierwsza pisemna wzmianka o Białobrzegach pochodzi z 1405 roku, a o kościele św. Marcina biskupa z 1511 roku[13][14].
  • Brzustówka. W 2011 roku obchodziła 600 lat istnienia. Została przyłączona do miasta w 1915 roku. Badania wskazują, że była zamieszkiwana już w II wieku[15][16].

Osada górniczo-hutnicza[edytuj | edytuj kod]

W 1788 roku nad Wolbórką powstała osada górniczo-hutnicza, która była związane z rodem Ostrowskich[17]. W związku z odkryciem złóż rudy żelaza, Tomasz Ostrowski, właściciel dóbr ujezdzkich, założył osadę, która liczyła 8 domów i 49 mieszkańców, zatrudnionych przy wytopie surówki[18]. Ze względu na złą jakość rudy na początku XIX w. osada podupadła.

Rewolucja przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Antoni Ostrowski rozpoczął akcję osadniczą w 1822 roku[19][20]. 6 lipca 1830 roku Tomaszów uzyskał prawa miejskie[21].

Demografia przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Dawid Bornstein, rabin Tomaszowa w latach 1918–1926

W 1913 roku na ogólną liczbę 30 268 osób (39,7%) stanowiła ludność stała, 15 340 osób (50,7%) ludność niestała, 1916 osób (9,6%) cudzoziemcy[22]. W 1913 roku wśród mieszkańców stałych dominowali Żydzi – 50,4%, Niemcy – 25,5%, Polacy – 23,9%., a wśród niestałej: Polacy – 43,4%, Żydzi – 29,1%, Niemcy- 25,1% i Rosjanie – 2,2%[23]. W roku 1914 w mieście żyło: 34,5% Polaków; 34% Żydów; 29,8% Niemców.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Domy tkaczy, jedne z najstarszych budynków (ul. Tkacka)

W latach pierwszej wojny światowej i po jej zakończeniu do Tomaszowa Mazowieckiego nastąpił napływ ludności wiejskiej pochodzenia polskiego[24]. Powstały zakłady przemysłowe i warsztaty rzemieślnicze, najwięcej sukienniczych[19]. W 1853 r. było 292 fabrykantów i rzemieślników, 4 zakłady fabryczne i 85 innych fabryk[22]. W 1892 roku było 14 zakładów włókienniczych, które zatrudniały 61 robotników[25]. W 1913 r. działało 41 zakładów krawieckich, 46 rzeźniczych, 40 piekarskich, 38 szewskich, 34 stolarskich, 16 czapniczych, 13 ślusarsko-tokarskich, 12 fryzjerskich, 10 zegarmistrzowskich (ogółem 342 zakłady)[26]. W 1888 r. w Tomaszowie było: 74 krawców, 78 szewców, 41 stolarzy, 36 rzeźników, 27 piekarzy, 23 kowali, 21 czapników, 18 siodlarzy, 19 ślusarzy, 14 tkaczy, 13 bednarzy, 12 murarzy i szwaczek. W 1904 r. działało pół tysiąca rzemieślników[22].

Landsbergowie[edytuj | edytuj kod]

Willa Aleksandra Landsberga przy ul. Konstytucji 3 Maja, obecnie przedszkole
Jedna z fabryk Landsberga

Hilary Landsberg w 1857 roku, rozpoczął produkcję wyrobów wełnianych[27]. W 1881 r. wybudował przy ul. Gustownej 46. W końcu XIX w. zakłady posiadał 1800 wrzecion przędzalniczych, 70 krosien tkackich i 44 maszyny wykończalnicze i farbiarskie[28]. Po jego śmierci w 1898 roku[29] spadkobiercy powołali spółkę firmową, wykupując kolejne nieruchomości[30]. Wartość produkcji wzrosła z około 480 tys. rubli w 1899 roku do 1,5 min rubli w 1911 r. Wzrosła też liczba krosien mechanicznych z 70 sztuk w 1899 r. wzrosła do 198 w 1912 r., a liczba wrzecion z 1800 do 3000[19]. 19 maja 1907 r. car Mikołaj II zatwierdził statut spółki: Towarzystwo Akcyjne Fabryk Sukna H. Landsberga. Kapitał zakładowy określono na 1,2 min rubli i był podzielony na 240 akcji. Większość akcji otrzymali spadkobiercy Landsberga[31]. Firma poniosła olbrzymie straty w okresie pierwszej wojny światowej.

Jakub Halpern[edytuj | edytuj kod]

Jakub Halpern w 1853 roku założył firmę handlową, a później dział produkcyjny sukien i trykotaży. W 1900 roku posiadała m.in. 60 krosien mechanicznych i 2800 wrzecion[32]. W 1899 r. firmę przekształcono w spółkę akcyjną pod nazwą Towarzystwo Akcyjne Manufaktury Sukna J. Halperna z kapitałem 600 tys. rubli[33]. W 1900 roku firmę przejęli jego synowie: Maurycy, Karol i Michał. 24 sierpnia 1910 roku spalił się trzypiętrowy budynek fabryczny, w którym mieściły się główne oddziały produkcyjne. Po odbudowie w 1912 roku zmieniono profil produkcyjny na produkcję wełny czesankowej[33].

Bornsteinowie[edytuj | edytuj kod]

Starzycka Fabryka Wyrobów Sukiennych Zussmana Bornsteina z 1857 r.
Willa Dawida Bornsteina, jednego z czterech największych fabrykantów Tomaszowa i rabina miasta
Willa Bornsteina, ul. Warszawska 103 A (obecnie przedszkole)

W 1913 roku w przedsiębiorstwie Zussmana Bornsteina w Starzycach wprowadzono napęd elektryczny. W połowie 1914 roku czynnych było 105 krosien i 4700 wrzecion, a zatrudnienie osiągnęło 430 osób[22]. Spadkobiercy założyli firmę przemysłowo-handlową Starzycka Fabryka Sukna i Kortów. Drugą fabrykę prowadził Dawid Bornstein, w której w roku 1913 zatrudnionych było 300 robotników pracujących na 72 krosnach. W okresie pierwszej wojny światowej fabryka została zdewastowana na skutek rekwizycji surowców i gotowych towarów, jak i wywozu i niszczenia maszyn przędzalniczych[34]. Tomaszów Mazowiecki pozostał jednym z głównych ośrodków produkcji sukna i kortu.

Przemysł wełniany[edytuj | edytuj kod]

Moritz Piesch z rodziną. Jedna z czterech najzamożniejszych tomaszowskich rodzin fabrykanckich. Przed pałacem przy dzisiejszej ul. Barlickiego
Fabryki Moritza Piescha: farbiarnia i wykańczalnia przy ul. św. Tekli (obecna ul. Barlickiego)
Pałac Moritza Piescha
Hala dawnej fabryki Moritza Piescha, obecnie Galeria Tomaszów[35]

Tomaszowski przemysł wełniany odgrywał dużą rolę w przemyśle Królestwa Polskiego. W 1900 r. wartość tego przemysłu w mieście wyniosła 3258 tys. rubli i stanowiła 4,2% wartości globalnej produkcji Królestwa Polskiego. W 1909 r. wartość ta wzrosła do 7200 tys. rubli i stanowiła 7,2% globalnej produkcji Królestwa Polskiego[36]. W latach 1900–1901 średnia liczba robotników przypadająca na jeden zakład wyniosła 101, a wartość produkcji w przeliczeniu na jeden zakład wyniosła 208 859,9 rubli. Na przełomie XIX i XX w. następowała koncentracja przemysłu tomaszowskiego. Spadła liczba zakładów z 69 w 1869 r. do 32 w 1913 r. przy jednoczesnym wzroście liczby zatrudnionych robotników z 966 w 1869 r. do 5286 w 1913 r. oraz wartości produkcji z 968 tys. rubli w 1869 r. do 13 815 tys. rubli w 1913 r.

Do wybuchu pierwszej wojny światowej przemysł włókienniczy Tomaszowa Mazowieckiego podlegał ciągłej rozbudowie. W 1913 r. przemysł wełniany całego miasta zatrudniał 5286 robotników, a wskaźnik wzrostu w stosunku do 1869 r. wyniósł 547,2%; produkcja osiągnęła wartość 13 815 000 rubli, natomiast wskaźnik wzrostu w stosunku do 1869 r. w 1913 r. wyniósł aż 1427,1%. W 1913 r. w Tomaszowie Mazowieckim było 16 dużych i wielkich przedsiębiorstw. Zakłady te skupiały 86,5% ogółu robotników zatrudnionych w przemyśle wełnianym Tomaszowa Mazowieckiego, a wartość ich produkcji stanowiła 84,4% globalnej wartości produkcji przedsiębiorstw wełnianych całego miasta. Największymi zakładami były:

  • Towarzystwo Akcyjne H. Landsberg – 800 robotników oraz wartość produkcji 2 500 000 rubli;
  • Farbiarnia i wykończalnia M. Piescha – 800 robotników i wartość produkcji 1 milion rubli;
  • Spółka Akcyjna J. Halperna – 350 robotników i wartość produkcji 500 000 rubli;
  • Wykańczalnia O. Fürstenwalda – 400 robotników i wartość produkcji 800 000 rubli[37].

W 1914 r., powstała nowa spółka akcyjna z udziałem kapitału francuskiego. Przekształcono farbiarnię i wykończalnię Moritza Piescha w towarzystwo akcyjne. Udział kapitału francuskiego wynosił 25%, a zaangażowana w to była firma francuska z Roubaix, która posiadała już swoją filię w Łodzi. Zreorganizowane przedsiębiorstwo miało kapitał zakładowy w wysokości 3 500 000 franków i zatrudniało w 1914 r. 900 robotników[38].

Fabryki dywanów[edytuj | edytuj kod]

Fabryka dywanów Mullera na Rolandówce
Kamienica Bolesława vel Borucha Szepsa współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Mazowiecki. Mościckiego 4

Ważną rolę odgrywała Fabryka Dywanów i Chodników, powstała w połowie XIX w. Założył ją Edward Roland[39]. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1846 r. Początkowo składała się z dwóch działów: przędzalni i tkalni. W latach następnych zakład rozbudowano. Dnia 7 lutego 1885 r. E. Roland formalnie przestał być właścicielem fabryki i domów, które przejęli synowie Edwarda: Edward-junior, Samueli Gustaw[40]. W 1891 r. Edward-junior sprzedał swojemu szwagrowi Aleksandrowi Müllerowi. W 1893 r. było 40 warsztatów, przędzalnia z 480 wrzecionami[40]. W 1895 r. wybudowano nowy zakład, stary spłonął w 1896 r. W 1898 r. produkowano dywany, chodniki i wycieraczki, pracowało 95 osób[40]. Najwyższą wartość osiągnęła produkcja w 1899 r. W 1904 r. w fabryce pracowało 87 osób, a w 1910 r. – 198 osób[40]. W latach 1907–1908 powstały wytwórnie dywanów Szepsa i Meisreba, powstała też nowa osada. W 1912 r. wyłącznym właścicielem fabryki staje się A. Miiller. W 1914 r. w fabryce pracowało 350 robotników, czynnych było 260 krosien, w większości mechanicznych, w przędzalni pracowało 2000 wrzecion[40]. Fabryka działa do dziś jako Dywany Weltom[41].

Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu[edytuj | edytuj kod]

Duże znaczenie dla przyszłości miasta miało uruchomienie produkcji sztucznego jedwabiu w Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu Spółce Akcyjnej. Była to pierwsza firma wytwarzająca włókna sztuczne na ziemiach polskich, jak również na terenie całego imperium rosyjskiego. Powstała 13 stycznia 1911 r. z inicjatywy Feliksa Wiślickiego pod pełną nazwą Towarzystwo Akcyjne TFSJ[42]. Uruchomienie produkcji nastąpiło 1 maja 1912 r., przemysłową i handlową działalność Towarzystwo rozpoczęło 1 lipca 1912 roku[43][44]. 4 sierpnia 1909 r. Ministerstwo Handlu w Petersburgu przesłało na ręce konsula belgijskiego w Odessie zezwolenie na otwarcie fabryki. Dnia 26 stycznia 1910 r. został sporządzony akt organizacyjny przedsiębiorstwa[45]. Założycielami fabryki zostali: Salomon Landau, Feliks Landsberg, Aleksander Landsberg. Towarzystwo rozpoczęło działalność 13 stycznia 1911 r., kiedy to w hotelu Bristol w Warszawie odbyło się pierwsze ogólne zebranie akcjonariuszy[46]. Pod kierownictwem inż. F. Wiślickiego i inż. Michała Hertza 1 maja 1912 r. uruchomiono nową wytwórnię na gruntach „Osady Wilanów”. Do Zarządu nowego zakładu weszli: Stanisław Landau – prezes, A. Landsberg – wiceprezes, F. Landsberg, Henryk Majmon, Gustave Popelier, dr W. Sachs, i inż. F. Wiślicki. Dyrektorem zarządzającym został M. Hertz. Tylko przez pierwsze sześć miesięcy wyprodukowano ogółem 62 ton jedwabiu sztucznego. Fabryka i produkcja była ciągle rozbudowywana, zwiększana i udoskonalana. W 1913 r. Zarząd przystąpił do budowy nowych hal produkcyjnych[47].

Fabryka zapałek Sachsa i Piescha[edytuj | edytuj kod]

Fabryka powstała w 1896 r. W 1899 r. zatrudniało 117 robotników, w 1902 r. – 158 robotników, a w 1909 r. już 183 robotników i osiągnął produkcję 370 869 rubli[48].

Urbanizacja przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Nastąpiła intensyfikacja zabudowy miejskiej oraz rozwój podtomaszowskich miejscowości – Starzyc i Wilanowa. Miało to związek z lokalizacją na tym terenie dużych zakładów przemysłowych[49]. W 1913 r. w Tomaszowie Mazowieckim znajdowało się 2247 budynków, z tego 1184 domów mieszkalnych. Prawie połowa obiektów była murowana[50]. Na mocy zawartej w 1908 r. umowy władz miejskich z Augsburskim Towarzystwem Gazowniczym, podjęta została budowa gazowni. Rozbudowana została w końcu XIX w. sieć telefoniczna, była ona własnością prywatną dr. Tadeusza Osińskiego, a jej centrala zlokalizowana była przy ul. Pilicznej (obecnie: ul. Prezydenta I. Mościckiego)[51].

Władze miasta przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Sprawami miasta kierował burmistrz mianowany przez władze zaborcze. Ostatnim burmistrzem w okresie poprzedzającym wybuch wojny był Rosjanin Jakowlew. Burmistrz zwoływał kilkunastu możnych obywateli miasta, którzy dokonywali wyboru ławników. Funkcję tę w 1914 r. pełnili: Błaszkowski, Klinger i Steiman. Siedziba magistratu mieściła się w budynku przy zbiegu ul. św. Antoniego i placu Kościuszki. Urzędował w nim sekretarz Krejckant mający do pomocy 11 urzędników[52][53].

Podczas I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Pilica na wysokości Brzustówki, włączonej do Tomaszowa przez okupacyjną administracje podczas I wojny światowej

W czasie walk toczonych w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego jesienią 1914 r. miasto kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Ostatecznie 17 grudnia Niemcy ulokowali się w nim na stałe[54]. Od pierwszych dni okupacji rozpoczęli grabież TFSJ, skąd wywozili surowce niezbędne do produkcji bawełny strzelniczej, a następnie zaczęli rekwirować środki produkcji z innych fabryk tomaszowskich[55][56]. Tomaszów Mazowiecki, leżący na południowym skraju Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, oddzielony był rzeką Pilicą od Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, pozostającego pod okupacją austriacką[57].

W okresie pierwszej wojny światowej, od momentu opuszczenia miasta przez władze rosyjskie, powstał w sierpniu 1914 r. Komitet Obywatelski[58]. Na jego czele stanął komendant miejscowej Straży Ogniowej Alfons Seweryn. Komitet ten łączył w sobie władzę ustawodawczą wykonawczą sądowniczą i policyjną. Po wprowadzeniu przez niemieckie władze okupacyjne „zarządu cywilnego”, komitet został rozwiązany, a miastem zaczął kierować burmistrz – kapitan Werner[59]. W wyborach z zastosowaniem podziału na kurie (według podziału majątkowego), wybrano Radę Miejską która ukonstytuowała się w kwietniu 1917 roku[60]. W skład Rady Miejskiej weszło po 10 katolików i Żydów oraz tylko 4 ewangelików. W pracach tej rady brali udział radni: Artur Aronsohn, dr Michał Biernacki[61], Jakub Bieżuński, Dawid Bornstein, Ignacy Bornstein, Władysław Cychner, Franciszek Grzybowski, Jan Goździk, Maurycy Halpern, Mieczysław Heiman, Jan Kowalczewski, Edward Klinger, Aleksander Kozikowski, Kazimierz Kalinowski, pastor Leon May, Eugeniusz Aleksander Müller, Herz Morgenstein, Saul Margulies, dr Stanisław Narewski, Markus Rzeszewski, Aleksander Rychter, Kazimierz Sadłowski, Oskar Schersch, Michał Zylber[62]. Na przewodniczącego Rady Miejskiej mianowany został przez Radę Nadzorczą Jan Kowalczewski. Na wiceprzewodniczącego wybrano Maurycego Halperna, na sekretarza Kazimierza Sadłowskiego. Od 27 marca 1918 r. przewodniczącym Rady Miejskiej był dr S. Narewski[63]. Władze Tomaszowa Mazowieckiego wysunęły projekt włączenia w obręb miasta niektórych z otaczających go wsi. Uzasadniano ich ścisłą współzależność z miastem i obopólne korzyści wynikłe z połączenia[64]. Zrealizowały go w 1915 r. niemieckie władze okupacyjne. W dniu 8 sierpnia 1915 r. na podstawie „Ustawy o miastach” Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego[65]. Prezydent łódzkiej policji niemieckiej Von Oppen zarządził zmianę granic Tomaszowa Mazowieckiego[66]. Zarządzenie to włączało w obręb miasta wszystkie otaczające je wsie i przedmieścia. Od strony północnej zostały włączone wsie: Niebrów, Starzyce i Tomaszówek, od wschodu osady: Wilanów, Gustek, Michałówek, Nowy Port, Bocian i Kępa Łazisko; na południe wsie Brzustówka i folwark Tomaszówek Poduchowny; na zachodzie osada Rolandówka[67]. Tereny Tomaszowa wzrosły czterokrotnie. Ogółem przyłączono do miasta 1408,8 ha, z tego część nie zabudowanych. Obszar miasta liczył po przyłączeniu 1895 ha[68].

Większość zakładów przemysłowych Tomaszowa Mazowieckiego została unieruchomiona już w początkowym okresie I wojny światowej. Wszystkie cenniejsze urządzenia i maszyny zostały zdemontowane i wywiezione[69]. Tylko część majątku zdołano uratować, przewożąc go do Piotrkowa Trybunalskiego, który znalazł się pod okupacją austriacką[70]. W lutym 1915 r. miejscowa komendantura, Mobile Etappen Komendantur Nr 5 II A.K., sporządziła rejestr zapasów, których A. Müller nie zdołał przed nimi ukryć. Zarekwirowano m.in.: 8000 dywanów, ponad 3000 chodników, wycieraczek jutowych i kokosowych, 2850 kg wełny i juty, 290 bel włókna kokosowego[71]. W listopadzie 1918 r. Niemcy zarekwirowali około 80% gotowych wyrobów fabryki. Niemcy ustanowili Kriegsrohstoffstelle, która przystąpiła do systematycznych rekwizycji, zabierali zgromadzone surowce[72]. Zarząd TFSJ zawarł z władzą okupacyjną, 8 marca 1917 r., kontrakt na produkty z destylacji drzewa[73]. Nadzwyczajne Ogólne Zebranie Akcjonariuszy, 17 kwietnia 1917 r., upoważniło Zarząd do budowy fabryki suchej destylacji drzewa. Budowa dozorowana była przez Wydział Surowców Wojennych. Plany dostarczyła firma H. Meyer Co. z Hanoweru. Wybudowano dwa z trzech zaplanowanych pieców resortowych[60]. Trzeciego nie udało się wybudować z powodu braku środków. W grudniu 1919 r. z powodu niskiej opłacalności zaprzestano niskiej destylacji drewna[74]. Była to jedyna czynna fabryka w Tomaszowie Mazowieckim w czasie pierwszej wojny światowej. TFSJ poniosła w czasie pierwszej wojny światowej bardzo duże straty[75]. W Tomaszowie Mazowieckim zapanowało powszechne bezrobocie i głód[76].

W latach 1914–1918 w Tomaszowie Mazowieckim i w najbliższej okolicy czynne były jedynie tartaki. Wybudowano wielki zakład w Konewce. Mieszkańcy zaczęli emigrować do Niemiec, zaczęto też stosować łapanki.

Budynek dawnej szkoły stolarskiej (ZSZ nr 5)

Zatrzymanych gromadzono w szkole przy ul. Tkackiej, a następnie transportem pod strażą wysyłano do Niemiec[77]. Rolnicy, zgodnie z rozporządzeniem okupanta, wszelkie nadwyżki zobowiązani byli dostarczać do punktów skupu, a wszelki wolny obrót płodami rolnymi został zabroniony pod rygorem wysokich kar. Przez pobliską granicę austriacką przemycano artykuły z sąsiedniego powiatu opoczyńskiego. Zajmowali się tym procederem zwłaszcza mieszkańcy dzielnicy Brzustówka[78].

Wobec panującego głodu, Komitet Obywatelski, a następnie od 24 lutego 1916 r. Miejscowa Rada Opiekuńcza na czele z Janem Kowalczewskim uruchomiły tanie kuchnie, które wydawały zupy. Od czerwca 1918 r. Magistrat oddał prowadzenie kuchni gminom wyznaniowym, które otrzymały na ten cel subsydia. Wprowadzenie opłat – w kuchni katolickiej wynoszących 20 fenigów i żydowskiej 5 fenigów – spowodowało zmniejszenie liczby wydawanych obiadów do 860 dziennie[79]. Uruchomiono 6 ochronek, w których wydawano skromny zasiłek. Wzrosła liczba dzieci bezdomnych i osieroconych[80]. Niedożywienie powodowało dużą śmiertelność wśród mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego, dotyczyło to zwłaszcza dzieci i ludzi w podeszłym wieku. Panowały nieustanne epidemie tyfusu plamistego i czerwonki. Zwiększała się także umieralność na gruźlicę. W grudniu 1915 r. zmarł na tyfus lekarz Sołowiejczyk, który pracował w specjalnie uruchomionym szpitalu zakaźnym. Od tego czasu szpital ogólny i zakaźny obsługiwany był przez jednego lekarza, dr Michała Biernackiego, który miał do dyspozycji 1 felczera i 5 pielęgniarek oraz wykwalifikowanego dezynfektora. Szalejąca epidemia sprawiła, że władze okupacyjne zarządziły masowe szczepienia. Jednak niewiele to pomogło wobec chronicznego niedożywienia. Śmiertelność pomimo znacznego zmniejszenia się liczby ludności zwiększyła się z 729 w 1913 r. do 801 w 1918 r. i była półtorakrotnie wyższa od liczby urodzeń[81][82].

Wojna polsko-rosyjska z 1919 roku[edytuj | edytuj kod]

Tło ogólnokrajowe wydarzenia opisano w osobnym artykule.

Tomaszów i jego okolice stanowiły ważne zaplecze aprowizacyjne dla świeżo sformowanego Wojska Polskiego. Jak podaje dr Maciej Hubka z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim były to tysiące ton zapotrzebowania materiałowego tygodniowo[83]

Kolejne roczniki tomaszowian: 1897,1898, 1899, 1900,1901 po weryfikacji przez komisje wojskowe wcielane były w szergi wojska. W samym 1920 roku dodatkowo zorganizowano w mieście zaciąg ochotniczy. W Tomaszowie ważnymi z tego punktu widzenia były środowska młodzieży - harcerstwo, środowisko uczniowskie. W tomaszowskim oddziale Archiwum Państwowego zachowały się dokumenty poświadczające zbiórkę pieniędzy na ekwipunek dla nauczycieli tomaszowskich szkół, którzy wraz ze swoimi uczniami postawnoili wyruszyć na front[84]

Podczas wojny polsko – rosyjskiej z 1920 roku największe zakłady przemysłu chemicznego czyli Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu produkowała ładunki wybuchowe dla armii.

Miasto organizowało kwaterunek dla nowo powstającej armii. W Tomaszowie stacjonował 30. Pułk Piechoty. Do tego celu przejęto przede wszystkim tomaszowskie szkoły.

Po opuszczniu miasta przez wojska niemieckie w 1918 roku, wystąpiły duże problemy z dostępnością żywności. Niedawny okupant wywiózł z miasta więkoszość plonów. Doprowadziło to do sytuacji w której konieczny był import np.: ziemniaków z Wielkopolski[85]

W lutym 1920 roku doszło do demonstracji bezrobotnych przed tomaszowskim magistratem (nie istniał jeszcze dzisiejszy budynek Urzędu Miasta, a władze urzędowały w kamienicy na rogu Pl.Kościuszki i św.Antoniego) Do strajku doszło w związku z niewypłaceniem przez trzy tygodnie tygodniowych zapomóg dla żon mężczyzn powołanych do armii tzw. rezerwstek. Tłum złożony głównie z kobiet rozbroił jednego policjanta, odebrano również karabin jednemu żołnierzowi. By nie doszło do eskalacji zamieszek wojsko oddało salwy ostrzegawcze. W trakcie przepychanek jedna osoba zginęła[86]

7 lipca 1920 roku powołano w mieście Obywatelski Komitet Obrony Państwa na bazie istniejących podczas zaborów licznych stowarzyszeń niepodległościowych. Jego przewodniczącym został doktor Stanisław Narewski. Komitet dzielił się na pięć sekcji:

  • finansową (zbiórki pieniądzy);
  • agitacyjną (proobronna, patriotyczna propaganda);
  • płatniczą (wypłaty rent i zapomóg);
  • wywiadowcza (zbieranie informacji);
  • gospodarcza[87]

Znaczący wkład w akcje aprowzacyjne wniosła Liga Kobiet Pogotowia Wojennego. Wsparcie dla wojska obywało się nie tylko w obszarze materialnym. Podnoszono moralne np.: poprzez utrzymywanie korespondencji z żołnierzami nie posiadającymi rodzin[88]

Międzywojnie[edytuj | edytuj kod]

4 marca 1919 roku odbyły się wybory do Rady Miasta. O wyborach zawiadamiano mieszkańców przy pomocy bębna. Miasto wówczas liczyło 33 tysiące mieszkańców. Uprawnionych do głosowania było 12378 osób. W głosowaniu wzięło udział 11205 mieszkańców, czyli ponad 90% uprawnionych.. Dwa miesiące wcześniej odbywały się ogólnopolskie wybory parlamentarne w Tomaszowie frekwencja wynosiła 60%[89].

Najwięcej głosów w wyborach samorządowych uzyskał Narodowy Związek Robotniczy[90], następnie Polska Partia Socjalistyczna i Bund.

Wyniki wyborów z 1919 roku:

  • Narodowy Związek Robotniczy – 11 radnych
  • Polska Partia Socjalistyczna – 8 radnych
  • Bund – 5 radnych
  • Poalej Syjon – 2 radnych
  • Lewica – 2 radnych

Wśród wybranych największy odsetek stanowili robotnicy, dostali się również: dwóch duchownych i jeden lekarz. W pierwszych wyborach w których kobiety uzyskały bierne i czynne prawo wyborcze w Tomaszowie radną została jedna z nich[91].

W kontekście regionu jedynie w Tomaszowie wygrali narodowcy. W sąsiednich miastach – w Łodzi, w Piotrkowie, w Brzezinach i w Opocznie wygrała Polska Partia Socjalistyczna[92].

29 marca 1919 roku odbyła się pierwsza sesja Rady Miasta, otworzył ją dotychczasowy burmistrz – Tadeusz Osiński. Nieznaczne zwycięstwo NZR-u wymuszało utworzenie koalicji. Przewagę zyskała tu PPS. W wyniku gier zakulisowych zwycięzca wyborów – NZR uzyskał tylko jednego reprezentanta we władzach miasta – Aleksandra Gawrońskiego, który został wiceprzewodniczącym rady[93].

Przewaga uzyskana przy udziale mniejszości etnicznych przez radnych PPS-u wywoływała nieustanne napięcia w Radzie. I tak 23 listopada 1920 roku grupa 10 radnych zrezygnowała z mandatu. Doprowadziło to do rozwiązania Rady Miejskiej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 4 marca 1921 roku[94].

Na pierwszym posiedzeniu Rady Miasta wybrano również prezydenta. Startował obecny oraz Stanisław Gruszczyński, który przewagą trzech głosów uzyskał mandat[95].

22 maja 1921 roku odbyły się kolejne wybory do Rady Miasta. Frekwencja była niższa, oddano 9178 głosów.

Siedziba Urzędu Miasta pobudowana w trakcie kadencji rady miejskiej 1921-1927. Architekt: Aleksander Raniecki

Tym razem zdecydowane zwycięstwo odniósł radni prawicowi.

Wyniki wyborów z 1921 roku:

  • Blok Narodowy – 4644 głosów
  • PPS – 1008 głosów
  • Związek Metalowców (komuniści) – 193 głosów
  • Niemiecki Blok Narodowy – 1555 głosów
  • Bund – 523 głosów
  • Stronnictwo Żydów Postępowych – 1795 głosów

Tym razem w radzie nie zasiadła żadna kobieta. Najwięcej było robotników i kupców. Pod względem wyznaniowym dominowali katolicy następnie wyznawcy judaizmu przed ewangelikami.

W wyniku sporów między partiami wybory władz miasta trzeba było kilkukrotnie powtarzać. Ostatecznie na prezydenta miasta wybrano notariusza reprezentującego poglądy monarchistyczne – Karola Lechowicza. Wybrany w tym czasie zarząd miasta sprawował mandat aż do 1927 roku. W wyniku jego starań wybudowano do dziś użytkowany gmach magistratu, most na Wolbórce i dwie szkoły[96].

23 października 1927 roku odbyły się kolejne wybory. Zgłoszono wówczas rekordową liczbę list wyborczych bo aż 20.

Wyniki wyborów z 1927 roku:

  • PPS 3204 (7 mandatów)
  • Blok Syjnonistyczno-Rzemieślniczo-Kupiecki 2650 (6 mandatów)
  • Zjednoczenie Polskie – Narodowe 1493 (3 mandaty)
  • Niemiecka Socjalistyczna Partia Pracy 1231 (2 mandaty)
  • Żydowski Blok Gospodarczy 1110 (2 mandaty)
  • Zjednoczenie Zawodowe Polskie (2 mandaty)

pozostałe listy uzyskały po jednym mandacie[97]. Znacznie rozdrobnienie polityczne rady doprowadziło do problemów z wyłonieniem prezydenta miasta.

W 1934 przeprowadzono kolejne wybory do Rady Miasta. Odbywały się już na postawie tzw, ustawie „scaleniowej” z 1933 roku.

Oddano 15940 głosów.

Wyniki wyborów z 1934 roku:

  • 14 radnych uzyskała PPS
  • 12 sanacja
  • 5 stronnictwa żydowskie
  • 1 chadecja[98].

Ostatnim przedwojennym prezydentem Tomaszowa Mazowieckiego był Antoni Rączaszek.

Przed wojną na terenie miasta od 1924 r. działała organizacja niemieckiej mniejszości Niemieckie Stowarzyszenie Ludowe w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen, skrót DVP)[99] która niechlubnie zapisała się w historii miasta podczas pierwszych dni II wojny światowej.

Podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Ul. Warszawska róg ul. Szerokiej, niemieccy tomaszowianie czekają na Hansa Franka

Podczas wojny obronnej 6 września 1939 r. w rejonie miasta rozegrała się bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim.

W czasie II wojny światowej w połowie 1940 roku m.in. do Tomaszowa (za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Radogoszczu) trafiały transporty osób wysiedlonych z Kraju Warty. w tym samym roku Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej, w którym przebywało średnio 15 tys. osób[100].

 Osobny artykuł: Getto w Tomaszowie Mazowieckim.

Getto zlikwidowano w listopadzie 1942 roku, kiedy to prawie wszyscy Żydzi zostali wywiezieni i zamordowani w obozie zagłady w Treblince[100]. Reszta (ok. 900 osób) pracowała do maja 1943 r. w pododdziale Organizacji Todt, który budował duże schrony obok wsi Konewka i Jeleń na potrzeby powstającej tam jednej z głównych kwater Hitlera.

W czasie wojny na terenie miasta znajdował się węgierski lazaret.

W lasach powiatu tomaszowskiego działał I pluton 25 pułku piechoty Armii Krajowej „Trojan” noszący pseudonim od wsi w której został zawiązany – Trojanów[101]. Tomaszów został zajęty przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945 r.

Okres od 1945 do 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Dawny hotel, Urząd Bezpieczeństwa w jego piwnicach urządził katownie

Po wkroczeniu Armii Czerwonej w Tomaszowie nastąpiły represje wobec członków antykomunistycznego podziemia, byłych żołnierzy Armii Krajowej, przedwojennej inteligencji, a nawet ludności cywilnej którą NKWD a później stworzony z ochotników Resort Bezpieczeństwa Publicznego (następnie Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego), podejrzewały o nieprzychylność wobec nowej władzy. Torturowano i rozstrzeliwano m.in. w piwnicach dawnego hotelu przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic św. Antoniego i Tadeusza Kawki[102][103][104].

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 178 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Tomaszowie[105].

Po 1945 w mieście powstały nowe zakłady pracy, do największych należały: Zakłady Włókien Chemicznych „Wistom”, Zakłady Przemysłu Wełnianego "Tomtex", Zakłady Przemysłu Bawełnianego "Mazovia", Fabryka Dywanów "Weltom", Zakłady Przemysłu Odzieżowego "Pilica"[106].

W 1957 roku na dworcu kolejowym odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci dowódcy działającego w okolicy pierwszego oddziału Gwardii Ludowej Franciszka Zubrzyckiego „Małego Franka” w 15. rocznicę jego śmierci. Zubrzucki został zastrzelony podczas ucieczki z zasadzki Gestapo na tomaszowskim dworcu[107].

W 1977 roku odsłonięto w Alei Wyzwolenia 43 odsłonięto tablicę ku czci młodzieży ze Związku Walki Młodych „poległej w walce z faszyzmem”.

Dekomunizacja ulic i miejsc pamięci[edytuj | edytuj kod]

Zdekomunizowana ul. Oskara Lange, obecnie ul. Wandy Panfil

Większość komunistycznych nazw ulic zmieniono na przedwojenne w latach 90. XX w.[108] W 2017 roku przeprowadzono dwuetapowe konsultacje społeczne. Następnie, opierając się na propozycjach mieszkańców, zmieniono nazwy dwóch ulic[109]. Ulicę Oskara Langego zastąpiono ulicą tomaszowskiej biegaczki Wandy Panfil[110]. Ulicę Teodora Duracza zmieniono na ul. Wilanowską, od niegdyś istniejącej w pobliżu dużej fabryki sukna, potocznie zwanej Wilanowem[111]

Tuż po II wojnie światowej w centrum miasta na pl. Kościuszki, w miejscu, gdzie do 1925 roku znajdowała się cerkiew, zbudowano pomnik wdzięczności Armii Czerwonej[112]. Wraz z dwoma fontannami stanowił on zespół memorialny ku czci poległych w Tomaszowie żołnierzy radzieckich[113]. Górujący nad centrum miasta monument w formie gwiazdy na kilkunastometrowym betonowym cokole zburzono podczas pierwszej fazy dekomunizacji w 1992 roku[114]. Fontanny przeniesiono do Skansenu Rzeki Pilicy dopiero w 2012 roku, planując gruntowną przebudowę placu Kościuszki.

W 1978 roku, w 35. rocznicę powstania Związku Walki Młodych, na ówczesnej ul. ZWM ustawiono pomnik ku czci członków ZWM. Pomnik został ufundowany przez organizację ZSMP z fabryki „Chemitex-Wistom[115]. Po prawie 30 latach, w 2017 roku, tablicę zastąpiono nową upamiętniającą powstańców powstania antykomunistycznego z lat 1944–1953, działających na terenie miasta i okolic[116]. W uroczystości objętej patronatem prezydenta RP, wzięły udział rodziny pomordowanych przez komunistów żołnierzy, w tym znany reżyser Jan Jakub Kolski[117].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zespół pałacowy załozycieli miasta – Ostrowskich z 1812 roku. Obecnie muzeum
Neorenesansowy kościół pw. św. Antoniego z 1858 roku[118].
Przedwojenna modernistyczna willa przy św. Antoniego
Budynek Klubu Miejskiego z 1904 roku, obecnie biblioteka miejska i kino „Włókniarz”
Willa doktora Jana Rodego, obecnie Urząd Stanu Cywilnego
Kamienica fabrykancka rodziny Knothe

Zabytkami miasta są[119]:

  • Pałac Ostrowskich – ul. POW 11/15 – zbudowany w 1812 r. według projektu Lessla w stylu klasycystycznym. Pierwotnie był to budynek parterowy. Z trzypiętrowej wieży założyciel Tomaszowa obserwował swoje dobra. W późniejszym czasie dobudowano piętro. W części parterowej urządzono kaplicę i oranżerię. Pozostałe pomieszczenia były przeznaczone do celów mieszkalnych. Na początku lat 20. obok pałacu zostały zbudowane zabudowania folwarczne, dom dla oficjalistów (obecnie WKU) i stajnia. Generalne remonty przechodził w latach 1898, 1929, 1969, 2010. Obecnie mieści się tu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.
  • Neorenesansowy Kościół św. Antoniego – przy ulicy św. Antoniego – zbudowany w roku 1858, rozbudowany w latach 1888–1891 i 1948[120][121].
  • Kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela – ul. św. Antoniego 39 – zbudowany w latach 1897–1902 w stylu neogotyckim, wewnątrz znajduje się obraz autorstwa Wojciecha Gersona z 1900 r. pt. „Spotkanie Zmartwychwstałego Chrystusa z Marią Magdaleną” oraz zabytkowe organy.
  • Klasycystyczny Kościół ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy – pl. Kościuszki 21 – wybudowany na zlecenie hr. Antoniego Ostrowskiego w latach 1823–1829.
  • Dawne jatki – ul. Rzeźnicza – budowla w stylu klasycystycznym, do lat 70. XX wieku pełniły funkcję handlową. W latach 70. adaptowano je na potrzeby kultury lokalizując w nich „Galerię pod Arkadami” (obecnie „Galeria Arkady”).
  • Ratusz miejski – ul. POW 10/16 – zaprojektowany przez Aleksandra Ranieckiego. W 1925 r. ówczesny prezydent Polski Stanisław Wojciechowski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę ratusza, uroczyste otwarcie gmachu odbyło się 26.06.1927 r.
  • Gmach Banku Polskiego – ul. I. Mościckiego. 31/33 – wybudowany w latach 1923–1924, budowla wzniesiona w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, wnętrze zostało ozdobione bogatą sztukaterią. Obecnie mieści się tu bank Pekao SA.
  • Eklektyczny pałacyk Pieschów – ul. Barlickiego 32 – zbudowany w 1895 r. przez Moritza Piescha, właściciela mechanicznej farbiarni i wykończalni, jednej z pierwszych i największych fabryk włókienniczych Tomaszowa. W latach 30. bryła obiektu uległa pewnym przeobrażeniom: rozbudowano II piętro zmieniając elewację północno i południowo-wschodnią.
  • Fabrykancka kamienica – ul. I. Mościckiego 4 – zbudowana na początku lat 20. XX wieku przez Bolesława vel Borucha Szepsa – współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy.
  • Pałacyk dra Jana Rodego – ul. św. Antoniego 42 – nosi cechy architektury stanowiącej połączenie neoklasycyzmu i eklektyzmu. Zbudowany przez wybitnego społecznika i lekarza, założyciela tomaszowskiego szpitala – dra Jana Serafina Rodego. Obecnie mieści się tu Urząd Stanu Cywilnego.
  • Kościół modrzewiowy pw. św. Marcina biskupa – ul. Gminna (Białobrzegi) – pochodzi z XVII w. przebudowany ok. 1746 r.
  • Dawny dwór – ul. Radomska – Pochodzi z połowy XIX wieku. Obecnie własność Gminnej Spółdzielni.
  • Fabrykancka willa – ul. Konstytucji 3 Maja 48 – zbudowana w stylu eklektycznym ok. 1900 r. dla kierownictwa Fabryki Sukna H. Landsberg. Obecnie siedziba Rejonowego Urzędu Pracy.
  • Kamienica fabrykancka rodziny Knothe – plac Kościuszki 18 – Obecny eklektyczny wystrój elewacji otrzymała w 1896 roku w wyniku przebudowy domu zbudowanego w latach 20. ubiegłego wieku. Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Klasycystyczna kamienica – pl. Kościuszki 17 – zbudowana w połowie XIX wieku. Od 1882 r. własność Karola Jana Bartkego – właściciela Fabryki Sukien i Kortów (dawnej „Batavii”). Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Batavia – ul. Warszawska – najstarszy budynek fabryczny w mieście, obecnie Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych.
  • Jeden z pierwszych obiektów fabryki włókienniczej Moritza Piescha – ul. Barlickiego – Fabryka uruchomiona została w 1874 roku przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Obiekt zbudowany w stylu eklektycznym z przeznaczeniem no oddział wykończenia tkanin i mieszkania dla kadry fabrycznej.
  • Komin i budynek zakładowej kotłowni – ul. Barlickiego – Wybudowane w 1872 r. w fabryce Moritza Piescha.
  • Eklektyczna willa – ul. Barlickiego – zbudowana przez Jakuba Halperna – właściciela fabryki wyrobów sukiennych.
  • Budynek dawnej wozowni – ul. Barlickiego – Należała do fabryki Moritza Piescha. Zbudowana w 1911 r. w stylu eklektycznym z elementami secesji.
  • Budynek zakładowej stolarni – ul. Barlickiego – zbudowana w 1911 r. przez spadkobierców Moritza Piescha. Elewacja eklektyczna z elementami secesji.
  • Fabryczna portiernia – ul. Konstytucji 3 Maja 46 – zbudowana w końcu lat 90. XIX wieku z przeznaczeniem na budynek socjalny fabryki sukna H. Landsberg.
  • Willa Bornsteinów – ul. Warszawska – zbudowana w połowie XIX wieku przez Zusmana Bornsteina – właściciela Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukiennych. Wielokrotnie przebudowywana.
  • Fabrykancka willa – ul. Spalska 120 – zbudowana na przełomie XIX i XX wieku przez Roberta Kleindiensta – właściciela fabryki włókienniczej „Wilanów”.
  • Fabrykancka willa – ul. Warszawska 10 – zbudowana na początku XX wieku przez Dawida Bornsteina – właściciela Tomaszowskiej fabryki Wyrobów Sukiennych.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Przyrost naturalny
Stan cywilny
Grupy wieku

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zakłady Ceramiki Paradyż przy starzyckich stawach
PepsiCo
Tomaszowskie zakłady drobiarskie RolDrób należące do notowanego na GPW Drosedu
Tomaszowska fabryka greckiej Chipity producenta rogalików 7 days

Duży ośrodek przemysłu mineralnego, spożywczego, elektromaszynowego, metalowego, logistyki i usług.

Tomaszów obejmuje Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna – jedna z 14 specjalnych stref ekonomicznych w Polsce.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

  • Ceramika Paradyż – producent płytek ceramicznych[122].
  • Sacmi – producent maszyn do produkcji płytek ceramicznych[123].
  • Toyota – zakład produkujący tapicerkę do samochodów klasy premium[124].
  • PepsiCo – producent chrupek Cheetos[125].
  • Chipita – producent rogali 7 days[126].
  • Las Vegas – producent napojów energetyzujących[127]. Grupa Las Vegas posiada również Galerię Bulwary.
Główna siedziba Las Vegas Energy Drink. Wysoka 10
  • Syntom – przedsiębiorstwo recyklingowe[128].
  • Balex Metal – producent blachodachówki[129]
  • FM Logistic – centrum logistyczne obsługujące Carrefour i Makro Cash and Carry[130].
  • Dywany Weltom – fabryka dywanów, założona Eleonorę i Jana Rolandów. Ich syn Edward Roland zaczynał w 1848 roku od rękodzielniczego zakładu, składającego się z przędzalni i tkalni obsługiwanej przez trzy osoby. Mieściła się ona przy ulicy Kaliskiej (dziś Piłsudskiego). W 1905 roku firma zatrudniała stu trzydziestu tkaczy. Była znana w całym Imperium Rosyjskim. Po II wojnie światowej firmę znacjonalizowano i przemianowano na „Weltom”. W latach 90. XX w. zakład przeszedł transformację, przekształcając się w spółkę akcyjną. Dziś oprócz dywanów, produkuje wykładziny tapicerskie i wycieraczki kokosowe. Od nazwiska założycieli Weltomu wzięła nazwę cała zachodnia dzielnica miasta – Rolandówka[131][132][133].
  • Toma – przetwórstwo tworzyw sztucznych[134]. Przy zakładzie na potrzeby pracowników działa niepubliczna lecznica.
  • Glass Produkt – producent automatycznych systemów nawożenia i transportu surowców[135].
  • Markom – producent urządzeń spawalniczych i transportujących.
  • Roldrob (Drosed) – producent wyrobu z drobiu[136]. Dostawca m.in. KFC.
Wynagrodzenie, Tomaszów Mazowiecki, 2015.jpg

Handel[edytuj | edytuj kod]

Galeria „Tomaszów”
Dom Handlowy – „Tomasz”
Tomaszowskie jatki z 1830 roku[137], obecnie „Galeria Arkady”
Jedna z hal targowiska miejskiego na placu Narutowicza w Tomaszowie Mazowieckim. Rok 2017
Restauracja McDonalds przy DH Niedźwiedź
  • Galeria Tomaszów. Otwarta w 2016 roku przy ul. Warszawskiej[138] Obiekt posiada 17 tysięcy metrów kwadratowych i dwie kondygnacje[139] i 60 sklepów. Na drugiej kondygnacji obiektu znajduje się kino z czterema salami (742 miejsc). Sale wyposażone są w ekrany jakości 4K z technologią DepthQ[140]. Jest to trzecie w historii miasta kino, po nieistniejącym kinie Mazowsze przy ul. Jerozolimskiej i działającym kinie Włókniarz przy ul. Mościckiego[141]. Galerie wybudowano na terenach dawnej fabryki Moritza Piescha – w okresie PRL-u Zakładów Tkanin Wełnianych Mazovia. Pierwotnie podczas prac koncepcyjnych, tak miało się nazywać centrum handlowe – Galeria Mazowia. Jednak ze względów promocyjnych władzom zależało na kojarzeniu dużej inwestycji z miastem i zdołały przekonać inwestora do obecnej nazwy. Architektura galerii od strony południowej również nawiązuje do historii Tomaszowa. Zachowane zostały części ścian z czerwonej cegły, a we wnętrze atrium od strony ulicy Norberta Barlickiego wkomponowano jeden z kominów dawnej fabryki. Galeria Tomaszów jest największym centrum handlowym w Tomaszowie. Inwestor szacuje, że obsługuje 210 tysięcy klientów[142].
  • Galeria Bulwary. Jednokondygnacyjna galeria handlowa poszerzona o kompleks rozrywkowo-rekreacyjny (m.in. z drugą w mieście kręgielnią i pierwszymi w mieście kortami do squasha). Znajduje się podobnie jak Galeria Tomaszów, nieopodal rzeki Wolbórki, jednak na obrzeżach dzielnicy Rolandówka. W zakolu przy ul. Legionów[143]. Obiekt należy do firmy Las Vegas. Inwestor szacuje, że obsługuje 120 tysięcy klientów[144].
  • Domy handlowe i ogólnopolskie sieci:
    • DH Tomasz przy ul. św. Antoniego
    • DH Rondo przy ul. B. Głowackiego
    • Rolniczy Dom Handlowy Rolnik przy ul. Dzieci Polskich
    • DH Niedźwiedź przy ul. św. Antoniego
    • Tomax przy ul. P.O.W
    • Panorama przy pl. Kościuszki
    • DH Polna 6 przy ul. Polnej
    • Galeria Buda przy ul. P.O.W
    • DH Dekorator przy ul. Zawadzkiej

Od początku XXI wieku działają sieci supermarketów:

Po jednej restauracji w mieście mają McDonald’s, Kentucky Fried Chicken i Mleczak Polski

  • Sklepy spółdzielcze
Wybudowany po 1989 roku, działający do dziś spółdzielczy sklep spożywczy PSS Społem. Ulica Dzieci Polskich 7

Ponad 20 sklepów spożywczych prowadzi w Tomaszowie istniejąca od 1868 roku Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”. Jej regionalny zarząd mieści się w dawnej willi Dawida Bornsteina przy Warszawskiej 10/14[145].

  • Targowiska

Na placu Narutowicza działa ogólnomiejskie targowisko[146], które jest najstarszym funkcjonującym do dziś miejscem handlu. Pierwsze targowisko miejskie istniało już w połowie XIX wieku, jednak w innym miejscu – przy ulicy św.Tekli (dzisiaj róg ulic Warszawskiej i Barlickiego), w miejscu dzisiejszego skweru 4 czerwca 1989 roku. Mimo dużo mniejszej powierzchni był to wówczas targ na którym handlowano również zwierzętami hodowlanymi[147]

W największych dzielnicach funkcjonuje kilka targowisk osiedlowych[148].

  • Ponadregionalne hurtownie:
    • Ice Full – hurtownia alkoholi, producent napojów energetyzujących i sprzętu oraz odzieży do skateboardingu[149][150].
    • Kelmes – dystrybutor wędlin[151].
    • Joka – hurtownia i firma budowlaną[152]
    • Eurocash – ogólnopolska hurtownia[153].

Banki[edytuj | edytuj kod]

Siedziba PKO BP przy ul. Granicznej
Budynek banku z lat 1923–1924 przy ul. Mościckiego, obecnie oddział Polskiej Kasy Opieki

W Tomaszowie Mazowieckim swoje samodzielne oddziały mają:

Dodatkowo na terenie miasta funkcjonują placówki partnerskie kilku innych banków m.in. Alior Banku i banku Citi Handlowy. W centrum miasta znajduje się placówka instytucji finansowej – Kasa Stefczyka.

W mieście 13 bankomatów ma operator Euronet[154]. Trzy bankomaty posiada PlanetCash[155]. Bankomaty (PKO BP, Peako SA), BZ WBK znajdują się we wszystkich placówkach i przy centrach handlowych.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy
Dworzec autobusowy

W Tomaszowie Mazowieckim jest dworzec kolejowy i dworzec autobusowy. Oba znajdują się naprzeciwko siebie przy ulicy Dworcowej w peryferyjnej części miasta, na obrzeżach przemysłowej dzielnicy – Kaczka. Według autora pierwszej monografii na temat miasta prof. Tadeusza Seweryna w przypadku dworca kolejowego dalekie od centrum usytuowanie stacji, było częścią represji carskiej administracji po powstaniu styczniowym.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Linie kolejowe łączą Tomaszów Mazowiecki bezpośrednio z miastami (połączenia bezpośrednie):

Przewozy międzymiastowe[edytuj | edytuj kod]

Autobus Setra S315 GT-HD tomaszowskiego PKSu. Niedzielny, popołudniowy kurs do Warszawy

Do 2000 roku kursowała linia MZK na trasie Tomaszów Mazowiecki – Piotrków Trybunalski[156]. W 2004 roku dawny PKS Tomaszów Mazowiecki został sprywatyzowany i funkcjonuje pod nazwą Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Tomaszowie Mazowieckim. Po prywatyzacji przebudowano dworzec przy ul. Dworcowej tworząc na jego terenie jednocześnie bazę naprawczą dla taboru, która przez wiele lat znajdowała się przy ul. Mościckiego. Po zakupie autobusów Setra uruchomiono dodatkowe trasy dalekobieżne. W skład taboru przewoźnika wchodzą również autobusy MAN 18-400 HOCL, MAN 18-400 A26, Mercedes-Benz Sprinter 616 CDI i Mercedes-Benz Sprinter 416 CDI[157]

Z Tomaszowa Mazowieckiego jeżdżą bezpośrednio w zakątkach polski m.in do Warszawy, Łodzi, Wrocławia, Lublina, Szczecina, Radomia, Bełchatowa, Kłodzka i innych miejscowościach.

Bezpłatna komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Autobus hybrydowy Solaris Urbino 12, po prawej stronie przystanek św.Antoniego / B.Głowackiego z wyświetlaczem Systemu Informacji Pasażerskiej
Wnętrze jednego z autobusów Solaris Urbino 12 Hybrid zakupionych dla MZK w Tomaszowie Mazowieckim w 2017 roku
Nowa baza Miejskiego Zakładu Komunikacyjnego

Od 1929 roku działa autobusowa komunikacja miejska. Obsługuje ją Miejski Zakład Komunikacyjny

W kampanii wyborczej przed wyborami samorządowymi w 2014 roku, lider lokalnego Prawa i Sprawiedliwości, obecny prezydent Marcin Witko, zapowiedział wprowadzenie bezpłatnych przejazdów dla osób rozliczających podatki w mieście. Tuż po wyborach zniesiono konieczność kasowania biletów w niedziele i dni świąteczne, a całkowite zniesienie opłat zapowiedziano na okres po zakupie nowych autobusów dla tomaszowskiego MZK[158]. Od stycznia 2018 roku komunikacja miejska w Tomaszowie jest bezpłatna[159] (warunkiem jest posiadanie „Karty Tomaszowianina”, którą to można wyrobić w Urzędzie Miasta okazując rozliczenie PIT).

W połowie marca 2017 roku, rozstrzygnięto przetarg na zakup 25 autobusów hybrydowych. Z dwóch ofert które dotarły do finału przetargu – Volvo i Solaris wygrała polska fabryka z Bolechowa[160]. Pierwsze autobusy nowej generacji Solaris Urbino 12 Hybrid[161] wyjechały na ulice miasta 15 stycznia 2018 roku[162]

W kwietniu 2018 roku w Tomaszowie otwarto nową baza MZK. Obiekt powstał na terenie dotychczasowej bazy przy ulicy Warszawskiej 109/111. 12 maja 2018 roku władze miasta zorganizowały dzień otwarty w nowym obiekcie[163] W przyjętej przez Radę Miasta uchwale transport publiczny uznano jako priorytet obecnej kadencji[164][165].

Najbliższe lotniska[edytuj | edytuj kod]

Najbliżej położone jest (10 km od centrum) na północny wschód znajduję się lotnisko wojskowe w Nowym Glinniku posiada swój pas startowy betonu o wymiarze 2000 × 60 m. Na lotnisko dojechać można miejską komunikacją autobusową (linią nr 35).

Najbliższym cywilnym portem lotniczym jest Międzynarodowy Port Lotniczy im. Władysława Reymonta w Łodzi, które oddalone jest od Tomaszowa o 60 km. Z miasta można do niego bezpośrednio dojechać koleją, autobusami PKS, jak i prywatnymi busami.

Nieco około 110 km od miasta zlokalizowany największe lotnisko w Polsce Lotnisko Chopina Warszawa-Okęcie, natomiast 130 km od centrum położony jest Port lotniczy w Modlinie.

Natomiast o 165 km leży od miasta Port lotniczy w Pyrzowicach.

Ścieżki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Jedna ze ścieżek rowerowych Ulica Świętego Antoniego

Z największymi atrakcjami turystycznymi w obrędbie miasta i w okolicach łączą Tomaszów ścieżki rowerowe.

  • 11 km długości ma ścieżka z miasta do Spały.
  • 8 kilometrowa ścieżka łączy miasto z Zalewem Sulejowskim.Na tej trasie znajduje się udostępniona do zwiedzania dawna kopalnia kwarcu – „Groty Nagórzyckie
  • Z Centrum do Rezerwatu „Niebieskie Źródła” można dojechać 7 kilometrową trasą wzdłuż ulicy św. Antoniego.

19 lutego 2018 roku podpisano umowę na budowę ścieżki przedłużającej trasę rowerową z Tomaszowa do Spały o odcinek od Spały do Inowłodza[166] Od końca czerwca 2018 roku można już dojechać ścieżką rowerową z Tomaszowa przez Puszczę Spalską do Inowłodza[167]

Telekomunikacja[edytuj | edytuj kod]

Stacja retransmisyjna Telewizji Polskiej[edytuj | edytuj kod]

Maszt TP Emitel
Główna poczta
Tomaszów był jednym z pierwszych 75 miast, w którym Orange wybudował infrastrukturę światłowodową[168][169]

W centrum miasta w kompleksie telekomunikacyjno-pocztowym przy Mościckiego 14/18 istnieje usytuowany 177 m n.p.m. maszt EmiTel przeznaczony do nadawania sygnału Telewizji Polskiej[170]. Po uruchomieniu telefonii komórkowej stał się również największym w regionie nadajnikiem czterech największych w Polsce operatorów[171] Od 19 grudnia 2013 roku pełni rolę nadajnika multipleksu lokalnego[172].

Telefonia komórkowa[edytuj | edytuj kod]

Oprócz stacji retransmisyjnej TVP na terenie miasta zostało wybudowanych 30 stacji bazowych (BTS)[173]:

Internet szerokopasmowy[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta usługi internetu szerokopasmowego (DSL) świadczy trzech operatorów – Orange, Netia[174], Multimedia Polska[175]. W mieście dostępny jest również światłowód Orange.

Bezpłatny Internet[edytuj | edytuj kod]

Od samego początku istnienia usługi w Polsce Tomaszów był w zasięgu Bezpłatnego Dostępu do Internetu (BDI) spółki Aero2. Bezpłatny internet Aero2 w mieście obsługują cztery stacje bazowe[176][177].

Oprócz Aero2 również Urząd Miasta świadczy darmowy dostęp do internetu w bibliotekach miejskich oraz w trzech zewnętrznych hotspotach: na Skwerze Niepodległości (przed magistratem), przy muzeum pałacu Ostrowskich na całym Plac Kościuszki w ścisłym centrum miasta oraz na terenie Skansenu Rzeki Pilicy obejmującym zasięgiem Rezerwat „Niebieskie źródła”[178][179].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Katolickie przedszkole „Wyspa Skarbów” im. św. Filipa Neri (dawniej restauracja „Baśniowa”, w latach 90. XX w. szwalnia)
Wybudowany w latach siedemdziesiatych XX w. pierwszy w Tomaszowie basen. Przy SP12 przy ulicy Wiejskiej
Gimnazjum nr 7
II LO im. S.Żeromskiego. Od lat w pierwszej setce najlepszych liceów w rankingu „Perspektyw”
Nowe budynki ZSP nr 1 „Mechanika” Widok od ulicy T.Kawki

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

W mieście istnieje 20 szkół podstawowych w tym dwie wyznaniowe. Prowadzona przez stowarzyszenie katolickie im. św. Ojca Pio w zespole szkół (gimnazjum, szkoła podstawowa, liceum), w budynku dawnej szkoły podstawowej nr 2 przy ul. Warszawskiej[184]. Oraz szkoła podstawowa prowadzona przez Kościół Chrystusowy w RP w zmodernizowany budynku dawnej restauracji „Sosenka” przy Sosnowej[182].

Dwie publiczne szkoły podstawowe posiadają kryte pływalnie. Najstarszą jest basen przy Szkole Podstawowej nr 12 przy ul. Wiejskiej. Druga większa pływalnia otwarta na początku drugiej dekady XXI wieku znajduje się przy Zespole Szkół nr 4 (Szkoła Podstawowa nr 10), na tomaszowskim osiedlu – „Niebrów”. Obie pływalnie poza godzinami lekcyjnymi są ogólnodostępne dla mieszkańców miasta. Odbywają się na nich również zajęcia innych szkół.

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

24 gimnazja w tym trzy niepubliczne[180]. Wśród niepublicznych gimnazjów dwa prowadzone są przez wspólnoty wyznaniowe. Katolickie Stowarzyszenie Oświatowej im. św. Ojca Pio prowadzi gimnazjum w budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 2 przy ul. Warszawskiej[185][186]. Natomiast Kościół Chrystusowy w RP w tym celu zmodernizował dawny budynek restauracji Sosenka przy ul. Sosnowej 62[187].

Licea i technika[edytuj | edytuj kod]

Ponadgimnazjalne wybory młodych tomaszowian 2006-2015.jpg
Szkoła Muzyczna
Aula i sale wykładowe Uniwersytetu Łódzkiego

Szkoły artystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II Stopnia im. prof. Tadeusza Wrońskiego
  • Liceum Plastyczne im. Stanisława Wyspiańskiego

Szkoły policealne[edytuj | edytuj kod]

  • Centrum Kształcenia Ustawicznego Samorządu Województwa Łódzkiego

Uczelnie wyższe[edytuj | edytuj kod]

Szkoły specjalne[edytuj | edytuj kod]

Szkoły specjalne przy Majowej

Przy ul. Majowej 1/13 istnieje Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Marii Grzegorzewskiej

Szkolnictwo specjalne w Tomaszowie sięga 1951 r. Wówczas Aleksander Kobylak za zgodą władz oświatowych przystąpił do organizowania szkoły podstawowej specjalnej. Pan Kobylak był jej pierwszym kierownikiem i nauczycielem. W roku szkolnym 1951/52 szkoła składała się z czterech oddziałów. Początkowo nie miała własnego lokalu a kilka pomieszczeń użyczyła Szkoła Podstawowa Nr 4 przy ul. Barlickiego. Z każdym rokiem przybywało jej uczniów toteż tworzono filie w innych szkołach podstawowych. W związku z trudnymi warunkami lokalowymi nauka odbywała się na dwie zmiany. Na początku lat 60. rozpoczęto budowę szkoły podstawowej i zawodowej w obecnej lokalizacji[188]

Placówka przeznaczona jest do nauki dla dzieci niepełnosprawnym intelektualnie w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym oraz dzieci z autyzmem i z zespołem Aspergera. Nauka odbywa się na poziomie szkoły podstawowej, gimnazjum, zasadniczej szkoły zawodowej oraz szkoły przysposabiającej do pracy[189]. Szkoły ponadpodstawowe w ośrodku kształcą w zawodach: krawca, kucharza, stolarza, malarza i tapicera. Przy szkole znajdują się specjalistyczne warsztaty, sala gimnastyczna oraz boiska do gry w koszykówkę i piłkę nożną[190]

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Pomnik doktora Jana Rodego z 1930 roku, w którym utworzono park miejski jego imienia
Seweryn Sterling twórca pierwszego laboratorium bakteriologicznego w Tomaszowie

Szpital[edytuj | edytuj kod]

Do chwili otworzenia pierwszego szpitala miejskiego służbę zdrowia w mieście organizował polski lekarz i działacz narodowy – Jan Rode[191][192]. Po ukończeniu studiów na UW, do 1892 roku pracował w Tomaszowie pochodzący z podtomaszowskiego Gustka (dziś w obrębie miasta), późniejszy łódzki lekarz Seweryn Sterling. W roku 1892 założył pierwszą w Tomaszowie stację bakteriologiczną. Prowadził również socjomedyczne badania w środowisku robotniczym Tomaszowa, które opublikował w 1894 roku na łamach Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i czasopisma „Zdrowie”[193].

W 1891 roku otwarto 40 łóżkowy szpital miejski przy ul. św. Antoniego 41, pw. św. Stanisława. Rozwój szpitala miejskiego nastąpił od 1919 roku, kiedy to dyrektorem został dr Alfred Augspach. Pracował on w szpitalu do wybuchu II wojny światowej[194][195][196].

Podczas I wojny światowej przez dłuższy czas w rejonie Tomaszowa przebiegał front rosyjsko-niemiecki. Jedyny niewielki tomaszowski szpital w okresie walk na przełomie 1914/15 roku zajęło wojsko niemieckie. W mieście działało początkowo tylko dwóch lekarzy, po śmierci doktora Sołowiejczyka, pozostał Michał Biernacki. Jego imieniem nazwano ulicę na osiedlu „Chemików”[197]. Po I wojnie światowej szpital zatrudniał 5 lekarzy, a w lipcu 1930 roku 14 lekarzy, 9 dentystów, 8 felczerów i 14 akuszerek. W roku 1938 zakupiono budynek przy ul. Polnej 56 (obecnie oddział leczenia chorób płuc). W roku 1939 szpital powiększono o budynki przy ul. Antoniego 47 i 57, w których przebywało do 350 rannych żołnierzy. Po 1945 roku posiadał również oddział zakaźny przy ul. Polnej 56. W 1949 r. powstała stacja Pogotowia Ratunkowego. Na początku lat 50. szpital im. Marii Skłodowskiej-Curie, mieścił się przy ul. św. Antoniego 47, w 1954 roku przyjął imię dr. Rafała Czerwiakowskiego. Pod koniec lat 50. szpital otrzymał budynek przy ul. Niskiej 14 (obecnie hospicjum). W roku 1964 powstał nowy szpital przy ul. Południowej, rozbudowany w 1984 roku[198].

W 2014 roku został otwarty ośrodek wyspecjalizowany w onkologii[199]. z oddziałami chemioterapii i radioterapii[200], trzema bunkrami akceleratorów[201][202].

Szpital
Centrum Diagnostyki i Terapii Onkologicznej
Tomaszowska karetka[203]

Rezerwat przyrody – wywierzyska krasowe[edytuj | edytuj kod]

Główne wywierzysko krasowe w rezerwacie „Niebieskie źródła”

Rezerwat leży w dolinie rzeki Pilicy. Powierzchnia rezerwatu wynosi 28,7 ha[204]. Jego symbolem jest kaczka krzyżówka. Został utworzony dla ochrony malowniczych źródeł krasowych o szmaragdowym zabarwieniu i zachowania ostoi licznych gatunków ptaków. Na jego terenie znajduje się las olchowy stanowiący ich ostoję. Rezerwat ten obejmuje także silnie pulsujące źródła typu limnokrenowego, które dają początek rzece Jana. Ich urok polega na tym, że woda wybija z dna piasek, który widziany przez taflę wody ma zieloną barwę o różnych odcieniach, zależnie od warunków pogodowych i kąta padania promieni słonecznych. Czysta woda z wapiennych źródeł pochłania promienie czerwone, a przepuszcza odbite od dna niebieskie i zielone, które można obserwować. Rezerwat znajduje się w Sulejowskim Parku Krajobrazowym wchodzącym w skład zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych.

Skansen Rzeki Pilicy – pierwsze muzeum rzeki[edytuj | edytuj kod]

Wydobyty z Pilicy niemiecki półgąsienicowy transporter opancerzony typu SdKfz 251/3-IV Ausf. D. Eksponat Skansenu[205]
Groty Nagorzyckie na południu miasta. Niegdyś kopalnia kwarcu, obecnie udostępniona zwiedzającym

W związku z licznymi pamiątkami wyławianymi z Pilicy, obiektami podczas modernizacją Tomaszowa, Spały i okolicznych miasteczek i wsi, musiały zostać zastąpione współczesną infrastrukturą, a które mają znaczna wartość dla historii regionu, w 2000 roku powołano Skansen Rzeki Pilicy. Jest to pierwsze w Polsce muzeum poświęconym rzece. Początkowo skansen działał jako muzeum społeczne, którym opiekowało się Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza jednak ze względu na wartość przechowywanych eksponatów i zapewnienie im opieki konserwatorskiej, od 2005 roku obiekt funkcjonuje jako samorządowa instytucja kultury[206]. Główna siedziba skansenu znajduje się w pobliżu rezerwatu Niebieskie Źródła na wschodnim brzegu Pilicy[207][208].

Najbardziej rozbudowaną ekspozycja skansenu jest „Młynarstwo wodne w dorzeczu Pilicy”. Najważniejszym jej elementem jest drewniany młyn wodny, przeniesiony wraz z całym wyposażeniem w latach 1998–2000 ze wsi Kuźnica Żerechowska, położonej nad rzeką Luciążą – największym lewym dopływem Pilicy.

Perełką Skansenu Rzeki Pilicy jest budynek poczekalni kolejowej z przystanku Czarnocin. Drewniany i misternie zdobiony obiekt, został zbudowany z 1896 roku jako pawilon ekspozycyjny Dyrekcji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na odbywającej się w 1896 roku Wszechrosyjskiej Wystawie Przemysłowo-Artystycznej w Niżnym Nowogrodzie (miasto na wschód od Moskwy przy ujściu Oki do Wołgi)[209][210][211].

Częścią Skansenu Rzeki Pilicy są znajdujące się w Nagórzycach (obecnie dzielnica miasta) Groty Nagórzyckie.

Tomaszów w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Julian Tuwim[edytuj | edytuj kod]

Odrestaurowana kamienica przy ulicy Mościckiego w Tomaszowie Mazowieckim
Biurowiec fabryki Landsberga z początku XX w, obecnie urząd pracy. W dzieciństwie mieszkała w nim również Joanna Kulmanowa

Miasto uwiecznił Julian Tuwim wierszem „Przy okrągłym stole”[212]. Poeta bywał w jednej z kamienic przy dzisiejszej ulicy Mościckiego u rodziny Michaela Seli (późniejszego wybitnego izraelskiego chemika[213]), Tuwim spotykał się tu z ukochaną narzeczoną, późniejszą żoną – tomaszowianką Stefanią z Marchewów Tuwimową. Wiersz stał się bardzo popularny po ukazaniu się w 1968 roku singla „Grande Valse Brillante”/„Tomaszów” Ewy Demarczyk. W piosence Demarczyk podmiotem lirycznym jest kobieta. Co nie obyło się bez kontrowersji[214], jednak utwór przeszedł do historii w zaproponowanej przez kompozytora Zygmunta Koniecznego zmienionej wersji[215]. Wiersz Tuwima do dziś jest przedmiotem wielu aranżacji. Najbardziej znane to Janusza Radka. Marii Sadowskiej czy Kingi Preis na Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu w 2011 roku.

Od 1996 roku w mieście odbywa się kilkudniowy festiwal „A może byśmy tak... do Tomaszowa” zwany również „Dniami Tomaszowa” Jest to impreza masowa, w ciągu dnia prezentowana jest kultura regionu, a wieczorem odbywa się koncert gwiazd ogólnopolskich. Imprezę dotychczas organizowano w dwóch lokalizacjach – w ścisłym centrum na placu Kościuszki oraz na błoniach przed torem łyżwiarstwa szybkiego[216][217].

Joanna Kulmowa z Landsbergów[edytuj | edytuj kod]

Joanna Kulmowa spędziła dzieciństwo w Tomaszowie, przy ulicy Gustowej czyli dzisiejszej Konstytucji 3 maja[218] Miastu poświęciła duża część książki „Topografia myślenia” za którą zebrała liczne nagrody, wśród nich Nagrodę Wydawców w 1979 roku. Piszę w niej „Sceny świata są dwie: wyspa w Łodzi i wyspa w Tomaszowie. Zachowałam do dzisiaj obie moje wyspy. Łódzką. Tomaszowską. Na jednej mapie pamięci”. „… Tomaszów to jest ukochana wyspa. Lepsza z dwóch moich wysp. Żywa, słoneczna, przestrzenna. Poddana wyłącznie wyobraźni.”[219] W 2012 roku Joanna Kulmowa uchwałą Rady Miasta została Honorową Obywatelką Tomaszowa Mazowieckiego[220]

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Radio[edytuj | edytuj kod]

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Portale internetowe[edytuj | edytuj kod]

  • NaszTomaszow.pl (zasięg 150 000 UU miesięcznie)[222]
  • TomaszowMazowiecki.naszemiasto.pl (zasięg 90 000 UU miesięcznie)[223]
  • TVTomaszow.pl (zasięg 14 000 UU miesięcznie)[224]
  • Tomaszow.pl (zasięg 12 000 UU miesięcznie)[225]
  • Format3a.pl (zasięg do 5000 UU miesięcznie)[226]

Historyczne gazety wydawane w Tomaszowie[edytuj | edytuj kod]

Winieta Kurjera Tomaszowskiego
Henryk Steinman-Kamiński, redaktor naczelny Kuriera Tomaszowskiego
Winieta Echa

Do 1939 roku w mieście istniały cztery drukarnie należące do M. Garfinkiela, W. Handwergera oraz F. Pruskiego i J. Glasa[227].

Z wyjątkiem kilku, poniższe tytuły finansowane były z prenumeraty stałych czytelników oraz z opłat uzyskiwanych za ogłoszenia. Niewielka część dochodów wpływała ze sprzedaży ulicznej prowadzonej przez gazeciarzy lub w specjalnych kioskach.

  • Tomaszower Wort (Tomaszowskie słowo, redaktor naczelny – Beniamin Kurc, redakcja przy jego mieszkaniu pl. Kościuszki 11, jeden z większych nakładów wśród prasy przed 1939 – do 1200 egzemplarzy)[228]
  • Tomaszower Wochenblat (Tomaszowska Gazeta Tygodniowa [wydawana w jidysz])[229]
  • Di Shtime (Głos, [wydawany w jidysz])[229]
  • Gazeta Urzędowa Tomaszowska – Tomaszower Amtliche Zeitung[230] Redakcja przy ul. Gierlickiej 37 (obecnie ul. Zgorzelicka)
  • Kurier Tomaszowski wydawany przez Henryka Steinmana
  • Echo Mazowieckie
  • Kurier Gustkowski. Tygodnik Społeczny, Literacki i Humorystyczny[231]
  • Echo Robotnicze, Organ Narodowego Związku Robotniczego[232].
  • Kurier Mazowiecki[233]
  • Tomaszower Cajtung. Lieterariszgezelszaftich wochenblat (Gazeta Tomaszowska. Tygodnik Literacko-Społeczny)[234]
  • Proletariat (od 1928 roku)[235]
  • Nasza Praca[236]
  • Głos Tomaszowski Niezależny Dziennik Polityczny (organ BBWR)[237]
  • Tomaszowski Polak Patriota (red. red. nacz. Lech Wichura)[238]
  • Express Tomaszowski (redakcja przy św. Antoniego 24)[239]
  • Tomaszower Najer Volksblat[240][241]
  • Tomaszowskie Życie Robotnicze[242],
  • Echo Tomaszowskie (red. nacz. Antoni Wacław Olasik, redakcja przy św. Antoniego 14)[243]
  • Tygodnik Tomaszowski[244]
  • Nowy Dziennik Tomaszowski[245]
  • Tomaszów. Ilustrowany Miesięcznik Społeczno-Literacki[246],

Po 1989 roku:

Zarządcy Tomaszowa Mazowieckiego[edytuj | edytuj kod]

Budynek Starostwa Powiatowego

W mieście znajduje się Urząd Miasta, Starostwo Powiatowe, Urząd Gminy Tomaszów Mazowiecki.

Wymiar sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

Sąd i Prokuratura[edytuj | edytuj kod]

Sąd Rejonowy i Prokuratura Rejonowa

W Tomaszowie znajduje się Sąd rejonowy i Prokuratura rejonowa. Obie instytucje mają swoją siedzibę w jednym kompleksie biurowców przy Mościckiego 9.

Komenda Powiatowa Policji[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonariusze tomaszowskiej Policji po I wojnie światowej
Komenda Policji

17 grudnia 1914 r. Tomaszów został zajęty przez wojska niemieckie. Nim do tego doszło, już na początku sierpnia 1914 r. ewakuowano rosyjskie władze administracyjne, straż ziemską i policję. Aby zapewnić porządek i bezpieczeństwo mieszkańcom utworzono w mieście Milicję Obywatelską. W jej skład weszli członkowie tomaszowskiej straży ogniowej. Na czele stanął Alfons Seweryn[247]. Pierwszy Komisariat Policji Państwowej utworzono w Tomaszowie Mazowieckim w 1919 r. Siedziba Komisariatu (a później Komendy) była kilkakrotnie zmieniana, aż do 1957 roku, kiedy stał się nią budynek przy ul. Świętego Antoniego 41. W 1999 r. w wyniku reformy podziału administracyjnego kraju utworzono w Tomaszowie Komendę Powiatową Policji Komenda obejmuje swym zasięgiem działania cały powiat tomaszowski. Na potrzeby Policji obszar ten jest podzielony na cztery rewiry dzielnicowych. Dwa z nich – pierwszy i drugi – obejmują miasto Tomaszów Mazowiecki. Do III rewiru dzielnicowych – z Komisariatem Policji w Czerniewicach – należą gminy Czerniewice, Lubochnia, Żelechlinek, Inowłódz i Rzeczyca, a do IV rewiru – Komisariat Policji w Rokicinach – gminy: Ujazd, Rokiciny, Będków i Budziszewice. I i II rewir dzielnicowych pod względem przestrzennym dzielą się z kolei na rejony służbowe dzielnicowych. Komenda Powiatowa Policji znajduje się obecnie w nowo wybudowanym budynku przy ulicy Wandy Panfil 44[248].

Straż Miejska i monitoring CCTV[edytuj | edytuj kod]

Kamera monitoringu miejskiego na szczycie kamienicy na rogu ulic Warszawskiej i Stefana „Grota” Roweckiego

W 1992 roku powołano w Tomaszowie Straż Miejską. W strukturze administracyjnej tomaszowskiej Straży Miejskiej wyróżnia się sekcję dyżurnych (jej zadania to m.in. nadzór nad służbą patrolową, przyjmowanie interwencji i wniosków, utrzymywanie łączności między jednostkami), oraz stanowisko ds. wykroczeń (prowadzenie czynności związanych z ujawnionym i wykroczeniami, współpraca z Sądem Rejonowym). W ramach sekcji dyżurnych funkcjonują sekcje monitoringu (obsługa systemu monitoringu wizyjnego miasta), prewencyjna (ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych, współdziałanie z innymi służbami w zakresie ratowania życia i zdrowia mieszkańców, zabezpieczanie miejsc przestępstw czy katastrof, ochrona obiektów publicznych), ekologiczna (ograniczanie zjawisk degradacji środowiska naturalnego, niedopuszczanie do zaśmiecania, zapewnienie ochrony obywatelom w parkach, w lesie oraz w ośrodkach rekreacji), i targowisk (nadzór nad przepisami zawartym i w regulaminie targowisk miejskich, ochrona obywateli na targowiskach).

Siedziba Straży Miejskiej mieści się przy ul. P.O. W. 10/16. W budżecie miasta w związku z działalnością Straży przewidziano wydatki w kwocie 1175 tys. zł. zaś przychody Straży Miejskiej każdego roku wynoszą ok. 50 tysięcy złotych (głównie z nałożonych przez strażników grzywien, mandatów i innych kar)[249].

18 maja 2018 roku prezydent Tomaszowa Marcin Witko podpisał umowę na renowacje narożnej kamienicy przy pl.Kościuszki 24, która w 2019 roku stanie się nową siedzibą Straży Miejskiej[250]

Przestępstwa, 2012-2015
Wykrywalność przestępstw

Straż pożarna[edytuj | edytuj kod]

Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej przy ulicy Warszawskiej 105
Tablica pamiątkowa na budynku dawnej Państwowej Straży Pożarnej (obecnie OSP)

W 1830 r. hrabia Antoni Ostrowski, starając się o nadanie praw miejskich miejscowości, którą założył, zobowiązał się do urządzenia składu sprzętu do gaszenia pożarów oraz włączenia się w nabycie tego sprzętu. Pierwszy taki skład powstał w 1839 roku. W 1845 roku sporządzono w magistracie szczegółowy plan czynności na wypadek pożaru, wyznaczono osoby, które miały brać udział w akcjach. Powołano dowódców i ich zastępców – ich zadanie polegało na kierowaniu działaniami gaśniczymi. Również fabrykanci w swoich zakładach i manufakturach organizowali ekipy pożarowe i wyposażali je w potrzebny sprzęt. Wyznaczeni do akcji gaśniczych mieszkańcy i pracownicy brali udział w ćwiczeniach, rozwijali sprawność działania podczas próbnych alarmów przeciwpożarowych.

Po odzyskaniu niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, na czele straży stanęli – jako prezes dr Stanisław Narewski, znany lekarz i społecznik oraz Edmund Błaszkowski, który objął funkcję wiceprezesa. Formacja zyskała również stałe źródło finansowania w postaci wpływów z obowiązkowego opodatkowania przedsiębiorców, dziesięcioprocentowego dodatku do kwot ubezpieczeniowych z przeznaczeniem na Tomaszowskiej i Ochotniczej Straży Ogniowej oraz datków z kwest ulicznych i opłat za wynajem sali. Dzięki temu tomaszowska straż mogła inwestować w nowoczesny sprzęt, rozbudowała strażnicę oraz zaopatrzyła orkiestrę dętą w nowe instrumenty. Rozwój TOSO przyczynił się do tego, że w 1939 roku uznana została za jedną z najlepiej wyposażonych jednostek w kraju.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie II wojny światowej tomaszowska straż gasiła pożary powstałe po bombardowaniu miasta, wydobywała rannych i zabitych spod gruzów oraz transportowała ich do szpitala. 7 września 1939 r. na polecenie okupanta ze strażaków utworzono milicję porządkową, której zadaniem było pilnowanie porządku oraz zbieranie i grzebanie poległych podczas działań wojennych. 1 lutego 1943 r. z trzydziestoosobowej grupy strażaków ochotników stworzono straż zawodową. Komendantem został Mieczysław Hensel. Kiedy rozpoczęła się wojna radziecko-niemiecka, w mieście powstała służba przeciwlotnicza złożona z Polaków, która podlegała straży pożarnej. Liczba strażaków wzrosła wtedy do 512 osób. Służba w straży ratowała przed wywózką na roboty do Niemiec.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W 1946 roku powstała miejska komenda straży pożarnej, którą następnie przeorganizowano w 1951 roku. Administracyjnie jednostka ta podlegała Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, a służbowo wojewódzkiej straży pożarnej. Siedzibą komendy i powołanej miejskiej straży pożarnej pozostał budynek będący własnością Ochotniczej Straży Pożarnej przy obecnej ulicy POW. Do straży zawodowej przeszła większość strażaków ochotników. Pierwszym komendantem Zawodowej Miejskiej Straży Pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim został dotychczasowy komendant OSP Mieczysław Hensel. Jednak funkcji tej nie pełnił długo. Pomimo pozytywnych opinii Komitetu Miejskiego PZPR oraz Prezydium MRN rozkazem komendy wojewódzkiej straży pożarnej przeniesiony został na stanowisko dowódcy plutonu. 15 marca 1951 roku jego miejsce zajął Józef Smokowski.

Po 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

30 czerwca 1992 roku, w związku z wejściem w życie rok wcześniej ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, przestały istnieć zawodowe straże pożarne, a na ich miejsce powołano komendy rejonowe Państwowej Straży Pożarnej powołano komendy rejonowe Państwowej Straży Pożarnej. W tym czasie w komendzie rejonowej w Tomaszowie Mazowieckim zatrudnionych było 13 funkcjonariuszy, a w jednostkach ratowniczo-gaśniczych jej podległych 115 strażaków. W obrębie ich działania znalazły się m.in. miasto i gmina Tomaszów Mazowiecki, miasto i gmina Koluszki oraz gminy Budziszewice, Żelechlinek, Rzeczyca, Inowłódz, Będków, Rokiciny, Ujazd, Lubochnia i Czerniewice. Kolejne zmiany w strukturze tomaszowskiej straży pożarnej przyniósł rok 1999, kiedy to w życie weszła reforma administracji publicznej. Dotychczasowe jednostki zostały przegrupowane według nowego podziału administracyjnego kraju. Na bazie komendy rejonowej PSP została powołana Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim. W 1999 roku Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim zatrudniała 100 pracowników, w tym 98 funkcjonariuszy i 2 pracowników cywilnych. Nowy podział administracyjny kraju spowodował, że z obszaru działania KP PSP w Tomaszowie Mazowieckim zostały wyłączone miasto i gmina Koluszki. Na początku 2002 roku zapadła decyzja o budowie strażnicy dla Komendy Powiatowej PSP w Tomaszowie Mazowieckim. Podczas uroczystości Komendzie Powiatowej został nadany nowy sztandar.

Komendanci zawodowej straży pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim po II wojnie światowej

  • Mieczysław Hensel do 1951
  • Józef Smokowski 1951–1971
  • Marian Gawron 1972–1975
  • Henryk Krzysztofik 1975 (p.o.)
  • Jan Pietras 1975–1988
  • Witold Adamski 1988–1992
  • Andrzej Rochala 1991–1992
  • Eugeniusz Kamocki 1992–1998
  • Roman Pająk od 1998

W komendzie powiatowej pracuje 94 funkcjonariuszy i 3 pracowników cywilnych[251].

Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej[edytuj | edytuj kod]

W mieście jest dyslokowana 25 Brygada Kawalerii Powietrznej.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Ewangelicko-Augsburski Zbawiciela z 1897 roku[252]
Prezbiterianie przy Jerozolimskiej
Sala Królestwa Świadków Jehowy przy ul. Jagiellońskiej 1

Na terenie Tomaszowa Mazowieckiego działają następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

  • zbór „Dobrego Pasterza”
  • zbór Tomaszów-Niebrów
  • zbór Tomaszów-Śródmieście (w tym grupa języka migowego) – Sala Królestwa ul. Jagiellońska 1[253].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Arena Lodowa[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy w Polsce całoroczny tor łyżwiarstwa szybkiego - Arena Lodowa Tomaszów Mazowiecki (czerwiec 2018)
Stadion OSiRu[254]
Kompleks sportowo-rekreacyjny z drugim w mieście basenem na Niebrowie[255]
Automatyczna kręgielnia
Przystań kajakarska (obecnie ośrodek wypoczynkowy „Amber Przystań”)
Lista tomaszowskich sportowców uczestników olimpiad. Tablica pamiątkowa na skrzyżowaniu ulicy Wandy Panfil z rondem Tomaszowskich Olimpijczyków w Tomaszowie Mazowieckim

W Tomaszowie od 1971 roku istnieje tor łyżwiarski (jako sztucznie mrożony od 1984 roku), jako część drugiego największego w mieście klubu sportowego – Pilica. Wielokrotnie odbywały się tu Mistrzostwa Polski[256]. Na pełnowymiarowym odkrytym torze łyżwiarskim przy Strzeleckiej w Tomaszowie, trenowali m.in. Stanisława Pietruszczak (olimpijka z Insbrucku z 1976 roku), pochodzący z Luboszew Jan Józwik (olimpijczyk z Lake Placid), tomaszowianin obecnie członek zarządu KS Pilica Jaromir Radke (olimpiada w Alberville i w Lillehammer), Paweł Abratkiewicz (olimpijczyk z Alberville, Nagano i Salt Lake City)[257], a Wiesław Kmiecik z Tomaszowa był trenerem reprezentacji Polski w Alberville i w Lillehamer.

W 2016 rozpoczęła się modernizacja toru, której głównym celem było stworzenie pierwszej w Polsce krytej areny lodowej umożliwiającej organizacje mistrzostw świata w łyżwiarstwie szybkim, a przede wszystkim całoroczne treningi dla zawodników reprezentacji Polski[258]. Koszt tomaszowskiej inwestycji to 47 mln. a jej zakończenie przewidziano na 26 października 2017 roku[259]. Poza krytym torem olimpijskim obiekt będzie również służył jako hala widowiskowa, będzie także drugie lodowisko wewnętrzne, wielofunkcyjne boisko, korty tenisowe oraz kilkunastotysięczne trybuny stałe i rozkładane[260]. Obiekt ma służyć reprezentacji Polski, jak również państw nadbałtyckich[261].

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

W Tomaszowie działa kilka klubów sportowych:

Historyczne kluby Tomaszowa[edytuj | edytuj kod]

W okresie dwudziestolecia międzywojennego (1918–1939) istniało w Tomaszowie Mazowieckim 12 klubów sportowych.

Ludzie związani z Tomaszowem Mazowieckim[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Tomaszowem Mazowieckim.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Tomaszowie Mazowieckim, Skansen Rzeki Pilicy [dostęp 2017-05-18].
  2. Tomaszów Mazowiecki polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  3. Ryszard Rosin, Warunki naturalne i przeszłość okolic Tomaszowa Mazowieckiego do końca XVIII w., [w:] Tomaszów Mazowiecki: dzieje miasta, red. nauk. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, 14; A. Żebrowska, Rozwój przestrzenny miasta, [w:] ibidem, s. 45.
  4. Miasta Polski w Tysiącleciu, t. II, Wrocław 1967, s. 82.
  5. Początki Tomaszowa [1] (www.tomaszow-maz.eu) z 17 grudnia 2013.
  6. Opis inwestycji | Osiedle Browarna w Tomaszowie Maz., osiedle-browarna.pl [dostęp 2018-05-28] (pol.).
  7. Tomaszów Mazowiecki: Zbiornik Sulejów kończy 40 lat, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  8. Zalew Sulejowski na zakończenie lata [PIĘKNE ZDJĘCIA] – zdjęcie nr 1, „lodz.wyborcza.pl” [dostęp 2018-05-28] (pol.).
  9. A. Jakubiak (KPP Tomaszów Maz.), y, Atestacja koni policyjnych w Smardzewicach, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 23 maja 2013 [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  10. 7 rumaków z Tomaszowa z nowym atestem, www.epiotrkow.pl [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  11. Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Tomaszowie Mazowieckim, Skansen Rzeki Pilicy, dostęp [18-05-2017].
  12. Ciebłowice Duże. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in südwestlichen Masowien. (red. M. Mączyńska, R. Prochowicz), Warszawa 2008.
  13. Białobrzegi 1405-1977. Monografia, Jarosław Pązik, Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, 2005.
  14. Uniwersytet Wrocławski, Instytut Archeologii.
  15. Tomaszów: Archeolodzy odkryli groby sprzed 1800 lat w dzielnicy Brzustówka, Polska Press.
  16. 600 lat dzielnicy Tomaszowa, Brzustówki, Powiat Tomaszowski.
  17. Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel, Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 13.
  18. M. Rawita-Witanowski, Tomaszów Mazowiecki, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XII, Warszawa 1892, s. 371.
  19. a b c M. Nartonowicz-Kot, Wielokulturowość i wielonarodowość społeczeństwa Tomaszowa Mazowieckiego na przestrzeni wieków (XIX-XX), 220 lat Tomaszowa Mazowieckiego. Materiały z sesji naukowej 16 września 2008 r., Tomaszów Mazowiecki 2008, s. 31.
  20. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 3.
  21. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 3, s. 3.
  22. a b c d J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788-1990, Tomaszów Mazowiecki 1992, s. 178.
  23. M. Nartonowicz-Kot, s. 33; K. T. Witczak, Społeczeństwo żydowskie Tomaszowa Mazowieckiego w okresie zaborów, Historia tomaszowskich Żydów, red. A. Kędzierski, Tomaszów Mazowiecki 2012, s. 8.
  24. M. Nartonowicz-Kot, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788-1990, Tomaszów Mazowiecki 1992, s. 33.
  25. W. Puś, Przemysł w okresie wielkokapitalistycznym, Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, s. 168.
  26. P. Chwaliński, Zakłady H. Landsberga w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1857–1939, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Badziaka na Uniwersytecie Łódzkim, Łódź 2006, s. 27.
  27. P. Chwaliński, Zakłady H. Landsberga w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1857–1939, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Badziaka na Uniwersytecie Łódzkim, Łódź 2006, s. 27.
  28. Archiwum Państwowe w Łodzi, Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej, sygn. 1846.
  29. K.T. Witczak, Słownik biograficzny Żydów tomaszowskich, Łódź-Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 150.
  30. P. Chwaliński, op. cit., s. 44, 45.
  31. Akta notariusza J. Różyckiego w Tomaszowie Maz., sygn. 34, akt nr 1356 z 1907 r.
  32. Archiwum Państwowe w Łodzi, Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej, sygn. 1839.
  33. a b K. Badziak, op. cit., s. 25.
  34. K. T. Witczak, op. cit., s. 62.
  35. Inwestor potwierdza otwarcie galerii handlowej w II kwartale 2016 roku, Telewizja Tomaszów.
  36. W. Puś, op. cit., s. 159, 167.
  37. Ibidem, s. 166.
  38. Przemysł Tomaszowa w ostatnim dwudziestoleciu, „Echo Mazowieckie” 1927, nr 33, s. 52.
  39. Joanna Dębiec, Alfabet Tomaszowski: Różyczka, dr Rode i Rolandówka. Znacie?, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 14 maja 2013 [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  40. a b c d e Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki, red. A. Wojciechowski.
  41. Adam Staniaszek, Dywany Weltom – fabryka dywanów, producent i hurtownia, tekstylia, wyposażenie wnętrz, Tomaszów Mazowiecki, www.weltom.com.pl [dostęp 2018-01-21].
  42. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. IV/17.
  43. Ibidem, sygn. 1/36, Sprawozdanie Zarządu Towarzystwa Akcyjnego TFSJ za 1912 r.
  44. P. Chwaliński, Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu w latach 1911–1939, [w:] Historia Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu w stulecie powstania. Materiały z sesji naukowej, Tomaszów Mazowiecki 2011, s. 19.
  45. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/1784, Sąd Okręgowy w Warszawie, odpis poświadczony z rejestru handlowego, t. XXIX.
  46. P. Chwaliński, op. cit., s. 22.
  47. Ibidem, s. 23.
  48. W. Puś, op. cit., s. 168.
  49. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 177.
  50. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 11/5774.
  51. Ibidem, sygn. 11/143.
  52. W. Olasik, Tomaszów na przełomie dziejów. Miasto nasze przed dwudziestu laty, „Echo Mazowieckie” 10 IX 1934 r., s. 32.
  53. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 178.
  54. W. Rudź, Tomaszowa Mazowieckiego droga do niepodległości 1914-1918, Tomaszów Mazowiecki 1988, s. 1.
  55. Przemysł Tomaszowa w ostatnim dwudziestoleciu, „Echo Mazowieckie” 1927, nr 33, s. 48.
  56. J. Wojniłowicz, Tomaszów Mazowiecki podczas I wojny światowej w świetle „Gazety Urzędowej Tomaszowskiej”, [w:] Drogi do niepodległości. Materiały z sesji naukowej z okazji 80 rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę 6 listopada 1998, red. P. Zawilski, Tomaszów Mazowiecki 1998, s. 39.
  57. J. Holzer, J. Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1973, s. 151, 152; M. Bandurka, Zmiany administracyjne i terytorialne ziem województwa łódzkiego w XIX i XX wieku, Warszawa 1974, s. 64.
  58. A. Wróbel, Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w okresie niepodległego państwa polskiego 1918-1939, „Rocznik Łódzki” 2007, 54, s. 207.
  59. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 197.
  60. a b Ibidem.
  61. Joanna Dębiec, Obaj kochali Polskę i obaj za nią zginęli podczas II wojny światowej, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 5 stycznia 2013 [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  62. Tomaszów bohaterowi narodowemu, Nakładem Komitetu Kościuszkowskiego, Tomaszów Mazowiecki 1918, s. 39.
  63. A. Wróbel, op. cit., s. 66.
  64. A. Żebrowska, Rozwój przestrzenny miasta, [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, s. 53.
  65. „Dziennik Rozporządzeń Jenerał Gubernatora Warszawskiego” 1915, nr 12, poz. 25; APPTOTM, AmT, sygn. III/676, s. 16.
  66. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (dalej: APPTOTM), Akta miasta Tomaszowa, sygn., III/479, bp.
  67. Ibidem, sygn. III/479, bp.; III/815, bp.
  68. A. Żebrowska, op. cit., s. 54.
  69. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 199.
  70. A. Barszczewska-Krupa, Społeczeństwo Tomaszowa Mazowieckiego w walce o niepodległość i wyzwolenie społeczne w XIX wieku, [w:] Tomaszów..., s. 127–129.
  71. Od Rolanda do Weltomu 1848-1978. Początki...
  72. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ S.A. w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/331.
  73. P. Chwaliński, op. cit., s. 24.
  74. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ S.A. w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/1141.
  75. P. Chwaliński, op. cit., s. 24.
  76. Tomaszów bohaterowi..., s. 40.
  77. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 201.
  78. „Gazeta Urzędowa Tomaszowska” 10 I, 31 I i 7 II 1917 r.
  79. Tomaszów bohaterowi..., s. 40.
  80. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 202.
  81. Tomaszów bohaterowi..., s. 27–32; Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. ΙΙΙ/162.
  82. Całość sekcji Historia do podsekcji „Podczas II wojny światowej pochodzi (z drobnymi skrótami), z opracowania dr Andrzeja Wróbla pt. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Piotrkowskie Zeszyty Historyczne 14, 71-89, 2013.
  83. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20.
  84. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20.
  85. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20.
  86. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20.
  87. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20.
  88. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20.
  89. Tomaszów Mazowiecki: Jak to dawniej w Tomaszowie bywało, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-17] (pol.).
  90. W czerwcu 1905 r. powstał Narodowy Związek Robotniczy, „Narodowa Łódź” [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  91. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  92. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  93. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  94. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  95. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  96. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  97. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  98. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16.
  99. Christian Raitz von Frentz (1999). „Deutscher Volksverband”. A Lesson Forgotten: Minority Protection Under the League of Nations: the Case of the German Minority in Poland, 1920-1934. LIT Verlag Münster. s. 250–251. ​ISBN 3-8258-4472-2​.
  100. a b Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 520. ISBN 83-01-00065-1.
  101. „TROJAN” I Pluton 25 pp Armii Krajowej, Instytut Pamięci Narodowej.
  102. „Wyklęci” cz. 1, Jarosław Pązik, NaszTomaszow.pl.
  103. Tomaszowianie „Wyklęci” cz.4 – Jan Czarnecki, autor Jarosław Pązik, NaszTomaszow.pl.
  104. Miejsca represji komunistycznych lat 1944–1956 – Tomaszów Mazowiecki, Instytut Pamięci Narodowej.
  105. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  106. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ​ISBN 83-217-2329-2​ s. 295
  107. Tomaszów Mazowiecki: Goń bolszewika z pomnika, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  108. Tomaszów wczoraj i dziś: Jak zmieniały się nazwy ulic w mieście, Polska Press.
  109. Tomaszów Mazowiecki ma nową patronkę ulicy, portalsamorzadowy.pl.
  110. Wanda Panfil patronką ulicy w Tomaszowie Mazowieckim, Samorząd.lex.pl (wydawnictwo prawnicze Wolters Kluwer).
  111. Dekomunizacja ulic w Tomaszowie Mazowieckim, PAP, 17.03.2017.
  112. Plac Kościuszki. Na miejscu Cerkwi postawiono gwiazdę., „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  113. Joanna Dębiec, Fontanny z pl. Kościuszki w Tomaszowie Maz. trafiły do Skansenu Rzeki Pilicy, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 30 czerwca 2012 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  114. Beata Dobrzyńska, Plac Kościuszki w Tomaszowie sercem miasta [STARE ZDJĘCIA TOMASZOWA], „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 25 lipca 2013 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  115. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 528.
  116. Tomaszów Mazowiecki: Odsłonięcie Tablicy Pamięci Żołnierzy Wyklętych, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  117. Andrzej Wdowski, Pamięci Żołnierzy Wyklętych. W Tomaszowie Maz. odsłonięto dzisiaj pamiątkową tablicę (Zdjęcia), „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 26 lutego 2016 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  118. Kościół pw. św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, wyd. Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 1998.
  119. „Tomaszów Mazowiecki i okolice – przewodnik turystyki pieszej i rowerowej” – UM Tomaszów Mazowiecki, 1996 r.
  120. Kościół pod wezwaniem świętego Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 1998 rok.
  121. Budowa kościoła pw. św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, Łódzkie Studia Teologiczne 1997.
  122. Polska jest trzecim producentem płytek ceramicznych w UE, Rzeczpospolita.
  123. Polonia: Sacmi apre una nuova sede a Tomaszow.
  124. Japońska filozofia przy Piaskowej, Tomaszowski Informator Tygodniowy.
  125. PepsiCo Frito Lay w Tomaszowie zwiększy zatrudnienie, Polska Press.
  126. Chipita w Tomaszowie planuje rozbudowę i zatrudni co najmniej 50 pracowników, Tomaszów Mazwowiecki.NaszeMiasto.pl.
  127. W biznesie liczy się odwaga i siła woli, Dziennik Łódzki.
  128. Syntom.
  129. Ranking 200 największych firm, Tygodnik Wprost.
  130. FM Logistic rozbuduje centrum w Tomaszowie Mazowieckim, dlahandlu.pl.
  131. Stare dzieje tomaszowskiej Rolandówki. Urocza dzielnica słynąca z wyrobu dywanów, Polska Press.
  132. Rys historyczny, weltom.pl.
  133. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Andrzej Wróbel.
  134. PPH Toma.
  135. Glass Produkt.
  136. Roldrób pnie się w górę, NaszTomaszow.pl.
  137. Historia Arkad, Galeria Arkady – historia, dostęp 2017-05-09.
  138. Galeria Tomaszów oficjalnie otwarta. Na otwarciu prezydent miasta i Krzysztof Ibisz, Dziennik Łódzki.
  139. Acteeum.
  140. Materiały informacyjne sieci kin Helios.
  141. Kino Włókniarz.
  142. Galeria handlowa w Tomaszowie już wiosną 2016! Telewizja Tomaszów.
  143. Galeria Bulwary w Tomaszowie: Otwarcie już w sobotę, Polska Press.
  144. Galeria Bulwary.
  145. MAH Warszawa.
  146. a, Targowiska krócej. Nowy regulamin na miejskich targowiskach, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 6 listopada 2012 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  147. TIT – Tomaszowski Informator Tygodniowy – przegląd artykułu, www.tomaszow-tit.pl [dostęp 2018-01-21].
  148. Stowarzyszenie Kupców Targowiska Miejskiego przy pl.Narutowicza w Tomaszowie Mazowieckim w bazach NGO.pl.
  149. dizastermag.pl.
  150. Ice Full.
  151. Kelmes zaopatruje sklepy w Anglii, wiadomoscihandlowe.pl.
  152. Tomaszów: Zjednoczyli siły, aby osiągnąć sukces..., Polska Press.
  153. Tomaszowski oddział Eurocash w katalogu korporacji, EuroCash.pl.
  154. Wykaz bankomatów Euronetu w Tomaszowie Mazowieckim, Euronet Worldwide.
  155. Wykaz bankomatów PlanetCash w Tomaszowie Mazowieckim, PlanetCash.pl.
  156. Administrator, Historia MZK, www.mzk.piotrkow.pl [dostęp 2018-05-26] (pol.).
  157. Tabor, www.pkstomaszowmaz.pl [dostęp 2018-05-15].
  158. Solarisy przyjadą do Tomaszowa (nasztomaszow.pl).
  159. Bezpłatne autobusy w Tomaszowie. Od 1 stycznia, infobus.pl [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  160. Umowa na zakup Solarisów podpisana, NaszTomaszow.pl.
  161. Radio Łódź, Wi-Fi, monitoring, gniazda USB. Autobusowy komfort w Tomaszowie, „Radio Łódź” [dostęp 2018-05-17] (pol.).
  162. Tomaszów Mazowiecki: Od nowego roku bezpłatna komunikacja miejska, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  163. Tomaszów Mazowiecki: MZK drzwi szeroko otwarte, www.nasztomaszow.pl [dostęp 2018-05-15] (pol.).
  164. Tomaszów Mazowiecki rozbudowuje zajezdnię autobusową, Transport-publiczny.pl.
  165. Tomaszów Mazowiecki: nową bazę MZK zbuduje GETMAR, Wydawnictwa Prawnicze Wolters Kluwer.
  166. Dromed Opoczno wybuduje II część ścieżki rowerowej do Inowłodza. 19 lutego podpisano umowę (FOTO) – NaszeMiasto.pl, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl [dostęp 2018-05-13] (pol.).
  167. Tomaszów Mazowiecki: Ścieżka rowerowa oficjalnie otwarta, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-06-25] (pol.).
  168. Orange Światłowód w nowym budownictwie? Szybko i przyjemnie ;-) – Biuro Prasowe Orange Polska, biuroprasowe.orange.pl [dostęp 2018-05-21] (pol.).
  169. GSMONLINE.PL, Zasięg światłowodu Orange – lista nowych miejscowości, „GSMONLINE.PL” [dostęp 2018-05-21] (ang.).
  170. Dane obiektu, radiopolska.pl.
  171. Dane obiektu na stronie operatora, Emitel.pl.
  172. Informacje prasowe Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.
  173. Wykaz nadajników BTS w Tomaszowie Mazowiecki, MapaBTS.pl.
  174. Netia korzysta z LLU w 450 centralach TP, GSM Online,.
  175. Tomaszowskie Biuro Obsługi Klienta Multimedia Polska, NaszTomaszow.pl, w nowej odsłonie https://www.nasztomaszow.pl/aktualnosci/biuro-obslugi-klienta-multimedia-polska-w-nowej-odslonie.
  176. Rezerwacja częstotliwości dla Aero 2 Sp. z o.o. – UKE, uke.gov.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).
  177. Mapa zasięgu Aero 2, Urzędu Komunikacji Elektronicznej.
  178. Informacja prasowa nt miejskich hotspotów, Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego.
  179. Hotspoty w Tomaszowie: Można już korzystać z darmowego internetu, Nasze Miasto, Polska Press.
  180. a b Dane GUS.
  181. Baza przedszkoli w województwie łódzkim.
  182. a b Dawna Sosenka przechodzi do historii, Telewizja Tomaszów.
  183. Wyspa Szkrabów.
  184. Szkoły Katolickie.
  185. Katolickie Gimnazjum Stowarzyszenia św. Ojca Pio w Tomaszowie Maz., Nasze Miasto, Polska Press.
  186. Historia szkoły, Katolickie Gimnazjum w Tomaszowie Mazowieckim.
  187. Szkoła z wiary i marzeń, NaszTomaszow.pl.
  188. Historia – Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Tomaszowie Mazowieckim, soswtomaszow.pl [dostęp 2018-05-15] (pol.).
  189. Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Marii Grzegorzewskiej w Tomaszowie Mazowieckim.
  190. Szkoła Przysposabiająca do Pracy – Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Tomaszowie Mazowieckim, soswtomaszow.pl [dostęp 2018-05-15] (pol.).
  191. Wczoraj i dziś: Lekarz na trudne czasy, Nasze Miasto, Polska Press.
  192. Czy pomnik będzie ładniejszy?, Tomaszowski Informator Tygodniowy.
  193. Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów, Uniwersytet Jagielloński.
  194. Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego, Biogramy – Augspach.
  195. Tomaszowskie Centrum Zdrowia, Rys historyczny, Tomaszowskie Centrum Zdrowia [dostęp 2017-04-16].
  196. Krzysztof Witczak, Aleksander Alfred Augspach.pdf [dostęp 2017-04-16] (ang.).
  197. Wielka wojna – zostały tylko groby, Tomaszowski Informator Tygodniowy.
  198. Tomaszowskie Centrum Zdrowia, rys historyczny.
  199. Nowy oddział onkologiczny w szpitalu im. Kopernika, Dziennik Łódzki,.
  200. Centrum Onkologii przyjmuje pacjentów, NaszTomaszow.pl.
  201. tamaszonkologia.nu-med.pl.
  202. Nowoczesne centrum onkologiczne powstanie w Tomaszowie, Dziennik Łódzki.
  203. Tomaszów Mazowiecki: Nowe karetki w Tomaszowskim Centrum Zdrowia, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-21] (pol.).
  204. Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi Nr 52/2010 z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawie rezerwatu przyrody „Niebieskie Źródła” (DZ. URZ. WOJ. ŁÓDZ. 2010.194.1570).
  205. Beata Dobrzyńska, Skansen Rzeki Pilicy przez wakacje pokazuje wydobytą z Pilicy Rosi [ZDJĘCIA], „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 13 lipca 2013 [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  206. Strona internetowa Skansenu.
  207. Andrzej Kobalczyk wieloletni dyrektor skansenu rzeki Pilicy odchodzi na emeryturę.
  208. Nowe biura Skansenu Rzeki Pilicy w nowoczesnych kontenerach, Nasze Miasto – Polska Press.
  209. Strona internetowa Skansenu Rzeki Pilicy.
  210. Promocja łódzkiego w bajkowym klimacie, Polska Organizacja Turystyczna.
  211. Ślady Wielkiej Wojny – wystawa w Skansenie Rzeki Pilicy, Gazeta Wyborcza.
  212. Julian Tuwim: od piosenki do eposu, Jan Tomkowski, Nauka 1/2013 s. 83–96, Polska Akademia Nauk.
  213. Prof. Michael Sela, biogram na stronach amerykańskiej Narodowej Biblioteki Medycznej.
  214. „Poezja w piosence. Od Tuwima do Świetlickiego”, Michał Traczyk, Wydawnictwo Poznańskie, 2009.
  215. Pamięć utracona. Tomaszów, Radio Łódź.
  216. Alfabet Tomaszowski, Dziennik Łódzki.
  217. Historia Miejskiego Ośrodka Kultury, MOK-TM.pl.
  218. Tomaszów Mazowiecki: Nie żyje Joanna Kulmowa, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-06-19] (pol.).
  219. Tomaszów Mazowiecki: Z cyklu: "Okrakiem" - Fabrykancka dziewczynka, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-06-19] (pol.).
  220. Nie żyje Joanna Kulmowa, www.tomaszow-maz.pl [dostęp 2018-06-19] (pol.).
  221. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich.
  222. Ranking wg Similar Web, stan na kwiecień 2017 roku.
  223. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017.
  224. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017.
  225. Ranking wg SimilarWeb, kwiecień 2017.
  226. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017.
  227. Żydowska aktywność gospodarcza w Tomaszowie Mazowieckim.
  228. „Katalog Prasowy PARA” 1938/1939, s. 14; „Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej 1939/40, s. 17, 174; Katalog Pism Polskich i Wolnego Miasta Gdańska” 1938, s. 24.
  229. a b Projekt historyczny „Pasaże Pamięci”.
  230. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Andrzej Wróbel, Piotrkowskie Zeszyty Historyczne 14, 71-89.
  231. W. Rudź, Od Kuriera do Demokraty, „Głos Robotniczy” 1961, nr 39, s. 4.
  232. Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej A GAD), Archiwum Ostrowskich z Ujazdu (dalej AOU), Rejestr pomiarowy klucza tomaszowskiego; „Kurier Gustkowski” 1909, nr 5, s. 1–2, 5-6 (31 VII – sobota): C. Cyniak, Dr medycyny Stanisław Narewski, „Włókna Sztuczne” 1987, nr 20/21, s. 7.
  233. Pojedyncze numery „Kuriera Mazowieckiego” 1926, znajdują się w BUW, sygn. 05 397, 1926, nr 4, 6, 14, 15, a jeden w APT, 1926, nr 8.
  234. Egzemplarze „Tomaszower Cajtung” z lat 1928, 1929 z dużymi brakami znajdują się jedynie w BN, sygn. P 100 358, 1928, nr 34, 36, 40-42, 44-47, 49-51; 1929, nr 1-2, 11-16, 18-32, 34-4.
  235. „Katalog Prasowy PARA” 1930, R.6, s. 46; komplet pism „Proletariat” znajduje się w BN, sygn. P 72 169, 1928, nr 1, 2, 3; natomiast w APT znajdują się nr 2/3 z 1928 r.
  236. „Nasza Praca” 1931/32, R. IV, nr 9, s. 190; „Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej” 1929, s. 19; 1932, s. 19; „Rocznik Polityczny i Gospodarczy” 1933, s. 623; „Urzędowy Wykaz Czasopism” 1933, R. 5; „Czasopisma Zawieszone”, nr 5, s. 37; egzemplarze „Naszej Pracy” zachowały się w BN sygn. P 16 331, 1928/29, R. I, nr 1-7; 1929/30, R. II, nr 1-9; 1930/31, R. III, nr 1-6; 1931/32, R. IV, nr 1-9; BUW, sygn. 028 356, 1928/29, R. I, nr 1, 3-4, 6-7; 1929/30, R. II, nr 2-7; 1930/31, R. III, nr 1, 5-6; 1931/32, R. IV, nr 1-2.
  237. „Głos Tomaszowski” 1931, nr 12, s. 4, 8; Notkowski, op. cit., s. 316.
  238. W Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego znajduje się „Polak Patriota” z 1931, nr 7. Drugi znany w zbiorach publicznych egzemplarz „Polaka Patrioty” posiada BUW, 1931, R. I, nr 2 (26.VI – niedziela), z dopiskiem „Po konfiskacie numer drugi”. Wydawcą tego numeru był Zdzisław Łada, natomiast redaktorem Jan Bolewski.
  239. Większy zbiór ok. 250 numerów „Expressu Tomaszowskiego” z lat 1931, 1932 znajduje się w Bibliotece Narodowej, sygn. P 101 140, 1931, R. I, nr 156, 170, 219-223, 225-285, 287-295, 300-307, 309-317; 1932, R. II, nr 1-20, 22-153. Natomiast pojedyncze numery z lat 1931–1934 posiada APT, 1931, R. I, nr 115, 149; 1932, R. II, nr 64; 1933, R. III, nr 18, 35, 160, 191; 1934, R. IV, nr 16, 18.
  240. „Rocznik Polityczny i Gospodarczy” 1933, s. 659.
  241. Ibidem, s. 592; „Express Tomaszowski” 1931, nr 277, s. 8; R. Kotewicz, Od Kuriera do Panoramy, „Panorama Robotnicza” 1982, nr 32, s. 5; Notkowski, op. cit., s. 328.
  242. Rudź, op. cit., s. 4.
  243. Notkowki, op. cit., s. 327; Wachowska, op. cit., s. 377; Władyka, op. cit., s. 506; A. W. Olasikowicz, rozmowa z dnia 8 lutego 1983 r.; znane egzemplarze „Echa Tomaszowskiego” znajdują się w Archiwum Piotrkowa Trybunalskiego, 1934, nr 172, 226; w zbiorach prywatnych A. W. Olasikowicza, 1934, nr 252, 255; natomiast w zbiorach J. P. Dekowskiego znajdują się wycinki z numerów 225, 229, 262-264, 271, 307 z 1934 r.
  244. Zbiory A. W, Olasikowicza.
  245. Notkowski, op. cit., s. 326; Ze starej prasy tomaszowskiej, „Panorama Robotnicza” 1978, nr 5, s. 8; nr 16, s. 4, 8 (m.in. „Dziennik Tomaszowski” 10 VIII 1937, 13 IX, 30 IX; 1938, 15 VIII, 25 VIII, 28 VIII, 13 IX.).
  246. „Tomaszów” 1936, nr 1, s. 1–20; Wachowska, op. cit., s. 377.
  247. Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego.
  248. Przestępczość w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002–2005, Stanisław Mordwa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica.
  249. Przestępczość w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002–2005, Stanisław Mordwa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica.
  250. Tomaszów Mazowiecki: Kamienica na pl. Kościuszki odzyska dawny blask, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  251. Kurier Strażacki. Czasopismo strażaków województwa łódzkiego, marzec-kwiecień 2NR 173-174 ISSN 1644-4086.
  252. Historia Parafii w Tomaszowie Mazowieckim – PEA Tomaszów Mazowiecki, tomaszow.luteranie.pl [dostęp 2018-05-25].
  253. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-18].
  254. Nowe boisko w Tomaszowie gotowe. Ma certyfikat FIFA 2 STAR, Polska Press.
  255. Witryna intewrnetowa pływalni przy ZS 4.
  256. W Tomaszowie podwójnie złoty Zbigniew Bródka, PrzeglądSportowy.pl.
  257. Historia Klubu Sportowego Pilica w Tomaszowie Mazowieckim.
  258. W województwie łódzkim powstaje pierwsza w Polsce kryta hala lodowa, Gazeta Wyborcza.
  259. Minister Bańka: Na wiosnę 2017 będzie nowy tor lodowy w Tomaszowie Mazowieckim, PolsatSport.pl.
  260. tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl.
  261. Koniec walki, którą toczyli od 22 lat. Ruszyła budowa krytego toru dla panczenistów, Przegląd Sportowy.
  262. Tomaszów Mazowiecki będzie współpracować z mołdawskim miastem Hîncești – NaszTomaszow.pl.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]