Tomaszów Mazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Tomaszów Mazowiecki (ujednoznacznienie).
Tomaszów Mazowiecki
miasto i gmina
Ilustracja
Plac Tadeusza Kościuszki
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat tomaszowski
Data założenia 1363[1]
Prawa miejskie 1830
Prezydent Marcin Witko
Powierzchnia 41,3 km²
Wysokość 147 m n.p.m.
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

61 960[2]
1500,2 os./km²
Strefa numeracyjna 44
Kod pocztowy 97-200 do 97-208
Tablice rejestracyjne ETM
Położenie na mapie powiatu tomaszowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tomaszowskiego
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki
Ziemia51°31′53″N 20°00′32″E/51,531389 20,008889
TERC (TERYT) 1016011
SIMC 0968300
Hasło promocyjne: Tomaszów Mazowiecki ...i jesteś w dobrym miejscu![3]
Urząd miejski
ul. Polskiej Organizacji Wojskowej 10/16
97-200 Tomaszów Mazowiecki
Strona internetowa
BIP

Tomaszów Mazowieckimiasto w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. Czwarte pod względem ludności miasto w województwie i drugie z bezpłatną komunikacją miejską. W Tomaszowie Mazowieckim znajduje się jedyny w Polsce całoroczny tor do uprawiania łyżwiarstwa szybkiego – Arena Lodowa Tomaszów Mazowiecki, od kilku lat gospodarz Mistrzostw Świata w tej dyscyplinie[4][5][6].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Województwo mazowieckie w Królestwie Polskim (1821 rok)

Nazwę „Tomaszów Mazowiecki” miasto otrzymało wraz z prawami miejskimi w 1830 roku. Drugi człon nazwy nadano dla odróżnienia nowego miasta od istniejącego od XV wieku Tomaszowa Lubelskiego. „Mazowiecki” wybrano ze względu na ówczesną przynależność administracyjną. Po wojnach napoleońskich na mocy ustaleń kongresu wiedeńskiego, od 1816 roku osada hutnicza Kuźnice Tomaszowskie znalazła się na terenie województwa, później guberni mazowieckiej w ramach Królestwa Polskiego podległego Rosji. Historycznie również okolice Tomaszowa od X do XIII wieku znajdowały się na pograniczu Mazowsza i ziemi łęczyckiej[7]. Do 1830 roku kolejne dzielnice wytyczane przez Ostrowskich na wschód i zachód od Kuźnic Tomaszowskich, po prawej stronie Wolbórki określano „Tomaszowem” od imienia Tomasza Ostrowskiego – twórcy pierwszego przemysłu (metalurgii)[8]. Półoficjalnie, na przykład na widokówkach rycinowych, później w opisach pierwszych fotografii miasta, spotkać się można z nazwami „Tomaszów Rawski” lub „Tomaszów Piotrkowski”. Oba określenia również odnoszą się do ówczesnej przynależności administracyjnej – w latach 1816–1866 do obwodu, następnie powiatu rawskiego; a od 1867 do I wojny światowej do guberni piotrkowskiej. Nieoficjalnie Tomaszów nazywano również „Fabrycznym” co odwoływało się do jego metalurgiczno-włókienniczej genezy. Funkcjonował nawet swoisty slogan promocyjny „Miasto fabryczne Tomaszów” co w dziewiętnastowiecznych realiach miało odróżniać nowoczesną gospodarkę Tomaszowa, od okolicznych osad targowo-rzemieślniczych[7].

Nazwy miasta w innych językach spotykane w źródłach: ros. Tомашув-Mазовецки lub Томашов-Мазовецкий, niem. Tomaszow Mazowiecki; rzadko Tomaschow an der Piliza, od 1941 do 1945 roku Tomaschow Mazowiecki, jid. ‏טאָמעשעוו‎[9], hebr. ‏טומשוב מזובייצקי‎[10].

Herb[edytuj | edytuj kod]

W 1926 roku, tuż przed 100-leciem uzyskania praw miejskich, nadano Tomaszowowi herb. Z herbem wiąże się legenda. Faktycznie istniejąca angielska księżniczka Klotylda (wnuczka Mieszka I i Dobrawy, legendarna przodkini założycieli Tomaszowa – Ostrowskich), miała zostać skazana na pożarcie przez nieoswojonego niedźwiedzia, w związku z obawami brata księżniczki – Harolda, o rozproszenie spadku po ojcu Knucie Wielkim. Jednak dzikie zwierzę miało nie dość, że nie zaatakować Klotyldy to oswobodzić ją z pęt, a następnie – pozwalając się dosiąść – tryumfalnie uwolnić z opresji prześladowców. Do legendy z niedźwiedziem nawiązuje obecnie również logotyp komunikacji miejskiej w Tomaszowie. Faktem historycznym jest pojawienie się herbu Rawicz, którego częścią jest panna na niedźwiedziu, już przed rokiem 1109 za panowania Bolesława Krzywoustego. Herb Tomaszowa nadano za zgodą spadkobiercy założycieli miasta[11].

 Osobny artykuł: Herb Tomaszowa Mazowieckiego.

Hejnał[edytuj | edytuj kod]

Od września 2020 roku miasto ma hejnał. Jego kompozytorem jest Kamil Wrona. Pierwsze wykonanie hejnału nastąpiło w południe 8 września 2020 roku podczas uroczystości 190. rocznicy nadania Tomaszowowi praw miejskich[12]. 24 września Rada Miasta jednogłośnie przegłosowała projekt uchwały w sprawie ustanowienia „Hejnału Tomaszowa Mazowieckiego” oraz zasad jego użycia. Tym samym hejnał jako oficjalny symbol miasta, rozbrzmiewa z miejskiego ratusza codziennie w południe. Odgrywany jest również podczas uroczystości miejskich[13].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Tablice informacyjne przy wjeździe na drogę ekspresową S8. Węzeł „Tomaszów Mazowiecki Południe”[14]
Oddany do użytku w 2019 roku Park Miejski „Bulwary” nad rzeką Wolbórką na terenie dawnego stawu Kuźnic Tomaszowskich, które dały początek miastu
„Przystań” nad Pilicą – najdłuższą rzeką przepływającą przez miasto (wschodnie dzielnice)

Przy drodze ekspresowej S8

Tomaszów Mazowiecki położony jest w południowo-wschodniej części województwa łódzkiego. Miasto leży 55 km od stolicy województwa – Łodzi, 115 km od Warszawy, 25 km od Piotrkowa Trybunalskiego, 30 km od Rawy Mazowieckiej. 90 km dzieli Tomaszów od geometrycznego środka Polski, do którego podróż samochodem trwa godzinę. Przez zachodnią dzielnicę Tomaszowa przebiega droga ekspresowa S8 tzw. gierkówka, która jest istotnym traktem komunikacyjnym wpływającym na lokalizacje w mieście dużych przedsiębiorstw. W 2012 roku gierkówka została od podstaw przebudowana. Do miasta utworzono trzy węzły: Tomaszów Mazowiecki Południe, Tomaszów Mazowiecki Centrum, Tomaszów Mazowiecki Północ[15].

Położenie fizycznogeograficzne

Miasto składa się z dwóch podprowincji fizycznogeograficznych: Niziny Środkowopolskiej i Wyżyny Małopolskiej i dwóch mezoregionów tzw. Równiny Piotrkowskiej w kierunku zachodnim i Doliny Białobrzeskiej w kierunku wschodnim należącej do makroregionu Wzniesień Południowomazowieckich. Natomiast na terenie wyżynnym na południowy wschód od centrum miasta leży mezoregion Wzgórza Opoczyńskie część makroregionu Wyżyny Przedborskiej.

Rzeki i krajobraz

Przez miasto przepływa pięć rzek: Pilica, Wolbórka, Czarna, Piasecznica, Lubochenka. Wolbórka i Czarna z Piasecznicą dały podstawy lokalnemu przemysłowi. Najpierw metalurgicznemu, a na jego podstawie włókiennictwu.

Krajobraz okolic miasta ukształtował się w okresie polodowcowym. Gleby uformowane są głównie z gliny morenowej i piasków glacjofluwialnych.

Na granicy trzech krain[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest na styku trzech krain historyczno-kulturowych: centrum i dzielnice miasta Tomaszów Mazowiecki po lewej stronie Pilicy i na południe od Wolbórki leżą w ziemi sieradzkiej; dzielnice miasta po lewej stronie Pilicy i na północ od Wolbórki leżą w ziemi łęczyckiej; przedmieścia miasta po prawej stronie Pilicy leżą w ziemi sandomierskiej, która jest częścią Małopolski[16][17]. Prawobrzeżna część Tomaszowa Mazowieckiego należy również do ziemi radomskiej[18].

Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego. Po 1999 roku jest miastem powiatowym, wcześniej miało ten status podczas okupacji niemieckiej od 1941 roku.

Dzielnice miasta i osiedla mieszkaniowe[edytuj | edytuj kod]

Drugi całoroczny basen w Tomaszowie, na największym osiedlu mieszkaniowym „Niebrów

Przy Zalewie Sulejowskim[edytuj | edytuj kod]

Zalew Sulejowski od strony Tomaszowa. W tle jeden z większych portów jachtowych

8 km od centrum miasta, tuż na skraju Puszczy Pilickiej, znajduje się drugi co do wielkości (po Jeziorsku na Warcie), w województwie łódzkim zbiornik wodny o powierzchni 27 km² – Zalew Sulejowski. W 2013 roku Zalew obchodził 40-lecie powstania[21]. Do niedawna był głównym źródłem wody pitnej dla Łodzi[22]. W okolicy Zalewu Sulejowskiego znajduje się stadnina koni tomaszowskiej Policji[23][24].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice sprzed 600 lat[edytuj | edytuj kod]

Głaz upamiętniający 600-letnią historie Brzustówki
Głaz upamiętniający 600–lecie Białobrzeg
  • Nagórzyce. Najstarsza dzielnica, położona na południu miasta na trasie do Zalewu Sulejowskiego. Po raz pierwszy Nagórzyce zostały odnotowane w dokumencie z 13 stycznia 1363 roku wystawionym w Raciążu przez Kapitułę Włocławską, który dotyczył lokowania na prawie niemieckim wsi Wiaderno. Stwierdzono w nim, że sołtys wsi Wiaderno otrzyma las położony przy drodze biegnącej z Wolborza właśnie do Nagórzyc[25].
  • Białobrzegi. Okolice te zamieszkane były dużo wcześniej. Świadczą o tym wykopaliska na cmentarzysku ciałopalnym kultury przeworskiej z okresu rzymskiego w pobliskich Ciebłowicach[26]. Pierwsza pisemna wzmianka o Białobrzegach pochodzi z 1405 roku, a o kościele św. Marcina biskupa z 1511 roku[27][28].
  • Brzustówka. W 2011 roku obchodziła 600 lat istnienia. Została przyłączona do miasta w 1915 roku. Badania wskazują, że była zamieszkiwana już w II wieku[29][30].

Osada górniczo-hutnicza[edytuj | edytuj kod]

Tomasz Ostrowski, założyciel Kuźnic Tomaszowskich, twórca lokalnego przemysłu ciężkiego. Portret Marcellego Bacciarellego z 1817 roku

Julian Ursyn Niemcewicz przyjaciel rodziny Ostrowskich w „Podróżach historycznych po ziemiach polskich” przytacza, że tomaszowska osada zawdzięcza swoje powstanie górnikowi, który podczas melioracji łąk pod wsią Niebrów na zlecenie właścicieli tutejszych dóbr odkrył pokłady rudy żelaza[31]. Z czasem do podobnych odkryć dochodziło w dziesięciokilometrowym pasie biegnącym od wsi Wąwał w kierunku północno-zachodnim do wsi Łazisko. Po licznych doniesieniach Tomasz Ostrowski zdecydował się sprowadzić z Miedzianej Góry w Kieleckiem (w której istniała już Komisja Kruszcowa), górników, którzy potwierdzili odkrycie zwartych złóż, jakość rudy określili na wysoką, zasoby zaś na „niewyczerpalne”[32].

Kopalnie rudy żelaza[edytuj | edytuj kod]

Rudę żelaza wydobywano na terenach dzisiejszego miasta i najbliższych okolic od XVIII wieku do lat 60. XIX wieku w kopalniach odkrywkowych w czterech lokalizacjach[33]:

  • Stara Góra, nazywana również Czarne Łaziska – w lasach pod wsią Niebrów (w trójkącie dzisiejszych ulic: Rudej, Letniej i Hallera w Tomaszowie) była to najstarsza, najzasobniejsza i najbardziej eksploatowana kopalnia. W dokumentach urzędowych występuje również pod nazwą „Aleksander”;
  • Góra Brzustowska w polu ówczesnej wsi Brzustówka obok wapienników (dziś okolice przedszkola katolickiego „Wyspa Skarbów” i Areny Lodowej oraz południowy kraniec ulicy Batalionów Chłopskich, za elektrociepłownią przy ulicy Wierzbowej);
  • wieś Kluzowie na tzw. Górze Kluzowskiej na zachód od wsi Nieborówa;
  • Góra Lipianki w lesie o tej samej nazwie, obecnie są to okolice ulicy Elizy Orzeszkowej i ulicy Siedmiodomki.

Kuźnice Tomaszowskie – wielki piec hutniczy przy Wolbórce[edytuj | edytuj kod]

Most nad Wolbórką, teren dawnych Kuźnic Tomaszowskich, obecnie początek ulicy św. Antoniego
Teren rynku św. Tekli na lewym brzegu Wolbórki. Dziś skwer im. „4 czerwca 1989 roku”. Początek ulicy Warszawskiej
Okolice rynku św. Tekli w dwudziestoleciu międzywojennym
Wolbórka na wysokości dawnej ul.Jeziornej (dziś Farbiarska) i stawu Kuźnic Tomaszowskich
Ukończona w 1827 roku przędzalnia „Batavia” jest przykładem wykorzystania metalurgii Kuźnic Tomaszowskich w budowie włókiennictwa powstającego miasta. „Batavia” zyskała maszynę parową w 1848 roku, wcześniej napędzana była kołami wodnymi przez nurt Wolbórki. Dla fabryki utworzono wyspę na rzece. Obecnie jest to „Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych” przy ul. Warszawskiej 2. Na zdjęciu najstarszy obiekt fabryczny województwa łódzkiego[34][35]

Jako najdogodniejszą lokalizacje pod piec do wytopu żelaza uznano nabrzeże brodu przy Wolbórce przy leśnym dukcie wiodącym z Brzustówki do wsi Niebrów i do Starzyc (obecnie teren centrum handlowego „Fabryka” przy ulicy św. Antoniego 1). Przy budowie pieca kierowano się zaleceniami ze słynnego podręcznika hutnictwa spolszczonego i opatrzonego obszernymi uwagami przez księdza Józefa Osińskiego i opublikowanego przez pijarów zaledwie kilka lat wcześniej[36]. Zgodnie ze wskazówkami piec usytuowano w miejscu gdzie ukształtowanie terenu powoduje wartki nurt Wolbórki w celu zapewnienia wystarczającej siły poruszania kołami wodnymi. Przed wynalezieniem maszyny parowej był to jedyny napęd urządzeń przemysłowych poza końmi. Wolbórka tworząc tutaj najpierw obszerne rozlewisko (dzisiejsze tereny ulicy Stanisława Grada i Parku Miejskiego „Bulwary”), zwężała się płynąc dwoma strumieniami, pomiędzy wysokim wzgórzem z prawej strony (obecny podjazd ulicą św. Antoniego na pl. Kościuszki, z restauracją McDonald’s po lewej stronie), i dość wyniosłym brzegiem od strony Starzyc. Usypanie u podnóża grobli, budowa mostów i upustów wodnych pozwoliły na utworzenie korzystnego spadku i obszernego rezerwuaru wody potrzebnej do poruszania kół urządzeń hutniczych i kuźniczych. Wzgórze znajdujące się nad spadkiem wody jest do dziś nawet wyższe od wymaganego w podręczniku ks. Osińskiego, i to na nim stanęła obszerna opałownia a obok skład rudy dowożonej wozami z czterech okolicznych kopalń[37].

W 1788 roku w tym miejscu powstała osada górniczo-hutnicza Kuźnice Tomaszowskie która była pierwszym obiektem przemysłowym i zarazem zalążkiem przyszłego miasta[38]. Kuźnice Tomaszowskie liczyły 8 domów: cztery fabryczne, dwa rzemieślnicze i dwa karczemne. W osadzie mieszkało 49 górników i robotników zatrudnionych przy wytopie surówki. Tomasz Ostrowski sprowadził ich ze Staropolskiego Okręgu Przemysłowego i zatrudnił na kontraktach, które okresowo przedłużał. Hutnictwo dynamicznie się rozwijało, do Kuźnic przybywali kolejni górnicy, ale przede wszystkim przysposabiano do pracy lokalnych chłopów z licznych i ludnych blisko położonych wsi. Po zaledwie kilku latach na lewym brzegu Wolbórki powstał targ (po powstaniu miasta – imienia św. Tekli, obecnie skwer „4 czerwca 1989 roku” na rogu ulic Barlickiego i Warszawskiej)[37][39].

W 1821 roku uruchomiono jeszcze jeden wielki piec hutniczy nad Wolbórką, w okolicy jej ujścia do Pilicy. Tamtejszy piec dał początek osadzie Gustek (dziś w granicach Tomaszowa). Podobnie jak na granicy dzisiejszych ulic Warszawskiej i św. Antoniego, również na Gustku spiętrzono Wolbórkę tworząc sztuczny staw. Był to piec typu kopolowego[40].

Według m.in. Włodzimierza Rudzia górnictwo i tomaszowski przemysł hutniczy oparty na napędzie wodnym, stracił impet rozwojowy wraz z przemianami technologicznymi w przemyśle zachodzącymi od czasu rewolucji przemysłowej, a nie z powodu braku rudy żelaza czy jej niskiej jakości. Surowca nie brakowało, jednak w Tomaszowie nie było złóż węgla, który stał się podstawowym paliwem nowoczesnych maszyn hutniczych. Problemem był kosztowny i trudny transport. W związku z brakiem kolei (miasto otrzymało połączenie kolejowe dopiero w 1884 roku), węgiel przez niemalże cały XIX wiek sprowadzano wozami konnymi aż ze stacji w Rokicinach oddalonej od wielkiego pieca hutniczego w Kuźnicach Tomaszowskich o 30 kilometrów. Napęd wodny, którego pierwotnie używano w metalurgii stracił na znaczeniu jako nieefektywny. Niemniej, do połowy XIX wieku lokalne hutnictwo sprzyjało dynamicznemu rozwojowi przemysłu lekkiego na początku opartemu o maszyny sprowadzane z Europy Zachodniej, ale serwisowane, z czasem również budowane na miejscu. W tym celu jeszcze w XX wieku funkcjonowały liczne fryszerki i gisernie zaopatrywane już jednak rudą spoza regionu[41].

Kopalnie wapienia i wapienniki[edytuj | edytuj kod]

Dawna kopalnia wapienia we wsi Brzustówka (obecnie tereny za elektrociepłownią przy ulicy Wierzbowej w Tomaszowie)[42]
Ogrody działkowe „Wapienniki” sąsiadujące z dawną koplanią

Na skalę przemysłową obok rudy żelaza od drugiej połowy XVIII wieku na terenie dzisiejszego Tomaszowa wydobywano również kamień wapienny. Największe kopalnie znajdowały się na Brzustówce, we wsi Niebrów, a także w osadzie Piekło nieopodal dzisiejszej dzielnicy Kaczka (ulica Wapienna w Tomaszowie). Przy kopalniach budowano duże piece do wypalania wapna zwane wapiennikami. Stworzone jeszcze w czasach I Rzeczypospolitej manufaktury zajmujące się obróbką kamienia wapiennego i przetwarzaniem go na materiały budowlane były na tyle dochodowe, że administracja pruska której Tomaszów podlegał po rozbiorach Polski do czasu powstania Królestwa Polskiego, inwestowała w nie i znacznie je rozbudowała. Wapień wydobywano w Tomaszowie na potrzeby prywatnego budownictwa jeszcze w drugiej połowie XX wieku. Specjalnością tomaszowskich zakładów było wapno hydrauliczne, które w beczkach przez cały XIX wiek rzeką Pilicą spławiano nawet do odległych miejscowości na Mazowszu. Z produkcji wysokiej jakości wapna zasłynęła wówczas również pobliska wieś Ciebłowice. Tomaszowskimi kopalniami kamienia wapiennego interesował się znany z czasów Królestwa Polskiego naukowiec Georg Pusch, który odkrył tutaj i pierwszy sklasyfikował kości dawno wymarłych gadów[43].

Rewolucja przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Antoni Ostrowski, syn Tomasza, założyciel miasta. Portert Piotra Michałowskiego z ok. 1824 roku

Czynnikiem pobudzającym Antoniego Ostrowskiego do zorganizowania w swoich dobrach przemysłu włókienniczego była ustanowiona w 1822 roku przez Rosjan protekcyjna taryfa celna[44]. Antoni Ostrowski rozpoczął akcję osadniczą w 1822 roku. Odbył wówczas podróż na Śląsk i do Saksonii, celem zwerbowania sukienników[45][46]. Do miasta przybyło ponad tysiąc osadników. W 1924 roku Kuźnice nad Wolbórką uzyskały status osady fabrycznej pod zarządem wójta[47]. 6 lipca 1830 roku Tomaszów uzyskał prawa miejskie[48]. Pierwszym burmistrzem miasta został Antoni Wroński, którego Ostrowski powołał na stanowisko ze względu na biegłą znajomość języka niemieckiego, którego używali pierwsi osadnicy. Miastem kierował przez 10 lat, w trudnym okresie represji wobec Ostrowskich po powstaniu listopadowym.

Pierwsi osadnicy przemysłu lekkiego[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Wacława przy ówczesnej ulicy Wieczność (dziś ul. Słowackiego), przeniesiony do Tomaszowa ze wsi Tobiasze w 1825 roku. Pierwsza świątynia katolicka w mieście[49] (zdjęcie z 1916 roku). Obecnie teren parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. Przy dzisiejszym kościele zachowane liczne epitafia z istniejącego tu od początku XIX wieku najstarszego tomaszowskiego cmentarza. Drewnianą świątynie przeniesiono w 1987 roku do pobliskiej wsi Twarda[50].
Tablica w kruchcie kościoła pw. św. Antoniego upamiętniająca księdza Stanisława Klonowskiego (1799–1860), pierwszego proboszcza parafii katolickiej w Tomaszowie, wcześniej od 1822 roku opiekuna pierwszej szkoły elementarnej dla dzieci wszystkich wyznań[51]
„Dom bednarza” z 1826 roku – dom tkaczy, osadników Tomaszowa[42]. Obecnie ul. św. Antoniego 22
Jan Benni, twórca pierwszej parafii luterańskiej z 1833 roku
Dawid Bornstein, rabin Tomaszowa w latach 1918–1926. Od 1878 do 1939 roku w mieście istniała synagoga

Pierwsi osadnicy przybyli do Tomaszowa ze Zgorzelca na przełomie 1922 i 1923 roku, zajęli kilka działek nad stawem przy ulicy Jeziornej i dalej ku wsi Niebrów, następni osiedlali się na rynku św. Tekli. W kolejnych latach wykarczowano las i wytyczono ulice: Gustowną (obecnie ulica Konstytucji 3 maja), św. Władysława (obecnie ulica Kołłątaja) i Krzywą, przydzielając osadnikom działki pod domy. Działki zasiedlane były na prawach dzierżawy wieczystej a relacje z dziedzicem Ostrowskim regulowały 43-punktowe kontrakty osadnicze. Tym samym powstała pierwsza lewobrzeżna dzielnica Tomaszowa[52].

W latach 1822–1829 rozpoczęto budowę i zasiedlanie dwóch dzielnic po prawej stronie Wolbórki. Centrum pierwszej tworzył Rynek św. Józefa (obecnie plac Kościuszki w centrum miasta) i przecinająca go ulica Kaliska (obecnie aleje Piłsudskiego). Od zachodu w stronę Piotrkowa ulicę Kaliską zamykał rynek zwany Gawrokiem[52].

Drugą dzielnicę prawego brzegu Wolbórki wytyczono na wschód od Rynku św. Józefa. Dzielnica skupiać się miała wokół własnego centrum, który stanowił Rynek św. Antoniego (obecnie część Parku Miejskiego im. Jana Rodego). Antoni Ostrowski chciał nadać jej specjalne przywileje i uczynić ją centrum handlu wełną. Centralną osią wschodniej dzielnicy była ulica św. Antoniego. Równolegle do niej po prawej stronie wytyczono ulice: Mojżesza (obecnie Stolarska), Boźniczą (obecnie Bohaterów Getta), Polową, Teatralną i Leśną. Po lewej stronie wzdłuż wschodniej granicy dzielnicy, do pałacu Ostrowwskich i browaru prowadziła ulica Piliczna (obecnie ulica Mościckiego). Browar w Tomaszowie istniał do początków XXI wieku. Dziś na jego miejscu znajduje się osiedle mieszkaniowe „Browarna”. Wszystkie dzielnice łączyły główne ulice miasta: Kaliska, św. Antoniego i Warszawska[52].

Landsbergowie[edytuj | edytuj kod]

Willa Aleksandra Landsberga przy ul. Konstytucji 3 Maja, obecnie przedszkole
Rodzina Landsberów
Jedna z fabryk Landsberga

Hilary Landsberg w 1857 roku, rozpoczął produkcję wyrobów wełnianych[53]. W 1881 r. wybudował przy ul. Gustownej 46. W końcu XIX w. zakłady posiadał 1800 wrzecion przędzalniczych, 70 krosien tkackich i 44 maszyny wykończalnicze i farbiarskie[54]. Po jego śmierci w 1898 roku[55] spadkobiercy powołali spółkę firmową, wykupując kolejne nieruchomości[56]. Wartość produkcji wzrosła z około 480 tys. rubli w 1899 roku do 1,5 min rubli w 1911 r. Wzrosła też liczba krosien mechanicznych z 70 sztuk w 1899 r. wzrosła do 198 w 1912 r., a liczba wrzecion z 1800 do 3000[45]. 19 maja 1907 r. car Mikołaj II zatwierdził statut spółki: Towarzystwo Akcyjne Fabryk Sukna H. Landsberga. Kapitał zakładowy określono na 1,2 min rubli i był podzielony na 240 akcji. Większość akcji otrzymali spadkobiercy Landsberga[57]. Firma poniosła olbrzymie straty w okresie I wojny światowej.

Jakub Halpern[edytuj | edytuj kod]

Jakub Halpern w 1853 roku założył firmę handlową, a później dział produkcyjny sukien i trykotaży. W 1900 roku posiadała m.in. 60 krosien mechanicznych i 2800 wrzecion[58]. W 1899 r. firmę przekształcono w spółkę akcyjną pod nazwą Towarzystwo Akcyjne Manufaktury Sukna J. Halperna z kapitałem 600 tys. rubli[59]. W 1900 roku firmę przejęli jego synowie: Maurycy, Karol i Michał. 24 sierpnia 1910 roku spalił się trzypiętrowy budynek fabryczny, w którym mieściły się główne oddziały produkcyjne. Po odbudowie w 1912 roku zmieniono profil produkcyjny na produkcję wełny czesankowej[59].

Bornsteinowie[edytuj | edytuj kod]

Starzycka Fabryka Wyrobów Sukiennych Zussmana Bornsteina z 1857 r.
Willa Dawida Bornsteina, jednego z czterech największych fabrykantów Tomaszowa
Willa Zusmana Bornsteina, ul. Warszawska 103 A (obecnie przedszkole)

W 1913 roku w przedsiębiorstwie Zussmana Bornsteina w Starzycach wprowadzono napęd elektryczny. W połowie 1914 roku czynnych było 105 krosien i 4700 wrzecion, a zatrudnienie osiągnęło 430 osób[60]. Spadkobiercy założyli firmę przemysłowo-handlową Starzycka Fabryka Sukna i Kortów. Drugą fabrykę prowadził Dawid Bornstein, w której w roku 1913 zatrudnionych było 300 robotników pracujących na 72 krosnach. W okresie I wojny światowej fabryka została zdewastowana na skutek rekwizycji surowców i gotowych towarów, jak i wywozu i niszczenia maszyn przędzalniczych[61]. Tomaszów Mazowiecki pozostał jednym z głównych ośrodków produkcji sukna i kortu.

Przemysł wełniany[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mazovia (przedsiębiorstwo).
 Osobny artykuł: Tomtex.
Moritz Piesch (siedzący za stołem z żoną Sophie), z rodziną. Jedna z czterech najzamożniejszych tomaszowskich rodzin fabrykanckich. Przed pałacem przy dzisiejszej ul. Barlickiego
Fabryki Moritza Piescha: farbiarnia i wykańczalnia przy ul. św. Tekli (obecna ul. Barlickiego)
Pałac Moritza Piescha przy ówczesnej ulicy św. Tekli dziś Barlickiego 32 (2019)
Hala dawnej fabryki Moritza Piescha, obecnie Galeria Tomaszów[62]

Tomaszowski przemysł wełniany odgrywał dużą rolę w przemyśle Królestwa Polskiego. W 1900 r. wartość tego przemysłu w mieście wyniosła 3258 tys. rubli i stanowiła 4,2% wartości globalnej produkcji Królestwa Polskiego. W 1909 r. wartość ta wzrosła do 7200 tys. rubli i stanowiła 7,2% globalnej produkcji Królestwa Polskiego[63]. W latach 1900–1901 średnia liczba robotników przypadająca na jeden zakład wyniosła 101, a wartość produkcji w przeliczeniu na jeden zakład wyniosła 208 859,9 rubli. Na przełomie XIX i XX w. następowała koncentracja przemysłu tomaszowskiego. Spadła liczba zakładów z 69 w 1869 r. do 32 w 1913 r. przy jednoczesnym wzroście liczby zatrudnionych robotników z 966 w 1869 r. do 5286 w 1913 r. oraz wartości produkcji z 968 tys. rubli w 1869 r. do 13 815 tys. rubli w 1913 r.

Do wybuchu I wojny światowej przemysł włókienniczy Tomaszowa Mazowieckiego podlegał ciągłej rozbudowie. W 1913 r. przemysł wełniany całego miasta zatrudniał 5286 robotników, a wskaźnik wzrostu w stosunku do 1869 r. wyniósł 547,2%; produkcja osiągnęła wartość 13 815 000 rubli, natomiast wskaźnik wzrostu w stosunku do 1869 r. w 1913 r. wyniósł aż 1427,1%. W 1913 r. w Tomaszowie Mazowieckim było 16 dużych i wielkich przedsiębiorstw. Zakłady te skupiały 86,5% ogółu robotników zatrudnionych w przemyśle wełnianym Tomaszowa Mazowieckiego, a wartość ich produkcji stanowiła 84,4% globalnej wartości produkcji przedsiębiorstw wełnianych całego miasta. Największymi zakładami były:

  • Towarzystwo Akcyjne H. Landsberg – 800 robotników oraz wartość produkcji 2 500 000 rubli;
  • Farbiarnia i wykończalnia M. Piescha – 800 robotników i wartość produkcji 1 milion rubli;
  • Spółka Akcyjna J. Halperna – 350 robotników i wartość produkcji 500 000 rubli;
  • Wykańczalnia O. Fürstenwalda – 400 robotników i wartość produkcji 800 000 rubli[64].

W 1914 r., powstała nowa spółka akcyjna z udziałem kapitału francuskiego. Przekształcono farbiarnię i wykończalnię Moritza Piescha w towarzystwo akcyjne. Udział kapitału francuskiego wynosił 25%, a zaangażowana w to była firma francuska z Roubaix, która posiadała już swoją filię w Łodzi. Zreorganizowane przedsiębiorstwo miało kapitał zakładowy w wysokości 3 500 000 franków i zatrudniało w 1914 r. 900 robotników[65].

Fabryki dywanów[edytuj | edytuj kod]

Fabryka dywanów Mullera na Rolandówce
Kamienica Borucha Szepsa współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Mazowiecki. Mościckiego 4
Rodzina Knothe, właściciele wytwórni sukna i okazałej kamienicy na pl. Kościuszki (dzisiaj siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej). Pierwsze postaci od prawej strony: Edmund Fryderyk Knothe i jego żona Berta Knothe z domu Paetzold[66]

Ważną rolę odgrywała Fabryka Dywanów i Chodników, powstała w połowie XIX w. Założył ją Edward Roland[67]. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1846 r. Początkowo składała się z dwóch działów: przędzalni i tkalni. W latach następnych zakład rozbudowano. Dnia 7 lutego 1885 r. E. Roland formalnie przestał być właścicielem fabryki i domów, które przejęli synowie Edwarda: Edward-junior, Samueli Gustaw[68]. W 1891 r. Edward-junior sprzedał swojemu szwagrowi Aleksandrowi Müllerowi. W 1893 r. było 40 warsztatów, przędzalnia z 480 wrzecionami[68]. W 1895 r. wybudowano nowy zakład, stary spłonął w 1896 r. W 1898 r. produkowano dywany, chodniki i wycieraczki, pracowało 95 osób[68]. Najwyższą wartość osiągnęła produkcja w 1899 r. W 1904 r. w fabryce pracowało 87 osób, a w 1910 r. – 198 osób[68]. W latach 1907–1908 powstały wytwórnie dywanów Szepsa i Meisreba, powstała też nowa osada. W 1912 r. wyłącznym właścicielem fabryki staje się A. Müller. W 1914 r. w fabryce pracowało 350 robotników, czynnych było 260 krosien, w większości mechanicznych, w przędzalni pracowało 2000 wrzecion[68]. Fabryka działa do dziś jako Dywany Weltom[69].

Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu[edytuj | edytuj kod]

Duże znaczenie dla przyszłości miasta miało uruchomienie produkcji sztucznego jedwabiu w Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu Spółce Akcyjnej. Była to pierwsza firma wytwarzająca włókna sztuczne na ziemiach polskich, jak również na terenie całego imperium rosyjskiego. Powstała 13 stycznia 1911 r. z inicjatywy Feliksa Wiślickiego pod pełną nazwą Towarzystwo Akcyjne TFSJ[70]. Uruchomienie produkcji nastąpiło 1 maja 1912 r., przemysłową i handlową działalność Towarzystwo rozpoczęło 1 lipca 1912 roku[71][72]. 4 sierpnia 1909 r. Ministerstwo Handlu w Petersburgu przesłało na ręce konsula belgijskiego w Odessie zezwolenie na otwarcie fabryki. Dnia 26 stycznia 1910 r. został sporządzony akt organizacyjny przedsiębiorstwa[73]. Założycielami fabryki zostali: Salomon Landau, Feliks Landsberg, Aleksander Landsberg. Towarzystwo rozpoczęło działalność 13 stycznia 1911 r., kiedy to w hotelu Bristol w Warszawie odbyło się pierwsze ogólne zebranie akcjonariuszy[74]. Pod kierownictwem inż. F. Wiślickiego i inż. Michała Hertza 1 maja 1912 r. uruchomiono nową wytwórnię na gruntach „Osady Wilanów”. Do Zarządu nowego zakładu weszli: Stanisław Landau – prezes, A. Landsberg – wiceprezes, F. Landsberg, Henryk Majmon, Gustave Popelier, dr W. Sachs, i inż. F. Wiślicki. Dyrektorem zarządzającym został M. Hertz. Tylko przez pierwsze sześć miesięcy wyprodukowano ogółem 62 ton jedwabiu sztucznego. Fabryka i produkcja była ciągle rozbudowywana, zwiększana i udoskonalana. W 1913 r. Zarząd przystąpił do budowy nowych hal produkcyjnych[75].

Fabryka zapałek Sachsa i Piescha[edytuj | edytuj kod]

Fabryka powstała w 1896 r. W 1899 r. zatrudniało 117 robotników, w 1902 r. – 158 robotników, a w 1909 r. już 183 robotników i osiągnął produkcję 370 869 rubli[76].

Napływ ludności wiejskiej i rozwój rzemiosła[edytuj | edytuj kod]

W latach I wojny światowej i po jej zakończeniu do Tomaszowa Mazowieckiego nastąpił napływ ludności wiejskiej pochodzenia polskiego[39]. Powstały zakłady przemysłowe i warsztaty rzemieślnicze, najwięcej sukienniczych[45]. W 1853 r. było 292 fabrykantów i rzemieślników, 4 zakłady fabryczne i 85 innych fabryk[60]. W 1892 roku było 14 zakładów włókienniczych, które zatrudniały 61 robotników[77]. W 1913 r. działało 41 zakładów krawieckich, 46 rzeźniczych, 40 piekarskich, 38 szewskich, 34 stolarskich, 16 czapniczych, 13 ślusarsko-tokarskich, 12 fryzjerskich, 10 zegarmistrzowskich (ogółem 342 zakłady)[78]. W 1888 r. w Tomaszowie było: 74 krawców, 78 szewców, 41 stolarzy, 36 rzeźników, 27 piekarzy, 23 kowali, 21 czapników, 18 siodlarzy, 19 ślusarzy, 14 tkaczy, 13 bednarzy, 12 murarzy i szwaczek. W 1904 r. działało pół tysiąca rzemieślników[60].

Urbanizacja przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Nastąpiła intensyfikacja zabudowy miejskiej oraz rozwój podtomaszowskich miejscowości – Starzyc i Wilanowa. Miało to związek z lokalizacją na tym terenie dużych zakładów przemysłowych[79]. W 1913 r. w Tomaszowie Mazowieckim znajdowało się 2247 budynków, z tego 1184 domów mieszkalnych. Prawie połowa obiektów była murowana[80]. Na mocy zawartej w 1908 r. umowy władz miejskich z Augsburskim Towarzystwem Gazowniczym, podjęta została budowa gazowni. Rozbudowana została w końcu XIX w. sieć telefoniczna, była ona własnością prywatną dr. Tadeusza Osińskiego, a jej centrala zlokalizowana była przy ul. Pilicznej (obecnie: ul. Prezydenta I. Mościckiego)[81].

Demografia przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

W 1913 roku na ogólną liczbę 30 268 osób (39,7%) stanowiła ludność stała, 15 340 osób (50,7%) ludność niestała, 1916 osób (9,6%) cudzoziemcy[60]. W 1913 roku wśród mieszkańców stałych dominowali Żydzi – 50,4%, Niemcy – 25,5%, Polacy – 23,9%, a wśród niestałej: Polacy – 43,4%, Żydzi – 29,1%, Niemcy – 25,1% i Rosjanie – 2,2%[82]. W roku 1914 w mieście żyło: 34,5% Polaków; 34% Żydów; 29,8% Niemców.

Władze miasta przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Sprawami miasta kierował burmistrz mianowany przez władze zaborcze. Ostatnim burmistrzem w okresie poprzedzającym wybuch wojny był Rosjanin Iwan Prochoriewicz Jakowlew. Burmistrz zwoływał kilkunastu możnych obywateli miasta, którzy dokonywali wyboru ławników. Funkcję tę w 1914 r. pełnili: Błaszkowski, Klinger i Steiman. Siedziba magistratu mieściła się w budynku przy zbiegu ul. św. Antoniego i placu Kościuszki. Urzędował w nim sekretarz Krejckant mający do pomocy 11 urzędników[83][84].

Podczas I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Pilica na wysokości Brzustówki, włączonej do Tomaszowa przez niemiecką administracje podczas I wojny światowej
Katolicka kapliczka maryjna z 1909 roku, przy dzisiejszej ulicy Głównej. Jedyna w mieście pamiątka po nieistniejącym folwarku Tomaszówek, włączonym przez Niemców w granice miasta
Tablica pamiątkowa na gmachu Poczty Głównej upamiętniająca znajdujące się tu koszary niemieckie
Tomaszów upamiętnił doktora Michała Biernackiego – lekarza heroicznie ratującego rannych podczas I wojny światowej, ulicą na osiedlu mieszkaniowym na wschodzie miasta. Na zdjęciu blok przy Biernackiego 12/14

W czasie walk toczonych w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego jesienią 1914 r. miasto kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Ostatecznie 17 grudnia Niemcy ulokowali się w nim na stałe[85]. Od pierwszych dni okupacji rozpoczęli grabież TFSJ, skąd wywozili surowce niezbędne do produkcji bawełny strzelniczej, a następnie zaczęli rekwirować środki produkcji z innych fabryk tomaszowskich[86][87]. Tomaszów Mazowiecki, leżący na południowym skraju Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, oddzielony był rzeką Pilicą od Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, pozostającego pod okupacją austriacką[88].

W okresie I wojny światowej, od momentu opuszczenia miasta przez władze rosyjskie, powstał w sierpniu 1914 r. Komitet Obywatelski[89]. Na jego czele stanął komendant miejscowej Straży Ogniowej Alfons Seweryn. Komitet ten łączył w sobie władzę ustawodawczą wykonawczą sądowniczą i policyjną. Po wprowadzeniu przez niemieckie władze okupacyjne „zarządu cywilnego”, komitet został rozwiązany, a miastem zaczął kierować burmistrz – kapitan Werner[90]. W wyborach z zastosowaniem podziału na kurie (według podziału majątkowego), wybrano Radę Miejską która ukonstytuowała się w kwietniu 1917 roku[91]. W skład Rady Miejskiej weszło po 10 katolików i Żydów oraz tylko 4 ewangelików. W pracach tej rady brali udział radni: Artur Aronsohn, dr Michał Biernacki[92], Jakub Bieżuński, Dawid Bornstein, Ignacy Bornstein, Władysław Cychner, Franciszek Grzybowski, Jan Goździk, Maurycy Halpern, Mieczysław Heiman, Jan Kowalczewski, Edward Klinger, Aleksander Kozikowski, Kazimierz Kalinowski, pastor Leon May, Eugeniusz Aleksander Müller, Herz Morgenstein, Saul Margulies, dr Stanisław Narewski, Markus Rzeszewski, Aleksander Rychter, Kazimierz Sadłowski, Oskar Schersch, Michał Zylber[93]. Na przewodniczącego Rady Miejskiej mianowany został przez Radę Nadzorczą Jan Kowalczewski. Na wiceprzewodniczącego wybrano Maurycego Halperna, na sekretarza Kazimierza Sadłowskiego. Od 27 marca 1918 r. przewodniczącym Rady Miejskiej był dr S. Narewski[94]. Władze Tomaszowa Mazowieckiego wysunęły projekt włączenia w obręb miasta niektórych z otaczających go wsi. Uzasadniano ich ścisłą współzależność z miastem i obopólne korzyści wynikłe z połączenia[95]. Zrealizowały go w 1915 r. niemieckie władze okupacyjne. W dniu 8 sierpnia 1915 r. na podstawie „Ustawy o miastach” Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego[96]. Prezydent łódzkiej policji niemieckiej Von Oppen zarządził zmianę granic Tomaszowa Mazowieckiego[97]. Zarządzenie to włączało w obręb miasta wszystkie otaczające je wsie i przedmieścia. Od strony północnej zostały włączone wsie: Niebrów, Starzyce i Tomaszówek, od wschodu osady: Wilanów, Gustek, Michałówek, Nowy Port, Bocian i Kępa Łazisko; na południe wsie Brzustówka i folwark Tomaszówek Poduchowny; na zachodzie osada Rolandówka[98]. Tereny Tomaszowa wzrosły czterokrotnie. Ogółem przyłączono do miasta 1408,8 ha, z tego część nie zabudowanych. Obszar miasta liczył po przyłączeniu 1895 ha[99].

Większość zakładów przemysłowych Tomaszowa Mazowieckiego została unieruchomiona już w początkowym okresie I wojny światowej. Wszystkie cenniejsze urządzenia i maszyny zostały zdemontowane i wywiezione[100]. Tylko część majątku zdołano uratować, przewożąc go do Piotrkowa Trybunalskiego, który znalazł się pod okupacją austriacką[101]. W lutym 1915 r. miejscowa komendantura, Mobile Etappen Komendantur Nr 5 II A.K., sporządziła rejestr zapasów, których A. Müller nie zdołał przed nimi ukryć. Zarekwirowano m.in.: 8000 dywanów, ponad 3000 chodników, wycieraczek jutowych i kokosowych, 2850 kg wełny i juty, 290 bel włókna kokosowego[102]. W listopadzie 1918 r. Niemcy zarekwirowali około 80% gotowych wyrobów fabryki. Niemcy ustanowili Kriegsrohstoffstelle, która przystąpiła do systematycznych rekwizycji[103]. 8 marca 1917 roku Zarząd Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu zawarł z władzą okupacyjną, kontrakt na produkty z destylacji drzewa[104]. Miesiąc później Nadzwyczajne Ogólne Zebranie Akcjonariuszy, upoważniło Zarząd do budowy fabryki suchej destylacji drzewa. Budowa dozorowana była przez Wydział Surowców Wojennych. Plany dostarczyła firma H. Meyer Co. z Hanoweru. Wybudowano dwa z trzech zaplanowanych pieców resortowych[91]. Trzeciego nie udało się wybudować z powodu braku środków. Już po ewakuacji Niemców, pod koniec 1919 roku z powodu niskiej opłacalności zaprzestano niskiej destylacji drewna[105]. Była to jedyna czynna fabryka w Tomaszowie Mazowieckim w czasie I wojny światowej. TFSJ poniosła w czasie I wojny światowej bardzo duże straty[106]. W Tomaszowie Mazowieckim zapanowało powszechne bezrobocie i głód[107]. W najbliższej okolicy czynne były jedynie tartaki. Wybudowano wielki zakład w Konewce. Mieszkańcy zaczęli emigrować do Niemiec, zaczęto też stosować łapanki.

Budynek dawnej szkoły stolarskiej (ZSZ nr 5)
Róg ulic: Tamka i Warszawskiej. Informacja o przebiegu frontu wschodniego

Zatrzymanych gromadzono w szkole przy ul. Tkackiej, a następnie transportem pod strażą wysyłano do Niemiec[108]. Rolnicy, zgodnie z rozporządzeniem okupanta, wszelkie nadwyżki zobowiązani byli dostarczać do punktów skupu, a wszelki wolny obrót płodami rolnymi został zabroniony pod rygorem wysokich kar. Przez pobliską granicę austriacką przemycano artykuły z sąsiedniego powiatu opoczyńskiego. Zajmowali się tym procederem zwłaszcza mieszkańcy dzielnicy Brzustówka[109].

Wobec panującego głodu, Komitet Obywatelski, a następnie od 24 lutego 1916 roku Miejscowa Rada Opiekuńcza na czele z Janem Kowalczewskim uruchomiły tanie kuchnie, które wydawały zupy. Od czerwca 1918 r. Magistrat oddał prowadzenie kuchni gminom wyznaniowym, które otrzymały na ten cel subsydia. Wprowadzenie opłat – w kuchni katolickiej wynoszących 20 fenigów, w żydowskiej 5 fenigów – spowodowało zmniejszenie liczby wydawanych obiadów do 860 dziennie[110]. Uruchomiono 6 ochronek, w których wydawano skromny zasiłek. Wzrosła liczba dzieci bezdomnych i osieroconych[111]. Niedożywienie powodowało dużą śmiertelność wśród mieszkańców miasta, dotyczyło to zwłaszcza dzieci i ludzi w podeszłym wieku. Panowały nieustanne epidemie tyfusu plamistego i czerwonki. Zwiększała się także umieralność na gruźlicę. W grudniu 1915 roku zmarł na tyfus lekarz Sołowiejczyk, który pracował w specjalnie uruchomionym szpitalu zakaźnym. Od tego czasu szpital ogólny i zakaźny obsługiwany był przez jednego lekarza, dr Michała Biernackiego, który miał do dyspozycji 1 felczera i 5 pielęgniarek oraz wykwalifikowanego dezynfektora. Szalejąca epidemia sprawiła, że władze okupacyjne zarządziły masowe szczepienia. Jednak niewiele to pomogło wobec chronicznego niedożywienia. Śmiertelność pomimo znacznego zmniejszenia się liczby ludności zwiększyła się z 729 w 1913 roku do 801 w 1918 roku i była półtorakrotnie wyższa od liczby urodzeń[112][113].

Oskar Lange

W Tomaszowie urodził się i wychowywał do lat 20. XX wieku późniejszy ekonomista Oskar Lange. Uczęszczał do Gimnazjum Filologicznego – dzisiejszego I Liceum Ogólnokształcącego im. Jarosława Dąbrowskiego. Przy ulicy Farbiarskiej 7 do dziś istnieje dom rodziny Lange. Do 2017 roku Oskar Lange był patronem jednej z większych ulic w mieście, której w procesie drugiej fali dekomunizacji, po konsultacjach społecznych nadano obecną nazwę – ul. Wandy Panfil.

Wojna polsko-rosyjska z 1919 roku[edytuj | edytuj kod]

Tablica przed tomaszowskim ILO upamiętniająca uczniów szkoły poległych w I wojnie światowej i wojnie z Rosją z 1919 roku

Tło ogólnokrajowe wydarzenia opisano w osobnym artykule.

Tomaszów i jego okolice stanowiły ważne zaplecze aprowizacyjne dla świeżo sformowanego Wojska Polskiego. Jak podaje dr Maciej Hubka z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim były to tysiące ton zapotrzebowania materiałowego tygodniowo[114].

Kolejne roczniki tomaszowian: 1897,1898, 1899, 1900,1901 po weryfikacji przez komisje wojskowe wcielane były w szeregi wojska. W samym 1920 roku dodatkowo zorganizowano w mieście zaciąg ochotniczy. W Tomaszowie ważnymi z tego punktu widzenia były środowiska młodzieży – harcerstwo, środowisko uczniowskie. W tomaszowskim oddziale Archiwum Państwowego zachowały się dokumenty poświadczające zbiórkę pieniędzy na ekwipunek dla nauczycieli tomaszowskich szkół, którzy wraz ze swoimi uczniami postanowili wyruszyć na front[115].

Podczas wojny polsko-rosyjskiej z 1920 roku największe zakłady przemysłu chemicznego, czyli Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu produkowała ładunki wybuchowe dla armii.

Miasto organizowało kwaterunek dla nowo powstającego polskiego wojska. W Tomaszowie stacjonował 30. Pułk Piechoty. Do tego celu przejęto przede wszystkim tomaszowskie fabryki i szkoły.

Po opuszczeniu miasta przez wojska niemieckie w 1918 roku, wystąpiły duże problemy z dostępnością żywności. Niedawny okupant wywiózł z miasta większość plonów. Doprowadziło to do sytuacji w której konieczny był import na przykład ziemniaków z Wielkopolski[116].

W lutym 1920 roku doszło do demonstracji bezrobotnych przed tomaszowskim magistratem (nie istniał jeszcze dzisiejszy budynek Urzędu Miasta, a władze urzędowały w kamienicy na rogu pl. Kościuszki i św. Antoniego) Do strajku doszło w związku z niewypłaceniem przez trzy tygodnie siedmiodniowych zapomóg dla żon mężczyzn powołanych do armii tzw. rezerwistek. Tłum złożony głównie z kobiet rozbroił jednego policjanta, odebrano również karabin jednemu żołnierzowi. By nie doszło do eskalacji zamieszek wojsko oddało salwy ostrzegawcze. W trakcie przepychanek jedna osoba zginęła[117].

7 lipca 1920 roku powołano w mieście Obywatelski Komitet Obrony Państwa na bazie istniejących podczas zaborów licznych stowarzyszeń niepodległościowych. Jego przewodniczącym został doktor Stanisław Narewski. Komitet dzielił się na pięć sekcji:

  • finansową (zbiórki pieniędzy),
  • agitacyjną (proobronna, patriotyczna propaganda),
  • płatniczą (wypłaty rent i zapomóg),
  • wywiadowcza (zbieranie informacji),
  • gospodarcza[118].

Znaczący wkład w akcje aprowizacyjne wniosła Liga Kobiet Pogotowia Wojennego. Wsparcie dla wojska obywało się nie tylko w obszarze materialnym. Podnoszono również moralne na przykład poprzez utrzymywanie korespondencji z żołnierzami nie posiadającymi rodzin[119].

Międzywojnie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Tadeusza Kościuszki. Dzisiaj na placu jego imienia w centrum miasta, ówczesnym rynku św.Józefa. Pomnik z czerwonego piaskowca wykonała pracownia kamieniarska Antoniego Urbanowicza z Łodzi według projektu Wacława Konopki. W 1940 roku Niemcy zburzyli pomnik, odbudowano go w 1947 roku[120][121]. Zdjęcie z czasu trwania pandemii SARS-CoV-2 w 2020 roku

4 marca 1919 roku odbyły się wybory do Rady Miasta. O wyborach zawiadamiano mieszkańców przy pomocy bębna. Miasto wówczas liczyło 33 tysiące mieszkańców. Uprawnionych do głosowania było 12 378 osób. W głosowaniu wzięło udział 11 205 mieszkańców, czyli ponad 90% uprawnionych.. Dwa miesiące wcześniej odbywały się ogólnopolskie wybory parlamentarne w Tomaszowie frekwencja wynosiła 60%[122]. Najwięcej głosów w wyborach samorządowych uzyskał Narodowy Związek Robotniczy[123], następnie Polska Partia Socjalistyczna i Bund.

Wyniki wyborów z 1919 roku:

  • Narodowy Związek Robotniczy – 11 radnych,
  • Polska Partia Socjalistyczna – 8 radnych,
  • Bund – 5 radnych,
  • Poalej Syjon – 2 radnych,
  • Lewica – 2 radnych.

Wśród wybranych największy odsetek stanowili robotnicy, dostali się również: dwóch duchownych i jeden lekarz. W pierwszych wyborach w których kobiety uzyskały bierne i czynne prawo wyborcze w Tomaszowie radną została jedna z nich[124].

W kontekście regionu jedynie w Tomaszowie wygrali narodowcy. W sąsiednich miastach – w Łodzi, w Piotrkowie, w Brzezinach i w Opocznie wygrała Polska Partia Socjalistyczna[125].

29 marca 1919 roku odbyła się pierwsza sesja Rady Miasta, otworzył ją dotychczasowy burmistrz – Tadeusz Osiński. Nieznaczne zwycięstwo NZR-u wymuszało utworzenie koalicji. Przewagę zyskała tu PPS. W wyniku gier zakulisowych zwycięzca wyborów – NZR uzyskał tylko jednego reprezentanta we władzach miasta – Aleksandra Gawrońskiego, który został wiceprzewodniczącym rady[126].

Przewaga uzyskana przy udziale mniejszości etnicznych przez radnych PPS-u wywoływała nieustanne napięcia w Radzie. I tak 23 listopada 1920 roku grupa 10 radnych zrezygnowała z mandatu. Doprowadziło to do rozwiązania Rady Miejskiej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 4 marca 1921 roku[127].

Na pierwszym posiedzeniu Rady Miasta wybrano również prezydenta. Startował obecny oraz Stanisław Gruszczyński, który przewagą trzech głosów uzyskał mandat[128].

22 maja 1921 roku odbyły się kolejne wybory do Rady Miasta. Frekwencja była niższa, oddano 9178 głosów[124].

Pierwsza siedziba polskich władz samorządowych Tomaszowa Mazowieckiego
Gmach Urzędu Miasta wybudowany w trakcie kadencji rady miejskiej 1921–1927. Architekt: Aleksander Raniecki
Urząd Miasta, widok z dziedzińca

Tym razem zdecydowane zwycięstwo odniósł radni prawicowi.

Wyniki wyborów z 1921 roku:

  • Blok Narodowy – 4644 głosów,
  • PPS – 1008 głosów,
  • Związek Metalowców (komuniści) – 193 głosów,
  • Niemiecki Blok Narodowy – 1555 głosów,
  • Bund – 523 głosów,
  • Stronnictwo Żydów Postępowych – 1795 głosów.

Tym razem w radzie nie zasiadła żadna kobieta. Najwięcej było robotników i kupców. Pod względem wyznaniowym dominowali katolicy następnie wyznawcy judaizmu przed ewangelikami.

W wyniku sporów między partiami wybory władz miasta trzeba było kilkukrotnie powtarzać. Ostatecznie na prezydenta miasta wybrano notariusza reprezentującego poglądy monarchistyczne – Karola Lechowicza. Wybrany w tym czasie zarząd miasta sprawował mandat aż do 1927 roku. W wyniku jego starań wybudowano do dziś użytkowany gmach magistratu, most na Wolbórce i dwie szkoły[129].

23 października 1927 roku odbyły się kolejne wybory. Zgłoszono wówczas rekordową liczbę list wyborczych bo aż 20.

Wyniki wyborów z 1927 roku:

  • PPS – 3204 (7 mandatów),
  • Blok Syjnonistyczno-Rzemieślniczo-Kupiecki – 2650 (6 mandatów),
  • Zjednoczenie Polskie – Narodowe – 1493 (3 mandaty),
  • Niemiecka Socjalistyczna Partia Pracy – 1231 (2 mandaty),
  • Żydowski Blok Gospodarczy – 1110 (2 mandaty),
  • Zjednoczenie Zawodowe Polskie (2 mandaty).

Pozostałe listy uzyskały po jednym mandacie[130]. Znacznie rozdrobnienie polityczne rady doprowadziło do problemów z wyłonieniem prezydenta miasta.

Natalia Giginajszwilli, Miss Tomaszowa z 1931 roku[131]

W 1934 przeprowadzono kolejne wybory do Rady Miasta. Odbywały się już na podstawie tzw., ustawie „scaleniowej” z 1933 roku.

Oddano 15 940 głosów.

Wyniki wyborów z 1934 roku:

  • 14 radnych uzyskała PPS,
  • 12 sanacja,
  • 5 stronnictwa żydowskie,
  • 1 chadecja[132].

Ostatnim przedwojennym prezydentem Tomaszowa Mazowieckiego był Antoni Rączaszek.

Przed wojną na terenie miasta od 1924 r. działała organizacja niemieckiej mniejszości Niemieckie Stowarzyszenie Ludowe w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen, skrót DVP)[133], która niechlubnie zapisała się w historii miasta podczas pierwszych dni II wojny światowej. Niemiecka populacja w Tomaszowie zaczęła się skupiać w organizacjach nazistowskich zaraz po dojściu Hitlera do władzy[134].

Z Tomaszowem Mazowieckim w międzywojniu związany był Bolesław „Apostoł” Mołojec – komunista, ochotnik Brygad Międzynarodowych podczas wojny domowej w Hiszpanii (jedyny Polak odznaczony przez premiera Hiszpanii – Juna Negrina Medalem Za Dzielność). Podczas II wojny światowej Mołojec był pierwszym dowódcą Gwardii Ludowej i członkiem „trójki kierowniczej” – pierwszego zarządu Polskiej Partii Robotniczej, domniemanym zleceniodawcą zabójstwa Marcelego Nowotki. Mołojec już jako nastolatek pracował w Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu, był w niej również organizatorem nielegalnej komórki Komunistycznego Związku Młodzieży Polski. W Tomaszowie organizował ideowe wykłady m.in. w lokalu PPS – Lewicy przy ulicy Piłsudskiego. Był również oragnizatorem protestów antykapitalistycznych. M.in. przeciwko fatalnym warunkom pracy w fabryce Bornsteina[135].

Podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

W podtomaszowskim Cekanowie podczas wojny obronnej Polski we wrześniu 1939 rozegrała się bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim.

Ul. Warszawska róg ul. Szerokiej, niemieccy tomaszowianie czekają na Hansa Franka
Spalska 110. Tablica upamiętniająca część ofiar mordów dokonywanych przez Niemców wśród pracowników TFSJ (w PRL jako Tomaszowskie Zakłady Włókien Sztucznych, później Wistom)
Niemiecka załoga bunkra Regelbau 621 przy ulicy Strzeleckiej
Dawna kopalnia gliny i cegielnia Leona Steinbacha (przy dzisiejszej ul. Strzeleckiej). Miejsce rozstrzeliwań dokonywanych przez Niemców na mieszkańcach miasta[42]

W samym Tomaszowie na głównej ulicy miasta – Warszawskiej (na wysokości dzisiejszych szkół katolickich przy Warszawskiej 95/97, niedaleko skrzyżowania z ulicą Zawadzką), w nocy z 6 na 7 września 1939 roku po atakach niemieckich mieszkańców miasta od strony centrum i Wehrmachtu od strony dzielnicy Starzyce, ze swoim 110 osobowym oddziałem zginął płk. Stanisław Hojnowski. Wielu historyków wskazuje, że była to druga – po antypolskich wystąpieniach ludności niemieckiej poprzedzających „Krwawą niedziele w Bydgoszczy” – największa akcja niemieckiej dywersji w Polsce[136][137][138].

W czasie II wojny światowej w połowie 1940 roku m.in. do Tomaszowa (za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Radogoszczu) trafiały transporty osób wysiedlonych z Kraju Warty. w tym samym roku Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej, w którym przebywało około 15 tysięcy osób[139].

Zagłada tomaszowskiej społeczności żydowskiej[edytuj | edytuj kod]

Pomnik żydowskich tomaszowian wymorodwanych przez Niemców w Treblince
Kamienica Krycha przy ulicy Niebrowskiej w której Karolina Juszczykowska ukrywała Żydów[140]

Niemcy zlikwidowali getto w listopadzie 1942 roku. Prawie wszyscy jego mieszkańcy zostali wywiezieni i zamordowani w obozie zagłady w Treblince[139]. Na terenie dawnego obozu istnieje dziś głaz poświecony społeczności żydowskiej Tomaszowa Mazowieckiego. Niewywiezieni z miasta – ok. 900 osób – pracowali do maja 1943 roku w pododdziale niemieckiej organizacji Todt, która budowała schrony dla pociągów obok wsi Konewka i Jeleń na potrzeby powstającej tam kwatery Hitlera. Ze stanowiących ponad 30% mieszkańców miasta, Zagładę przeżyło jedynie około 500 tomaszowian żydowskiego pochodzenia. Zagładę przeżyła m.in. Rena Margulies Chernoff matka dziennikarza CNN – Allana Chernoffa[141]. Po latach, Chernoff na podstawie wspomnień matki wydał w USA książkę „Krawcy z Tomaszowa”, którą telewizja CNN omawiała w lutym 2015 roku z okazji wyzwolenia obozu Auschwitz[142]. W powiecie tomaszowskim pomoc Żydom usiłowały nieść zarówno osoby prywatne, z których wiele Niemcy z tego powodu wymordowali, jak również polscy urzędnicy – wójtowie gminy Łaziska i gminy Inowłódz. Zachowały się ich pisma do kreishauptmanna o złagodzenie represji wobec miejscowej społeczności żydowskej[143]. W 2019 roku teatrolożka i badaczka przeszłości tomaszowskich Żydów – dr Justyna Biernat opublikowała książkę „Sen o teatrze. Listy z tomaszowskiego getta” Na podstawie korespondencji miłosnej zachowanej w Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie, przedstawiła w niej historię poety z tutejszego getta – „Lutka” Orenbacha. Za ilustracje książka została wyróżniona przez kapitułę nagrody historycznej Klio[144] W 2014 roku nakładem Ośrodka Kultury „Tkacz” ukazała się inna książka Biernat dotycząca historii tomaszowskiej społeczności żydowskiej od chwili jej powstania po Holokaust – „Pasaże pamięci: śladami kultury tomaszowskich Żydów”[145].

22 września 2020 roku władze miasta i powiatu w obecności wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego prof. Magdaleny Gawin odsłoniły tablicę w centrum Tomaszowa upamiętniająca Polkę Karolinę Juszczykowską ukrywającą podczas wojny Żydów. Juszczykowska mieszkała przy ulicy Niebrowskiej 30, po aresztowaniu została skazana przez sąd niemiecki na śmierć. Wyrok przez zgilotynowanie wykonano w zakładzie karnym Preungesheim we Frankfurcie nad Menem, 9 stycznia 1945 roku[146][147].

W czasie wojny na terenie miasta istniał węgierski lazaret.

W lasach powiatu tomaszowskiego działał I pluton 25 pułku piechoty Armii Krajowej „Trojan” noszący pseudonim od wsi w której został zawiązany – Trojanów[148].

Zajęcie miasta przez Armię Czerwoną[edytuj | edytuj kod]

Jeden z żołnierzy 14 Brygady Artylerii Przeciwpancernej witany na pl. Kościuszki w Tomaszowie. Uroczystość zorganizowano w maju 1945 roku[149]

Tomaszów został zajęty przez Armię Czerwoną oraz polskich żołnierzy 14-stej Brygady Artylerii Przeciwpancernej, 18 stycznia 1945 r. Na cześć czego przez wiele lat PRLu jedna z ważniejszych ulic miasta nosiła nazwę „18 stycznia 1945 roku”. W pierwszej połowie lat 90. XX wieku przemianowano ją na ulicę Stefana „Grota” Roweckiego[150]. Ulica przy I LO do dziś nosi nazwę 14. Brygady.

W 1943 roku w Tomaszowie Mazowieckim urodziła się późniejsza niemiecka parlamentarzystka reprezentująca Die LinkeHeidi Knake-Werner[151].

Okres od 1945 do 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Dawny hotel na rogu ulic św.Antoniego i Tadeusza Kawki. Urząd Bezpieczeństwa w jego piwnicach urządził katownie

Po wkroczeniu Armii Czerwonej w Tomaszowie nastąpiły represje wobec członków antykomunistycznego podziemia, byłych żołnierzy Armii Krajowej, przedwojennej inteligencji, a nawet ludności cywilnej którą NKWD a później stworzony z ochotników Resort Bezpieczeństwa Publicznego (następnie Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego), podejrzewały o nieprzychylność wobec nowej władzy. Torturowano i rozstrzeliwano m.in. w piwnicach dawnego hotelu przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic św. Antoniego i Tadeusza Kawki[152][153][154].

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 178 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Tomaszowie[155].

W 1957 roku na dworcu kolejowym odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci dowódcy działającego w okolicy pierwszego oddziału Gwardii Ludowej Franciszka Zubrzyckiego „Małego Franka” w 15. rocznicę jego śmierci. Zubrzycki został zastrzelony podczas ucieczki z zasadzki Gestapo na tomaszowskim dworcu[156].

Z Tomaszowa Mazowieckiego pochodził Lechosław Goździk – przywódca „Polskiego Października 1956[157].

Przejęcie majątku tomaszowskich fabrykantów przez władze komunistyczne[edytuj | edytuj kod]

Płaskorzeźba na restauracji „Malinowa” przy ulicy Spalskiej, stworzona na 25-lecie istnienia Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu, przez ponad 80 lat największego pracodawcy w mieście

Po 1946 roku władze znacjonalizowały największe fabryki przemysłu lekkiego powstałe jeszcze w XIX wieku w czasach rewolucji przemysłowej i chemicznego (Tomaszowską Fabrykę Sztucznego Jedwabiu powstałą na początku XX wieku).

Mniejsze przedsiębiorstwa działające w podobnym obszarze połączono w duże państwowe zakłady pracy.

Do największych należały:

Dekomunizacja ulic i miejsc pamięci[edytuj | edytuj kod]

Zdekomunizowana ul. Oskara Langego, obecnie ul. Wandy Panfil

Większość komunistycznych nazw ulic zmieniono na przedwojenne w latach 90. XX w.[163] W 2017 roku przeprowadzono dwuetapowe konsultacje społeczne. Następnie, opierając się na propozycjach mieszkańców, zmieniono nazwy dwóch ulic[164]. Ulicę Oskara Langego zastąpiono ulicą tomaszowskiej biegaczki Wandy Panfil[165]. Ulicę Teodora Duracza zmieniono na ul. Wilanowską, od niegdyś istniejącej w pobliżu dużej fabryki sukna, potocznie zwanej Wilanowem[166].

Tuż po II wojnie światowej w centrum miasta na pl. Kościuszki, w miejscu, gdzie do 1925 roku znajdowała się cerkiew, zbudowano pomnik wdzięczności Armii Czerwonej[167]. Wraz z dwoma fontannami stanowił on zespół memorialny ku czci poległych w Tomaszowie żołnierzy radzieckich[168]. Górujący nad centrum miasta monument w formie gwiazdy na kilkunastometrowym betonowym cokole zburzono podczas pierwszej fazy dekomunizacji w 1992 roku[169]. Fontanny przeniesiono do Skansenu Rzeki Pilicy dopiero w 2012 roku, planując gruntowną przebudowę placu Kościuszki.

W 1978 roku, w 35. rocznicę powstania Związku Walki Młodych, na ówczesnej ul. ZWM ustawiono pomnik ku czci członków ZWM. Pomnik został ufundowany przez organizację ZSMP z fabryki „Chemitex-Wistom[170]. Po prawie 30 latach, w 2017 roku, tablicę zastąpiono nową upamiętniającą powstańców powstania antykomunistycznego z lat 1944–1953, działających na terenie miasta i okolic[171]. W uroczystości objętej patronatem Prezydenta RP, wzięły udział rodziny pomordowanych przez komunistów żołnierzy, w tym znany reżyser Jan Jakub Kolski[172].

Przynależność państwowa[edytuj | edytuj kod]

Rzeczpospolita po I rozbiorze (1772)
Księstwo Warszawskie (1809–1815)
Odradzająca się Polska w połowie listopada 1918 roku
Powiat tomaszowski (1941–1945)

XIV wiek[edytuj | edytuj kod]

  • XIV–XV w. – 1792 – Nagórzyce, Białobrzegi, Brzustówka – Rzeczpospolita;

XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

  • 1807–1815 – Nagórzyce, Białobrzegi, Brzustówka, Kuźnice Tomaszowskie – Księstwo Warszawskie zależne od Francji;
  • 1816–1867 – Nagórzyce, Białobrzegi, Brzustówka, Kuźnice Tomaszowskie, od 1830 roku Tomaszów Mazowiecki – Królestwo Polskie podlegle Rosji;
  • 1867–1914 – Tomaszów Mazowiecki, Nagórzyce, Białobrzegi, Brzustówka – zabór rosyjski;

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pałac rodziny Ostrowskich, założycieli miasta
Główne wejście
Widok od wschodu
Widok od południowego wschodu
Detale architektoniczne wieży
Widok z Parku Miejskiego im. „Solidarności” nad rzeką Wolbórką
Kościół pw. św. Antoniego (najstarsza czynna świątynia rzymskokatolicka w mieście, z 1858 roku, ukończony w 1892 roku)
Fasada kościoła
Widok od strony prezbiterium
Przedwojenna modernistyczna willa przy św. Antoniego
Budynek Klubu Miejskiego z 1904 roku, obecnie biblioteka miejska i kino „Włókniarz”
Willa doktora Jana Rodego, obecnie Urząd Stanu Cywilnego
Kamienica fabrykancka rodziny Knothe

Zabytkami miasta są[175]:

Pałac rodziny Koralów, w czasach PRL siedziba Komitetu Miejskiego PZPR, ulica św. Antoniego 26[176]
Willa przy ulicy Głowackiego 5[177]
Warszawska 103 A, willa Zusmana Bornsteina, obecnie przedszkole
Ulica Barlickiego 17, willa Jakuba Halperna z 1888 roku[178]
Dziedziniec kompleksu bankowego przy ulicy Mościckiego
  • Pałac Ostrowskich – ul. POW 11/15 – zbudowany w 1812 r. według projektu Lessla w stylu klasycystycznym. Pierwotnie był to budynek parterowy. Z trzypiętrowej wieży założyciel Tomaszowa obserwował swoje dobra. W późniejszym czasie dobudowano piętro. W części parterowej urządzono kaplicę i oranżerię. Pozostałe pomieszczenia były przeznaczone do celów mieszkalnych. Na początku lat 20. obok pałacu zostały zbudowane zabudowania folwarczne, dom dla oficjalistów (obecnie WKU) i stajnia. Generalne remonty przechodził w latach 1898, 1929, 1969, 2010. Obecnie mieści się tu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.
  • Neorenesansowy Kościół św. Antoniego – przy ulicy św. Antoniego – zbudowany w roku 1858, rozbudowany w latach 1888–1891 i 1948[179][180].
  • Kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela – ul. św. Antoniego 39 – zbudowany w latach 1897–1902 w stylu neogotyckim, wewnątrz znajduje się obraz autorstwa Wojciecha Gersona z 1900 r. pt. „Spotkanie Zmartwychwstałego Chrystusa z Marią Magdaleną” oraz zabytkowe organy.
  • Klasycystyczny Kościół ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy – pl. Kościuszki 21 – wybudowany na zlecenie hr. Antoniego Ostrowskiego w latach 1823–1829.
  • Dawne jatki – ul. Rzeźnicza – budowla w stylu klasycystycznym, do lat 70. XX wieku pełniły funkcję handlową. W latach 70. adaptowano je na potrzeby kultury lokalizując w nich „Galerię pod Arkadami” (obecnie „Galeria Arkady”).
  • Ratusz miejski – ul. POW 10/16 – zaprojektowany przez Aleksandra Ranieckiego. W 1925 r. ówczesny prezydent Polski Stanisław Wojciechowski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę ratusza, uroczyste otwarcie gmachu odbyło się 26.06.1927 r.
  • Gmach Banku Polskiego – ul. I. Mościckiego. 31/33 – wybudowany w latach 1923–1924, budowla wzniesiona w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, wnętrze zostało ozdobione bogatą sztukaterią. Obecnie mieści się tu bank Pekao SA.
  • Eklektyczny pałacyk Pieschów – ul. Barlickiego 32 – zbudowany w 1895 r. przez Moritza Piescha, właściciela mechanicznej farbiarni i wykończalni, jednej z pierwszych i największych fabryk włókienniczych Tomaszowa. W latach 30. bryła obiektu uległa pewnym przeobrażeniom: rozbudowano II piętro zmieniając elewację północno i południowo-wschodnią.
  • Fabrykancka kamienica – ul. I. Mościckiego 4 – zbudowana na początku lat 20. XX wieku przez Bolesława vel Borucha Szepsa – współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy.
  • Pałacyk dra Jana Rodego – ul. św. Antoniego 42 – nosi cechy architektury stanowiącej połączenie neoklasycyzmu i eklektyzmu. Zbudowany przez wybitnego społecznika i lekarza, założyciela tomaszowskiego szpitala – dra Jana Serafina Rodego. Obecnie mieści się tu Urząd Stanu Cywilnego.
  • Kościół modrzewiowy pw. św. Marcina biskupa – ul. Gminna (Białobrzegi) – pochodzi z XVII w. przebudowany ok. 1746 r.
  • Dawny dwór – ul. Radomska – Pochodzi z połowy XIX wieku. Obecnie własność Gminnej Spółdzielni.
  • Fabrykancka willa – ul. Konstytucji 3 Maja 48 – zbudowana w stylu eklektycznym ok. 1900 r. dla kierownictwa Fabryki Sukna H. Landsberg. Obecnie siedziba Rejonowego Urzędu Pracy.
  • Kamienica fabrykancka rodziny Knothe – plac Kościuszki 18 – Obecny eklektyczny wystrój elewacji otrzymała w 1896 roku w wyniku przebudowy domu zbudowanego w latach 20. ubiegłego wieku. Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Klasycystyczna kamienica – pl. Kościuszki 17 – zbudowana w połowie XIX wieku. Od 1882 r. własność Karola Jana Bartkego – właściciela Fabryki Sukien i Kortów (dawnej „Batavii”). Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
  • Batavia – ul. Warszawska – najstarszy budynek fabryczny w mieście, obecnie Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych.
  • Jeden z pierwszych obiektów fabryki włókienniczej Moritza Piescha – ul. Barlickiego – Fabryka uruchomiona została w 1874 roku przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Obiekt zbudowany w stylu eklektycznym z przeznaczeniem no oddział wykończenia tkanin i mieszkania dla kadry fabrycznej.
  • Komin i budynek zakładowej kotłowni – ul. Barlickiego – Wybudowane w 1872 r. w fabryce Moritza Piescha.
  • Eklektyczna willa – ul. Barlickiego – zbudowana przez Jakuba Halperna – właściciela fabryki wyrobów sukiennych.
  • Willa przy ulicy Batosza Głowackiego 5
  • Budynek dawnej wozowni – ul. Barlickiego – Należała do fabryki Moritza Piescha. Zbudowana w 1911 r. w stylu eklektycznym z elementami secesji.
  • Budynek zakładowej stolarni – ul. Barlickiego – zbudowana w 1911 r. przez spadkobierców Moritza Piescha. Elewacja eklektyczna z elementami secesji.
  • Fabryczna portiernia – ul. Konstytucji 3 Maja 46 – zbudowana w końcu lat 90. XIX wieku z przeznaczeniem na budynek socjalny fabryki sukna H. Landsberg.
  • Willa Bornsteinów – ul. Warszawska – zbudowana w połowie XIX wieku przez Zusmana Bornsteina – właściciela Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukiennych. Wielokrotnie przebudowywana.
  • Fabrykancka willa – ul. Spalska 120 – zbudowana na przełomie XIX i XX wieku przez Roberta Kleindiensta – właściciela fabryki włókienniczej „Wilanów”.
  • Fabrykancka willa – ul. Warszawska 10 – zbudowana na początku XX wieku przez Dawida Bornsteina – właściciela Tomaszowskiej fabryki Wyrobów Sukiennych.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Przyrost naturalny
Stan cywilny
Grupy wieku

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zakłady Ceramiki Paradyż przy starzyckich stawach
PepsiCo
Tomaszowskie zakłady drobiarskie RolDrób należące do notowanego na GPW Drosedu
Tomaszowska fabryka greckiej Chipity producenta rogalików 7DAYS oraz Chipicao

Duży ośrodek przemysłu mineralnego, chemicznego, spożywczego, elektromaszynowego, logistyki i usług.

Tomaszów obejmuje Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna – jedna z 14 specjalnych stref ekonomicznych w Polsce.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Fabryka Wagran na terenie dawnego Wistomu
  • Wagran – producent granitowych zlewów[181]
Tomaszowskie biuro NSZZ „Solidarność” przy ulicy Ignacego Mościckiego 12
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w Tomaszowie w latach 2002–2015 (GUS)
Bezrobocie w mieście w latach 2008–2014[182]
  • Ceramika Paradyż – producent płytek ceramicznych[183].
  • Sacmi – producent maszyn do produkcji płytek ceramicznych[184].
  • Megatech – zakład produkujący tapicerkę do samochodów. Przekształcony z fabryki koncernu Toyota[185].
  • PepsiCo – producent chrupek Cheetos[186].
  • Chipita – producent rogali 7DAYS oraz Chipicao[187].
  • Kopalnia Biała Góra – zlokalizowana przy południowej granicy miasta największa w Europie odkrywkowa kopalnia kwarcu należąca do niemieckiej grupy wydobywczej Quarzwerke[188]. W czasach PRL, kopalnia wybudowała osiedle bloków z „wielkiej płyty” dla pracowników.
  • Zakłady Przemysłu Wełnianego „Tomtex”
  • Sicher Bautechnik – producent chemii budowlanej[189]
  • EcoHydroCarbon – przetwórstwo odpadów polimerowych[190]
  • Ezbud – producent materiałów budowlanych, wykonawca, deweloper i administrator kilku tomaszowskich i łódzkich[191] osiedli wybudowanych po 1989 roku. Od 2019 roku główny sponsor największego tomaszowskiego klubu sportowego „Lechia 1923”[192]
  • Roldrob (Drosed) – producent wyrobu z drobiu[193]. Dostawca m.in. KFC.
  • Syntom – przedsiębiorstwo recyklingowe (metalurgia)[194].
  • Omega Tworzywa – przedsiębiorstwo recyklingowe (tworzywa sztuczne)[195]
  • Balex Metal – producent blachodachówki[196]
  • Sibelco Europe – przetwórca kwarcu[197].
  • FM Logistic – centrum logistyczne obsługujące Carrefour i Makro Cash and Carry[198].
  • Dywany Weltom – fabryka dywanów, założona Eleonorę i Jana Rolandów. Ich syn Edward Roland zaczynał w 1848 roku od rękodzielniczego zakładu, składającego się z przędzalni i tkalni obsługiwanej przez trzy osoby. Mieściła się ona przy ulicy Kaliskiej (dziś Piłsudskiego). W 1905 roku firma zatrudniała stu trzydziestu tkaczy. Była znana w całym Imperium Rosyjskim. Po II wojnie światowej firmę znacjonalizowano i przemianowano na „Weltom”. W latach 90. XX w. zakład przeszedł transformację, przekształcając się w spółkę akcyjną. Dziś oprócz dywanów, produkuje wykładziny tapicerskie i wycieraczki kokosowe. Od nazwiska założycieli Weltomu wzięła nazwę cała zachodnia dzielnica miasta – Rolandówka[199][200][44].
  • Toma – przetwórstwo tworzyw sztucznych[201]. Przy zakładzie na potrzeby pracowników działa niepubliczna lecznica.
  • Glass Produkt – producent automatycznych systemów nawożenia i transportu surowców[202].
  • Markom – producent urządzeń spawalniczych i transportujących.
  • Las Vegas – producent napojów energetyzujących[203]. Grupa Las Vegas posiada również Galerię Bulwary.

Handel[edytuj | edytuj kod]

Galeria handlowa „Tomaszów”
Najstarszy działający dom handlowy. W PRL w sieci PDT, po 1989 roku Dom Handlowy „Tomasz”
Tomaszowskie jatki z 1830 roku[204], obecnie „Galeria Arkady”
Jeden z pasaży targowiska miejskiego na placu im. Prezydenta Gabriela Narutowicza (2017)
Sprzedaż świeżych owoców i warzyw przez lokalnych rolników na pl. Narutowicza
Restauracja McDonalds przy Domu Handlowym „Niedźwiedź”
Dom Handlowy „Panorama” przy placu Kościuszki
Dom Handlowy „Polna 6” na rogu ulic Polnej i Jerozolimskiej
  • Galeria Tomaszów. Otwarta w 2016 roku przy ul. Warszawskiej[205]. Obiekt posiada 17 tysięcy metrów kwadratowych i dwie kondygnacje[206] i 60 sklepów. Na drugiej kondygnacji obiektu znajduje się kino z czterema salami (742 miejsc). Sale wyposażone są w ekrany jakości 4K z technologią DepthQ[207]. Jest to trzecie w historii miasta kino, po nieistniejącym kinie Mazowsze przy ul. Jerozolimskiej i działającym kinie Włókniarz przy ul. Mościckiego[208]. Galerie wybudowano na terenach dawnej fabryki Moritza Piescha – w okresie PRL-u Zakładów Tkanin Wełnianych Mazovia. Pierwotnie podczas prac koncepcyjnych, tak miało się nazywać centrum handlowe – Galeria Mazowia. Jednak ze względów promocyjnych władzom zależało na kojarzeniu dużej inwestycji z miastem i zdołały przekonać inwestora do obecnej nazwy. Architektura galerii od strony południowej również nawiązuje do historii Tomaszowa. Zachowane zostały części ścian z czerwonej cegły, a we wnętrze atrium od strony ulicy Norberta Barlickiego wkomponowano jeden z kominów dawnej fabryki. Galeria Tomaszów jest największym centrum handlowym w Tomaszowie. Inwestor szacuje, że obsługuje 210 tysięcy klientów[209].
  • Galeria Bulwary. Jednokondygnacyjna galeria handlowa poszerzona o kompleks rozrywkowo-rekreacyjny (m.in. z drugą w mieście kręgielnią i pierwszymi w mieście kortami do squasha). Znajduje się podobnie jak Galeria Tomaszów, nieopodal rzeki Wolbórki, jednak na obrzeżach dzielnicy Rolandówka. W zakolu przy ul. Legionów[210]. Obiekt należy do firmy Las Vegas. Inwestor szacuje, że obsługuje 120 tysięcy klientów[211].
  • Pasaż „Niebrów” przy ulicy Dzieci Polskich na największym osiedlu mieszkaniowym – Niebrów. Oddany do użytku w czerwcu 2020, obiekt o łącznej powierzchni 2300 metrów kwadratowych, z 140 miejscami parkingowymi. Głównymi najemcami są Biedronka, Rossman i Pepco[212].
  • Domy handlowe i ogólnopolskie sieci:
    • DH Tomasz przy ul. św. Antoniego
    • DH Rondo przy ul. B. Głowackiego
    • Rolniczy Dom Handlowy Rolnik przy ul. Dzieci Polskich
    • DH Niedźwiedź przy ul. św. Antoniego
    • Tomax przy ul. P.O.W
    • Panorama przy pl. Kościuszki
    • DH Polna 6 przy ul. Polnej
    • Galeria Buda przy ul. P.O.W
    • DH Dekorator przy ul. Zawadzkiej

Od początku XXI wieku działają sieci supermarketów:

Po jednej restauracji w mieście mają amerykański McDonald’s, Kentucky Fried Chicken i hiszpańska TelePizza.

  • Sklepy spółdzielcze
Wybudowany po 1989 roku, działający do dziś spółdzielczy sklep spożywczy PSS Społem. Ulica Dzieci Polskich 7
12 spółdzielczych sklepów spożywczych PSS Społem – baner informacyjny

12 sklepów spożywczych prowadzi w Tomaszowie istniejąca od 1868 roku Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”. Jej regionalny zarząd mieści się w dawnej willi Dawida Bornsteina przy Warszawskiej 10/14[213].

  • Targowiska

Na placu Narutowicza działa ogólnomiejskie targowisko[214], które jest najstarszym funkcjonującym do dziś miejscem handlu. Pierwsze targowisko miejskie istniało już w połowie XIX wieku, jednak w innym miejscu – przy ulicy św. Tekli (dzisiaj róg ulic Warszawskiej i Barlickiego), w miejscu dzisiejszego skweru 4 czerwca 1989 roku. Mimo dużo mniejszej powierzchni był to wówczas targ na którym handlowano również zwierzętami hodowlanymi[215]

W największych dzielnicach funkcjonuje kilka targowisk osiedlowych[216].

  • Ponadregionalne hurtownie:
    • Ice Full – hurtownia alkoholi, producent napojów energetyzujących i sprzętu oraz odzieży do skateboardingu[217][218],
    • Kelmes – dystrybutor wędlin[219],
    • Joka – hurtownia i firma budowlaną[220],
    • Eurocash – ogólnopolska hurtownia[221].
  • Stacje paliw:
Stacja paliw Orlen przy ulicy św. Antoniego

W mieście działają dwie stacje Orlenu[222], dwie stacje Lotos[223][224], jedna stacja paliw brytyjskiego koncernu BP[225], jedna szwajcarskiej marki Avia[226] oraz jedna polskiej marki Moya[227]. Oprócz tego w Tomaszowie funkcjonuje kilku niezależnych dystrybutorów benzyny, oleju napędowego, gazu LPG oraz AdBlue. W czerwcu 2020 roku rozstrzygnięto przetarg na budowę stacji paliw należącej do komunalnego Miejskiego Zakładu Komunikacyjnego. Nowa stacja należąca do miasta wybudowana będzie na terenie zajezdni MZK przy ulicy Warszawskiej i będzie ogólnodostępnym obiektem komercyjnym[228].

Banki[edytuj | edytuj kod]

Siedziba PKO BP przy ul. Granicznej
Kompleks bankowy z lat 1923–1924 przy ul. Mościckiego, obecnie bank Polska Kasa Opieki
Oddział banku Pekao SA w kamienicy z 1898 roku na rogu ulic Warszawskiej i Kołątaja. Instalacja daty budowy u szczytu fasady

W Tomaszowie Mazowieckim swoje oddziały mają:

Dodatkowo na terenie miasta funkcjonują placówki partnerskie kilku innych banków m.in. Alior Banku i banku Citi Handlowy. W centrum miasta znajduje się placówka instytucji finansowej – Kasa Stefczyka.

W mieście 13 bankomatów ma operator Euronet[229]. Trzy bankomaty posiada PlanetCash[230]. Bankomaty PKO BP, Peako SA, BZ WBK znajdują się we wszystkich placówkach i przy centrach handlowych.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Peron dworca. W tle pociąg Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej, która obsługuje miasto od 2019 roku[231]
Dworzec autobusowy

W Tomaszowie Mazowieckim jest dworzec kolejowy i dworzec autobusowy. Oba znajdują się naprzeciwko siebie przy ulicy Dworcowej w peryferyjnej części miasta, na obrzeżach przemysłowej dzielnicy – Kaczka. Według autora pierwszej monografii miasta prof. Tadeusza Seweryna w przypadku dworca kolejowego dalekie od centrum usytuowanie stacji, było częścią represji carskiej administracji po powstaniu styczniowym.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Linie kolejowe łączą Tomaszów Mazowiecki bezpośrednio z miastami:

Przewozy międzymiastowe[edytuj | edytuj kod]

Autobus PKS Tomaszów Mazowiecki na jednym z przystanków w lewobrzeżnej części centrum miasta

Do 2000 roku kursowała linia MZK na trasie Tomaszów Mazowiecki – Piotrków Trybunalski[232]. W 2004 roku dawny PKS Tomaszów Mazowiecki został sprywatyzowany i funkcjonuje pod nazwą Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Tomaszowie Mazowieckim. Po prywatyzacji przebudowano dworzec przy ul. Dworcowej tworząc na jego terenie jednocześnie bazę naprawczą dla taboru, która przez wiele lat znajdowała się przy ul. Mościckiego. Po zakupie autobusów Setra uruchomiono dodatkowe trasy dalekobieżne. W skład taboru przewoźnika wchodzą również autobusy MAN 18-400 HOCL, MAN 18-400 A26, Mercedes-Benz Sprinter 616 CDI i Mercedes-Benz Sprinter 416 CDI[233].

Z tomaszowskiego dworca autobusowego bez przesiadek można się dostać m.in. do Warszawy, Łodzi, Wrocławia, Lublina, Szczecina, Radomia, Bełchatowa, Poznania, Kołobrzegu, Kostrzyna nad Odrą, Karwii, Czerniowce (Ukraina), Zaporoże (Ukraina)[234].

W 2019 roku warszawski Polonus uruchomił 8 kursów bezpośrednich pomiędzy Tomaszowem, a Warszawą. Połączenie to wykonuje spod Areny Lodowej Tomaszów Mazowiecki zatrzymując się na kilku przystankach w mieście. Ponad to spod Areny Biuro Podróży Filkar Travel uruchomiło połączenie do Kołobrzegu przez Łódź, Włocławek, Toruń i Koszalin[235].

Od września 2019 roku PKS Tomaszów Mazowiecki został włączony do sieci Funduszu Rozwoju Przewozów Autobusowych mającego na celu walkę z wykluczeniem komunikacyjnym. W ramach Funduszu z Tomaszowa odbywa się więcej kursów do: Brudzewic, Brzezin, Czarnocina, Lubochni, Żelechineka, Rawy Mazowieckiej, Czerniewic[236].

Bezpłatna komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Autobus hybrydowy Solaris Urbino 12, po prawej stronie przystanek św.Antoniego / B.Głowackiego z wyświetlaczem Systemu Informacji Pasażerskiej
Wnętrze jednego z autobusów Solaris Urbino 12 Hybrid zakupionych dla MZK w Tomaszowie Mazowieckim w 2017 roku
Nowa baza MZK

Od 1929 roku działa autobusowa komunikacja miejska. Obsługuje ją Miejski Zakład Komunikacyjny

W kampanii wyborczej przed wyborami samorządowymi w 2014 roku, lider lokalnego Prawa i Sprawiedliwości, obecny prezydent Marcin Witko, zapowiedział wprowadzenie bezpłatnych przejazdów dla osób rozliczających podatki w mieście. Tuż po wyborach zniesiono konieczność kasowania biletów w niedziele i dni świąteczne, a całkowite zniesienie opłat zapowiedziano na okres po zakupie nowych autobusów dla tomaszowskiego MZK[237]. Od stycznia 2018 roku komunikacja miejska w Tomaszowie jest bezpłatna[238] (warunkiem jest posiadanie „Karty Tomaszowianina”, którą to można wyrobić w Urzędzie Miasta okazując rozliczenie PIT).

W połowie marca 2017 roku, rozstrzygnięto przetarg na zakup 25 autobusów hybrydowych. Z dwóch ofert które dotarły do finału przetargu – Volvo i Solaris wygrała polska fabryka z Bolechowa[239]. Pierwsze autobusy nowej generacji Solaris Urbino 12 Hybrid[240] wyjechały na ulice miasta 15 stycznia 2018 roku[241].

W kwietniu 2018 roku w Tomaszowie otwarto nową baza MZK. Obiekt powstał na terenie dotychczasowej bazy przy ulicy Warszawskiej 109/111. 12 maja 2018 roku władze miasta zorganizowały dzień otwarty w nowym obiekcie[242]. W przyjętej przez Radę Miasta uchwale transport publiczny uznano jako priorytet obecnej kadencji[243][244].

Strefa Płatnego Parkowania[edytuj | edytuj kod]

Parkomat w centrum

Strefa Płatnego Parkowania obowiązuje przy urzędach i w centrum miasta. Obszar SPP wyznaczono na podstawie konsultacji z mieszkańcami w 2018 roku. Płatne parkowanie obowiązuje od poniedziałku do piątku w godzinach od 9.00 do 17.00. Symboliczną opłatę za korzystanie z miejsc parkingowych w strefie wnoszą osoby niepełnosprawne i ich opiekuni. Parkomaty zainstalowane w mieście zasilane są energią słoneczną. Ich serwis zlecany jest w drodze przetargu przez operatora strefy – Miejski Zakład Komunikacyjny[245].

Ścieżki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Jedna ze ścieżek rowerowych w centrum miasta. Ulica Świętego Antoniego
Elektryczne hulajnogi wypożyczne na minuty[246]
Początek ścieżki rowerowej nad Zalew Sulejowski. Ludwików, wschodnia dzielnica Tomaszowa Mazowieckiego

Z największymi atrakcjami turystycznymi w obrębie miasta i w okolicach łączą Tomaszów ścieżki rowerowe.

  • 11 km długości ma ścieżka z miasta do Spały.
  • 8 kilometrowa ścieżka łączy miasto z Zalewem Sulejowskim.Na tej trasie znajduje się udostępniona do zwiedzania dawna kopalnia kwarcu – „Groty Nagórzyckie
  • Z Centrum do Rezerwatu „Niebieskie Źródła” można dojechać 7 kilometrową trasą wzdłuż ulicy św. Antoniego.

19 lutego 2018 roku podpisano umowę na budowę ścieżki przedłużającej trasę rowerową z Tomaszowa do Spały o odcinek od Spały do Inowłodza[247]. Od końca czerwca 2018 roku można już dojechać ścieżką rowerową z Tomaszowa przez Puszczę Spalską do Inowłodza[248].

Wiosną 2020 roku tomaszowskie Starostwo Powiatowe rozpoczęło budowę ścieżki rowerowej łączącej rezerwat „Niebieskie Źródła” ze wsią Samrdzewice. Po ukończeniu inwestycji i połączeniu już istniejącej we wsi Samrdzewice ścieżki, miasto zyska bezpieczne połączenie ciągiem pieszo-rowerowym z Zalewem Sulejowskim. Na drugiej drodze z Tomaszowa nad Zalew istnieje już ścieżka rowerowa wzdłuż ulicy Pod Grotami, jednak kończy się przy Grotach Nagórzyckich kilka kilometrów przed Zalewem. Dalej ukształtowanie terenu (wysoka skarpa nagórzycka i tereny zalewowe Pilicy pod skarpą), jest na tyle trudne, że władze zdecydowały o budowie ścieżki z drugiej strony rzeki. Ponadto na trasie ścieżki do Smardzewic znajduje się kilka atrakcji turystycznych m.in. największa w Polsce kopalnia kwarcu „Biała Góra”, XVII-wieczny klasztor ojców Franciszkanów oraz jedyny w województwie łódzkim rezerwat żubrów[249][250][251][252].

Najbliższe lotniska[edytuj | edytuj kod]

Najbliższym lotniskiem jest lotnisko wojskowe w Nowym Glinniku. Posiada ono pas startowy z betonu o wymiarze 2000 × 60 m. Na lotnisko dojechać można miejską komunikacją autobusową (linia 35).

Najbliższym cywilnym portem lotniczym jest Międzynarodowy Port Lotniczy im. Władysława Reymonta w Łodzi, oddalony od Tomaszowa o 60 km.

90 km dzieli Tomaszów od Portu lotniczego Warszawa – Radom, 110 km od lotniska im. Fryderyka Chopina na warszawskim Okęciu, 130 km od Portu lotniczego w Modlinie, a 160 km od śląskiego Portu lotniczego Katowice-Pyrzowice.

W lutym 2020 roku starosta tomaszowski – Mariusz Węgrzynowski podpisał umowę z warszawską firmą GELCO na budowę lotniska do obsługi Lotniczego Pogotowia Ratunkowego przy ulicy Podleśnej w Tomaszowie Mazowieckim. Obiekt będzie miał 0,644 hektara[253].

Telekomunikacja[edytuj | edytuj kod]

Poczta[edytuj | edytuj kod]

List z 1830 roku wysłany z parafii w Chorzęcinie przez pocztę w Tomaszowie do Rawy[254]
Poczta Główna obecnie
Dom Handlowy „Tomax” w miejscu pierwszej poczty w Tomaszowie powstałej w 1824 roku

Dla zapewnienia komunikacji dynamicznie rozwijającej się osadzie jeszcze przed uzyskaniem przez nią praw miejskich, w 1824 roku przeniesiono pocztę z Lubochni i ulokowano ją w oficynach przy pałacu Ostrowskich. Trąbki pocztylionów regularnie rozbrzmiewały na leśnych duktach w okolicach osady, bowiem dyliżanse i omnibusy już wówczas kursowały z niej do Piotrkowa, Rokicin, Brzezin, Opoczna i do Rawy. Do pierwszej tomaszowskiej poczty prowadziła ulica Pocztowa łącząca pałac Ostrowskich z ulicą Piliczną (obecnie Mościckiego). Stacja pocztowa w Tomaszowie podlegała początkowo pod Piotrków i w czasach Królestwa Polskiego miała nr 187 (z takim numerem stosowany był kasownik korespondencji). Zatrudniała jednego pisarza i dziesięciu ekspedytorów. Pierwszym ekspedytorem a później kierownikiem stacji pocztowej był Konstanty Dzierzgowski (przysięgę urzędniczą złożył w 1827 roku). W 2014 roku tomaszowska poczta obchodziła jubileusz 190 lat istnienia[254].

Obecny gmach Poczty Polskiej w Tomaszowie

W 1929 roku, zaledwie rok po powstaniu – polskie państwowe przedsiębiorstwo „Polska Poczta, Telegraf i Telefon” na potrzeby tomaszowskiego urzędu pocztowego zakupiło dwukondygnacyjną kamienicę usytuowaną przy ul. Mościckiego 14/18. Kamienicę wybudowały władze rosyjskie na potrzeby Banku Państwowego Rosji, który uroczyście otwarto tu w 1885 roku. Po zajęciu miasta w 1914 roku Niemcy przekszłacili obiekt na swoje koszary. Po rozbrojeniu niemieckich żołnierzy przez polskich mieszkańców dowodzonych przez działaczy tomaszowskiej Polskiej Organizacji Wojskowej, w listopadzie 1918 roku zakwaterowano tu pierwszy tomaszowski pododdział Wojska Polskiego – 3 Kompanię Strzelecką, podległą dowództwu 28 Pułku Piechoty w Łodzi. Następnie kamienica stała się siedzibą Banku Handlowego. W 1929 roku po zakupie gmachu przez „Polską Pocztę, Telegraf i Telefon” otwarto w nim jednokondygnacyjną pocztę. Jej pierwszym naczelnikiem został Edward Ciećwierz. Podczas II wojny światowej Niemcy nie zmienili funkcji obiektu lokując tu „Deutsche Post Osten”. Po zakończeniu wojny wznowiono działalność polskiej poczty. Dawny budynek przy pałacu Ostrowskich po 1929 roku wykorzystywano jeszcze przez dwadzieścia lat jako mieszkania, rozebrano go w 1949 roku. Dziś znajduje się tu dom handlowy „Tomax”.Obecnie Poczta Polska ma w mieście dziewięć placówek (w tym dwie na największych osiedlach mieszkaniowych – Niebrów i Hubala)[255][256][257].

Stacja retransmisyjna Telewizji Polskiej[edytuj | edytuj kod]

Stacja bazowa telefonii komórkowej na szczycie wieżowca przy ulicy Dzieci Polskich
Tomaszów Mazowiecki był jednym z pierwszych 75 miast gdzie Orange wybudował infrastrukturę światłowodową

W centrum miasta w kompleksie telekomunikacyjno-pocztowym przy Mościckiego 14/18 istnieje usytuowany 171 m n.p.m. maszt EmiTel przeznaczony do nadawania sygnału Telewizji Polskiej[259]. Wybudowano go na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Po uruchomieniu telefonii komórkowej stał się również największym w regionie nadajnikiem czterech największych w operatorów[260]. Od 19 grudnia 2013 roku pełni również rolę nadajnika multipleksu lokalnego[261].

Telefonia komórkowa[edytuj | edytuj kod]

Oprócz stacji retransmisyjnej TVP na terenie miasta zostało wybudowanych 32 stacji bazowych (BTS)[262]:

Internet szerokopasmowy[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta usługi internetu szerokopasmowego (DSL) świadczy trzech operatorów – Orange, Netia[263], Multimedia Polska[264]. W mieście dostępny jest również światłowód Orange[265].

Bezpłatny Internet[edytuj | edytuj kod]

Od samego początku istnienia usługi w Polsce Tomaszów był w zasięgu Bezpłatnego Dostępu do Internetu (BDI) spółki Aero2. Bezpłatny internet Aero2 w mieście obsługują cztery stacje bazowe[266][267].

Oprócz Aero2 również Urząd Miasta świadczy darmowy dostęp do internetu w bibliotekach miejskich oraz w trzech zewnętrznych hotspotach: na Skwerze Niepodległości (przed magistratem), przy muzeum pałacu Ostrowskich na całym Placu Kościuszki w ścisłym centrum miasta oraz na terenie Skansenu Rzeki Pilicy obejmującym zasięgiem Rezerwat „Niebieskie źródła”[268][269].

Dostawcy sygnału telewizyjnego[edytuj | edytuj kod]

Od końca lat 90. XX wieku w mieście działa ogólnopolska telewizja kablowa multiMedia Polska[270]. Firma posiada lokalne biuro obsługi klienta w Tomaszowie. Telewizje dostarczaną do gospodarstw domowych naziemną infrastrukturą świadczy też Orange. A dzięki umowie między operatorami również T-Mobile.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Katolickie przedszkole „Wyspa Skarbów” im. św. Filipa Neri (dawniej restauracja „Baśniowa”, w latach 90. XX w. szwalnia)
Wybudowany w latach siedemdziesiatych XX w. pierwszy w Tomaszowie basen. Przy SP12 przy ulicy Wiejskiej
Jedna z klas lekcyjnych szkoły kucharskiej (ZSP2)
II LO im. Stefana Żeromskiego, od lat notowane w rankingu najlepszych liceów „Perspektyw
Nowe budynki szkoły kadetów (ZSP1). Widok od ulicy Tadeusza Kawki
Prezentacja patriotyczna uczennic SP10, największej tomaszowskiej szkoły podstawowej

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

W mieście istnieje:

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

Najstarszymi działającymi do dziś szkołami podstawowymi są:

Obecnie w mieście istnieje 20 szkół podstawowych w tym trzy wyznaniowe.

Wyznaniowymi są:

  • Szkoła Podstawowa prowadzona przez stowarzyszenie katolickie im. św. Ojca Pio w zespole szkół katolickich (szkoła podstawowa, liceum), w budynku dawnej szkoły podstawowej nr 2 przy ul. Warszawskiej[277],
  • Szkoła Podstawowa prowadzona przez Kościół Chrystusowy w RP w zmodernizowanym budynku dawnej restauracji „Sosenka” na Michałówku[273],
  • Archidiecezjalna Katolicka Szkoła Podstawowa przy ulicy Głowackiego[278].

Dwie publiczne szkoły podstawowe posiadają kryte pływalnie. Najstarszym jest basen przy Szkole Podstawowej nr 12 przy ul. Wiejskiej. Druga większa pływalnia otwarta na początku drugiej dekady XXI wieku znajduje się przy Zespole Szkół nr 4 (Szkoła Podstawowa nr 10), na tomaszowskim osiedlu – „Niebrów”. Obie pływalnie poza godzinami lekcyjnymi są ogólnodostępne dla mieszkańców miasta. Odbywają się na nich również zajęcia innych szkół[279][280].

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

Do 2019 roku w Tomaszowie istniały 24 gimnazja w tym trzy niepubliczne[271]. Wśród niepublicznych gimnazjów dwa prowadzone były przez wspólnoty wyznaniowe. Katolickie Stowarzyszenie Oświatowej im. św. Ojca Pio prowadziło gimnazjum w budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 2 przy ul. Warszawskiej[281][282]. Natomiast Kościół Chrystusowy w RP w tym celu zmodernizował dawny budynek restauracji Sosenka przy ul. Sosnowej 62[283].

Licea i technika[edytuj | edytuj kod]

Dwie tomaszowskie szkoły ponadpodstawowe nieprzerwanie od lat znajdują się na liście najlepszych szkół miesięcznika „Perspektywy”.

Są nimi:

Oprócz nich w mieście istnieją:

Ponadgimnazjalne wybory młodych tomaszowian 2006-2015.jpg
Szkoła muzyczna (I i II stopnia), w czasie wojny siedziba Gestapo
Aula i dziekanat tomaszowskiej Filii Uniwersytetu Łódzkiego

Szkoły artystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II Stopnia im. prof. Tadeusza Wrońskiego
  • Liceum Plastyczne im. Stanisława Wyspiańskiego

Szkoły policealne[edytuj | edytuj kod]

  • Centrum Kształcenia Ustawicznego Samorządu Województwa Łódzkiego

Uczelnie wyższe[edytuj | edytuj kod]

Szkoły specjalne[edytuj | edytuj kod]

Szkoły specjalne przy ulicy Majowej 1/13
Tomaszowski Ośrodek Rehabilitacji Dzieci Niepełnosprawnych, przy ulicy Jana Pawła II 64

Przy ul. Majowej 1/13 istnieje Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Marii Grzegorzewskiej. Szkolnictwo specjalne w Tomaszowie funkcjonuje od 1951 roku, kiedy Aleksander Kobylak za zgodą władz oświatowych przystąpił do organizowania szkoły podstawowej specjalnej, której był potem pierwszym dyrektorem W roku szkolnym 1951/52 szkoła składała się z czterech oddziałów. Początkowo nie miała własnego lokalu a kilka pomieszczeń użyczyła Szkoła Podstawowa nr 4 przy ulicy Norberta Barlickiego. Z każdym rokiem przybywało jej uczniów toteż tworzono filie w innych szkołach podstawowych. W związku z trudnymi warunkami lokalowymi nauka odbywała się na dwie zmiany. Na początku lat 60. rozpoczęto budowę szkoły podstawowej i zawodowej w obecnej lokalizacji[284].

Placówka przeznaczona jest do nauki dla dzieci niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym oraz dzieci z autyzmem i z zespołem Aspergera. Nauka odbywa się na poziomie szkoły podstawowej, zasadniczej szkoły zawodowej oraz szkoły przysposabiającej do pracy[285]. Szkoły ponadpodstawowe w ośrodku kształcą w zawodach: krawca, kucharza, stolarza, malarza i tapicera. Przy szkole znajdują się specjalistyczne warsztaty, sala gimnastyczna oraz kryte tartanem boiska do gry w koszykówkę i boisko do gry w piłkę nożną ze sztuczną nawierzchnią[286].

Bursy szkolne[edytuj | edytuj kod]

Tablica informacyjna przed bursą szkolną przy ulicy św. Antoniego

W Tomaszowie Mazowieckim istnieją dwie bursy szkolne. Przy ZSP 3 „Samochodówce” w alejach Piłsudskiego oraz przy Zespole Szkół i Placówek Oświatowych Województwa Łódzkiego przy ulicy św. Antoniego 47 („Medyk”). Obie placówki są koedukacyjne, pierwsza posiada 50, a druga 63 miejsca noclegowe. Bursa w alejach Piłsudskiego utrzymywana jest z budżetu Starostwa Powiatowego, zaś internat przy ulicy św. Antoniego z budżetu wojewódzkiego. Obie bursy dysponują swoimi stołówkami[287][288][289].

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Szkolnictwo medyczne[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół i Placówek Oświatowych Województwa Łódzkiego przy św.Antoniego 47. Dawny Szpital Miejski im. św. Stanisława[290]

W 2017 roku przekształcono szkołę pielęgniarską przy ulicy św. Antoniego w Zespół Szkół i Placówek Oświatowych Województwa Łódzkiego utrzymywany ze środków Sejmiku Województwa. Poszerzono ofertę kształcenia o takie zawody jak: technik masażysta, technik sterylizacji medycznej, technik elektroniki i informatyki medycznej, terapeuta zajęciowy, asystent osoby niepełnosprawnej, asystentka stomatologiczna, higienistka stomatologiczna oraz opiekun medyczny. Przy szkole działa bursa z 63 miejscami noclegowymi[291][292].

Sanepid[edytuj | edytuj kod]

Przez wiele lat PRL i prawie dwie dekady XXI wieku tomaszowska stacja sanitarno–epidemiologiczna znajdowała się w śródmieściu, w zabytkowej willi Różyckiego przy ulicy św. Antoniego. W 2018 roku przeniesiono laboratoria na skarpę przy ulicy Majowej. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Tomaszowie Mazowieckim działa na terenie miasta i gmin: Będków, Budziszewice, Czerniewice, Inowłódz, Lubochnia, Rokiciny, Rzeczyca, Tomaszów Mazowiecki (gmina), Ujazd i Żelechlinek[293][294].

Szpitale[edytuj | edytuj kod]

Pomnik doktora Jana Rodego z 1930 roku, w którym utworzono park miejski jego imienia
Seweryn Sterling twórca pierwszego tomaszowskiego laboratorium bakteriologicznego
Tomaszów uhonorował doktora Karola Benniego patronatem ulicy nieopodal największego szpitala

Do chwili otworzenia pierwszego szpitala miejskiego służbę zdrowia w mieście organizował polski lekarz i działacz narodowy – Jan Rode[295][296]. Po ukończeniu studiów na UW, do 1892 roku pracował w Tomaszowie pochodzący z podtomaszowskiego Gustka (dziś w obrębie miasta), późniejszy łódzki lekarz Seweryn Sterling. W roku 1892 założył pierwszą w Tomaszowie stację bakteriologiczną. Prowadził również socjomedyczne badania w środowisku robotniczym Tomaszowa, które opublikował w 1894 roku na łamach Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i czasopisma „Zdrowie”[297].

W 1891 roku otwarto 40-łóżkowy szpital miejski przy ul. św. Antoniego 41, pw. św. Stanisława. Rozwój szpitala miejskiego nastąpił od 1919 roku, kiedy to dyrektorem został dr Alfred Augspach. Pracował on w szpitalu do wybuchu II wojny światowej[298][299][300].

Podczas I wojny światowej przez dłuższy czas w rejonie Tomaszowa przebiegał front rosyjsko-niemiecki. Jedyny niewielki tomaszowski szpital w okresie walk na przełomie 1914/1915 roku zajęło wojsko niemieckie. W mieście działało początkowo tylko dwóch lekarzy, po śmierci doktora Sołowiejczyka, pozostał Michał Biernacki. Po latach jego imieniem nazwano istniejącą do dziś ulicę na osiedlu „Chemików”[301].

Przez całe dwudziestolecie międzywojenne aż do tragicznej śmierci, w Tomaszowie pracował pediatra Ubezpieczalni Społecznej Alfred Hertz.

Po I wojnie światowej szpital zatrudniał 5 lekarzy, a w lipcu 1930 roku 14 lekarzy, 9 dentystów, 8 felczerów i 14 akuszerek. W roku 1938 zakupiono budynek przy ul. Polnej 56 (do niedawna oddział leczenia chorób płuc). W roku 1939 szpital powiększono o budynki przy ul. Antoniego 47 i 57, w których przebywało do 350 rannych żołnierzy. Po 1945 roku posiadał również oddział zakaźny przy ul. Polnej 56. W 1949 r. powstała stacja Pogotowia Ratunkowego. Na początku lat 50. szpital im. Marii Skłodowskiej-Curie, mieścił się przy ul. św. Antoniego 47, w 1954 roku przyjął imię dr. Rafała Czerwiakowskiego. Pod koniec lat 50. uruchomiono szpital przy ul. Niskiej 14.

W roku 1964 powstał nowy szpital przy ul. Południowej, rozbudowany w 1984 roku[302].

W 2009 roku w tomaszowskim szpitalu otwarto oddział intensywnej opieki kardiologicznej przeprowadzający ponad pięćdziesiąt zabiegów miesięcznie. Dysponuje osiemnastoma łóżkami, w tym sześcioma do intensywnej opieki kardiologicznej. Personel składa się z pięciu lekarzy, około trzydziestu pielęgniarek, kilku techników i ratowników medycznych. Prócz tego około dziesięciu lekarzy-specjalistów przyjeżdża z Akademii Medycznej w Łodzi i taka sama liczba z Warszawy[303].

Na „Liście Największych Szpitali” dziennika Puls Biznesu z 2014 roku tomaszowski szpital przy ul. Jana Pawła II znalazł się na 214 pozycji. W zestawieniu uwzględniono 400 placówek w kraju[304].

W 2014 roku został otwarty Specjalistyczny Szpital Onkologiczny w Tomaszowie[305][306] z oddziałami chemioterapii i radioterapii[307], z trzema bunkrami akceleratorów[308][309].

Od 2016 roku przy ulicy Piaskowej 126 działa prywatny całodobowy Ośrodek Leczenia Uzależnień „Wilanów” przyjmujący pacjentów z całej Polski, również na podstawie kontraktu z NFZ[310][311]

Na początku 2019 roku ruszyły prace budowlane na terenie Tomaszowskiego Centrum Zdrowia przy ulicy Jana Pawła II, mające na celu stworzenie ośrodka leczenia następstw udaru mózgu. Jednostka udarowa w Tomaszowie będzie obsługiwała pacjentów z całej „ściany wschodniej” województwa łódzkiego[312]

W Tomaszowie Mazowieckim urodził się późniejszy znany lwowski chirurg i profesor Hilary Schramm[313] oraz Karol Benni, warszawski laryngolog, powstaniec styczniowy, syn pierwszego tomaszowskiego pastora – Jana Jakuba Benniego. Tomaszów uhonorował doktora Benniego patronatem ulicy nieopodal szpitala.

Rezerwat przyrody „Niebieskie Źródła”[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej wyeksponowane źródło w rezerwacie „Niebieskie Źródła”

Źródła bijące na terenie rezerwatu są przykładem wywierzysk krasowych. Połączony jest z nimi ponor krasowy rzeki Ginącej wpływającej w głąb ziemi w lesie w Wąwale, 5 kilometrów na wschód od Tomaszowa. Wiosną po roztopach wiosennych lub znaczniejszych opadach sucha dolina przy Wąwale wypełnia się wodą tworząc rozlewisko, pozostawiające po kilku dniach piasek osadowy z otoczakami w miejscach, w których woda jest pochłaniana w głąb ziemi. Miejsce to okoliczna ludność nazwywa „przepaścią”. „Przepaść” położona jest na terenie wapiennym, a wody rzeki Ginącej odpływają podziemnymi szczelinami wypływając na powierzchnie pod Utratą jako tzw. „niebieskie źródła”. By potwierdzić hipotezę o zasilaniu wód „niebieskich źródeł” wodami powierzchniowymi przeprowadzono doświadczenie wprowadzając do strumienia rzeki Ginącej w Wąwale barwnik – fluorosceinę. Hipotetyczny związek rzeki Ginącej z „niebieskimi źródłami” został potwierdzony, ponieważ wskaźnik barwny pojawił się w „niebieskich źródłach”, w studniach głębinowych mieszkańców Utraty, ale również na Brzustówce, czyli po przeciwnym lewym brzegu rzeki Pilicy[316].

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

W 1961 roku został utworzony w tym miejscu rezerwat „Niebieskie Źrodła” o powierzchni 28,7 ha[317], sam akwen osiąga 5 hektarów[318]. Symbolem rezerwatu jest kaczka krzyżówka. Rezerwat został utworzony dla ochrony malowniczych źródeł krasowych o szmaragdowym zabarwieniu i zachowania ostoi licznych gatunków ptaków. Na jego terenie znajduje się las olchowy stanowiący ich ostoję. Rezerwat „Niebieskie Źródła” obejmuje także silnie pulsujące źródła typu limnokrenowego, które dają początek rzece Jana. Ich urok polega na wybijaniu przez wodę piasku, który widziany przez taflę wody tworzy zieloną barwę o różnych odcieniach, zależnie od warunków pogodowych i kąta padania promieni słonecznych. Czysta woda z wapiennych źródeł pochłania promienie czerwone, a przepuszcza odbite od dna niebieskie i zielone, które można obserwować. Pierwszy pomost widokowy dla turystów utworzono w 1912 roku[318]. Dziś rezerwat znajduje się w Sulejowskim Parku Krajobrazowym wchodzącym w skład zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych[316]. Od 2003 roku teren jest również włączony do programu Unii Europejskiej chroniącego dziedzictwo przyrodnicze kontynentu – Natura 2000[318].

Skansen Rzeki Pilicy – muzeum rzeki[edytuj | edytuj kod]

Wydobyty z Pilicy niemiecki unikatowy półgąsienicowy ciągnik opancerzony typu SdKfz 8 w Skansenie Rzeki Pilicy
Groty Nagorzyckie na południu miasta. Niegdyś kopalnia kwarcu, obecnie udostępniona zwiedzającym

W związku z licznymi pamiątkami wyławianymi z Pilicy, obiektami które podczas modernizacji Tomaszowa, Spały i okolicznych miasteczek i wsi, musiały zostać zastąpione współczesną infrastrukturą, a które mają znaczna wartość dla historii regionu, w 2000 roku powołano Skansen Rzeki Pilicy. Jest to jedno z nielicznych w Polsce muzeum poświęcone rzece (drugie w kraju, po Muzeum Wisły w Tczewie powołanym w 1980 roku). Początkowo tomaszowski skansen działał jako muzeum społeczne, którym opiekowało się Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, jednak ze względu na wartość przechowywanych eksponatów i zapewnienie im opieki konserwatorskiej, od 2005 roku placówka funkcjonuje jako samorządowa instytucja kultury[319]. Główna siedziba skansenu znajduje się w pobliżu rezerwatu Niebieskie Źródła na wschodnim brzegu Pilicy[320][321].

Najbardziej rozbudowaną ekspozycja skansenu jest „Młynarstwo wodne w dorzeczu Pilicy”. Najważniejszym jej elementem jest drewniany młyn wodny, przeniesiony wraz z całym wyposażeniem w latach 1998–2000 ze wsi Kuźnica Żerechowska, położonej nad rzeką Luciążą – największym lewym dopływem Pilicy.

Perełką Skansenu Rzeki Pilicy jest budynek poczekalni kolejowej z przystanku Czarnocin. Drewniany i misternie zdobiony obiekt, został zbudowany z 1896 roku jako pawilon ekspozycyjny Dyrekcji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na odbywającej się w 1896 roku Wszechrosyjskiej Wystawie Przemysłowo-Artystycznej w Niżnym Nowogrodzie (miasto na wschód od Moskwy przy ujściu Oki do Wołgi)[322][323][324].

Częścią Skansenu Rzeki Pilicy są znajdujące się w Nagórzycach (obecnie dzielnica miasta) Groty Nagórzyckie.

Tomaszów w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt Różycki[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt Różycki, poeta „Młodej Poski”
Willa Jana Różyckiego[325]

W mieście urodził się i poświęcił mu część twórczości poeta „Młodej Polski” – Zygmunt Różycki. Willa jego ojca znanego notariusza Jana Różyckiego przez wiele lat w PRL, była siedzibą miejskiego sanepidu[326].

Julian Tuwim[edytuj | edytuj kod]

Park im.Stefanii i Juliana Tuwimów. W kwartale ulic: Piekarskiej, Grunwaldzkiej, Wschodniej, Krzyżowej
Tablica Tuwimów na ścianie kamienicy przy ulicy Rzeźniczej

Miasto uwiecznił Julian Tuwim wierszem „Przy okrągłym stole”[327]. Poeta bywał w jednej z kamienic przy dzisiejszej ulicy Mościckiego u rodziny Michaela Seli (późniejszego wybitnego izraelskiego chemika[328]), Tuwim spotykał się tu z ukochaną narzeczoną, późniejszą żoną – tomaszowianką Stefanią z Marchewów Tuwimową. Wiersz stał się bardzo popularny po ukazaniu się w 1968 roku singla „Grande Valse Brillante”/„Tomaszów” Ewy Demarczyk. W piosence Demarczyk podmiotem lirycznym jest kobieta, co nie obyło się bez kontrowersji[329]. Utwór przeszedł jednak do historii w zaproponowanej przez kompozytora Zygmunta Koniecznego, zmienionej wersji[330]. Wiersz Tuwima do dziś jest przedmiotem wielu aranżacji. Najbardziej znane to Janusza Radka, Marii Sadowskiej czy Kingi Preis na Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu w 2011 roku.

Od 1996 roku w mieście odbywa się kilkudniowy festiwal „A może byśmy tak... do Tomaszowa” zwany również „Dniami Tomaszowa” Jest to impreza masowa, w ciągu dnia prezentowana jest kultura regionu, a wieczorem odbywa się koncert gwiazd ogólnopolskich. Imprezę dotychczas organizowano w dwóch lokalizacjach – w ścisłym centrum na placu Kościuszki oraz na błoniach, przed torem łyżwiarstwa szybkiego[331][332].

W 2015 roku Rada Miasta nadała parkowi pomiędzy ulicami Piekarską i Wschodnią patronów: Stefanię i Juliana Tuwimów. Narzeczona poety mieszkała przy ulicy Piekarskiej 18[333][334]

Imieniem poety nazwano również rondo przy wyjeździe z Tomaszowa do Łodzi[335]

W połowie 2019 roku przy Galerii Sztuki „Arkady”, przy ulicy Rzeźniczej, wiceprezydent Tomaszowa Izabela Śliwńska z właścicielem galerii Mariuszem Sobańskim odsłonili tablicę upamiętniającą stulecie zaślubin Juliana Tuwima ze Stefanią. Tablicę wykonał Michał Stahl, absolwent Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi[336].

Joanna Kulmowa z Landsbergów[edytuj | edytuj kod]

Biurowiec fabryki Landsberga. W dzieciństwie mieszkała w nim również Joanna Kulmanowa

Joanna Kulmowa spędziła dzieciństwo w Tomaszowie przy ulicy Gustowej, czyli dzisiejszej Konstytucji 3 maja[337]. Miastu poświęciła dużą część książki „Topografia myślenia” za którą zebrała liczne nagrody, wśród nich Nagrodę Wydawców w 1979 roku. Piszę w niej „Sceny świata są dwie: wyspa w Łodzi i wyspa w Tomaszowie. Zachowałam do dzisiaj obie moje wyspy. Łódzką. Tomaszowską. Na jednej mapie pamięci”. „…Tomaszów to jest ukochana wyspa. Lepsza z dwóch moich wysp. Żywa, słoneczna, przestrzenna. Poddana wyłącznie wyobraźni”.[338] W 2012 roku Joanna Kulmowa uchwałą Rady Miasta została Honorową Obywatelką Tomaszowa Mazowieckiego[339].

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

W mieście dorastał polski piosenkarz i kompozytor Bogusław Mec[340]. Z Tomaszowa pochodzą również poeci – Piotr Gajda[341], Krzysztof Kleszcz[342] i Tomasz Bąk[343][344].

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

„Tomaszowski Informator Tygodniowy”, redakcja przy ulicy Długiej
Tomaszowska redakcja niemieckiego wydawnictwa Polska Press (wydawca m.in. „Dziennika Łódzkiego” i „Naszego Miasta”)
Neon Radia „FAMA” nad wejściem do redakcji przy ul. Smugowej
Najpopularniejszy od początku XXI wieku do dziś, portal informacyjny „NaszTomaszow.pl”

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Radio[edytuj | edytuj kod]

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Portale internetowe[edytuj | edytuj kod]

  • NaszTomaszow.pl (zasięg 75 000 UU miesięcznie)[346].
  • TomaszowMazowiecki.naszemiasto.pl (zasięg 90 000 UU miesięcznie)[347]
  • Format3A.pl (zasięg do 37 000 UU miesięcznie)[348].
  • TVTomaszow.pl (zasięg 14 000 UU miesięcznie)[349]
  • Tomaszow.pl (zasięg 12 000 UU miesięcznie)[350]

Historyczne gazety wydawane w Tomaszowie[edytuj | edytuj kod]

Winieta Kurjera Tomaszowskiego
Henryk Steinman-Kamiński, redaktor naczelny Kuriera Tomaszowskiego
Winieta Echa

Do 1939 roku w mieście istniały cztery drukarnie należące do M. Garfinkiela, W. Handwergera oraz F. Pruskiego i J. Glasa[351].

Z wyjątkiem kilku, poniższe tytuły finansowane były z prenumeraty stałych czytelników oraz z opłat uzyskiwanych za ogłoszenia. Niewielka część dochodów wpływała ze sprzedaży ulicznej prowadzonej przez gazeciarzy lub w specjalnych kioskach.

Po 1989 roku:

Samorząd Tomaszowa Mazowieckiego[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się Urząd Miasta, Starostwo Powiatowe, Urząd Gminy Tomaszów Mazowiecki.

Oddziały administracji krajowej[edytuj | edytuj kod]

Zakład Ubezpieczeń Społecznych[edytuj | edytuj kod]

ZUS przy ulicy Mościciekgo 40/42

Przy ulicy Prezydenta Ignacego Mościckiego 40/42 znajduje się oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Tomaszowska placówka oprócz miasta obejmuje gminy: Będków, Budziszewice, Czerniewice, Inowłódz, Lubochnię, Rokiciny, Rzeczycę, Tomaszów Mazowiecki (gmina), Ujazd i Żelechlinek. Dyrektorem oddziału jest Jolanta Malińska[371]. Pod tomaszowski oddział ZUSu podlegają inspektoraty w: Piotrkowie Trybunalskim, Bełchatowie, Skierniewicach, Radomsku, Opocznie oraz biuro terenowe w Rawie Mazowieckiej[371]. Od 2019 roku tomaszowski oddział współpracuje z Zespołem Szkół Ponadpodstawowych nr 2 im. S.Staszica w Tomaszowie, kształcącym w zawodach technik rachukowości i technik ekonomista. W placówce państwowego ubezpieczyciela uczniowie regularnie odbywają praktyki i szkolenia[372].

Krajowa Administracja Skarbowa[edytuj | edytuj kod]

W Tomaszowie Mazowieckim, przy ulicy Józefa „Montwiłła” Mireckiego 37 znajduje się Urząd Skarbowy obejmujący swoim zasięgiem miasto oraz gminy: Będków, Budziszewice, Czerniewice, Inowłódź, Lubochnia, Rokiciny, Rzeczyca, Tomaszów Mazowiecki (gmina), Ujazd, Żelechlinek. Naczelnikiem jest Jacek Przybysz[373]. Tomaszowski Urząd Skarbowy podlega Izbie Administracji Skarbowej w Łodzi[374].

Urzędy ds. rolnictwa[edytuj | edytuj kod]

KRUS przy ul. Stefana „Grota” Roweckiego 38

W mieście, przy ulicy Stefana „Grota” Roweckiego znajduje się Placówka Terenowa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego obsługująca Tomaszów Mazowiecki (miasto i gminę), oraz gminy: Będków, Budziszewice, Czerniewice, Inowłódz, Koluszki, Lubochnię, Rokiciny, Rzeczycę, Ujazd, Żelechlinek. Kierownikiem placówki jest Włodziemierz Justyna[375]. Na terenie dawnej Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu (przez część PRLu – „Wistomu”), istnieje również powiatowy oddział Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa[376].

Wymiar sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

Sąd i Prokuratura[edytuj | edytuj kod]

Sąd i Prokuratura Rejonowa

W Tomaszowie znajduje się Sąd rejonowy i Prokuratura rejonowa. Obie instytucje mają swoją siedzibę w jednym kompleksie biurowców przy Mościckiego 9.

Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim składa się z pięciu wydziałów[377]: cywilnego, karnego, rodzinnego i nieletnich, IV wydziału pracy i wydziału ksiąg wieczystych. Prezesem sądu jest sędzia Monika Sasin – Domińczak[378].

Pod tomaszowską prokuraturę podlegają Miasto Tomaszów Mazowiecki i dziesięć gmin: Będków, Budziszewice, Czerniewice, Inowłódz, Lubochnia, Rokiciny, Rzeczyca, Tomaszów Mazowiecki (gmina), Ujazd i Żelechlinek[379].

Komenda Powiatowa Policji[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonariusze tomaszowskiej Policji po I wojnie światowej
Komenda Policji
Radiowóz tomaszowskiej Policji (2019)
Motorówka tomaszowskiej Policji
Patrol tomaszowskiej Policji konnej

17 grudnia 1914 r. Tomaszów został zajęty przez wojska niemieckie. Nim do tego doszło, już na początku sierpnia 1914 r. ewakuowano rosyjskie władze administracyjne, straż ziemską i policję. Aby zapewnić porządek i bezpieczeństwo mieszkańcom utworzono w mieście Milicję Obywatelską. W jej skład weszli członkowie tomaszowskiej straży ogniowej. Na czele stanął Alfons Seweryn[380]. Pierwszy Komisariat Policji Państwowej utworzono w Tomaszowie Mazowieckim w 1919 r. Siedziba Komisariatu (a później Komendy) była kilkakrotnie zmieniana, aż do 1957 roku, kiedy stał się nią budynek przy ul. Świętego Antoniego 41. W 1999 r. w wyniku reformy podziału administracyjnego kraju utworzono w Tomaszowie Komendę Powiatową Policji Komenda obejmuje swym zasięgiem działania cały powiat tomaszowski. Na potrzeby Policji obszar ten jest podzielony na cztery rewiry dzielnicowych. Dwa z nich – pierwszy i drugi – obejmują miasto Tomaszów Mazowiecki. Do III rewiru dzielnicowych – z Komisariatem Policji w Czerniewicach – należą gminy Czerniewice, Lubochnia, Żelechlinek, Inowłódz i Rzeczyca, a do IV rewiru – Komisariat Policji w Rokicinach – gminy: Ujazd, Rokiciny, Będków i Budziszewice. I i II rewir dzielnicowych pod względem przestrzennym dzielą się z kolei na rejony służbowe dzielnicowych. Komenda Powiatowa Policji znajduje się obecnie w nowo wybudowanym budynku przy ulicy Wandy Panfil 44[381]. Od 2013 roku w tomaszowskiej policji pracuje Marta Mysur, multimedalistka w taekwondo i najlepsza obecnie kick-boxerka w służbach mundurowych w Polsce.

Straż Miejska i monitoring CCTV[edytuj | edytuj kod]

Kamera monitoringu miejskiego na szczycie kamienicy na rogu ulic Warszawskiej i Stefana „Grota” Roweckiego
Pieszy patrol męsko-kobiecy tomaszowskiej Straży Miejskiej
Strażniczki Miejskie w umundurowaniu letnim patrolujące promenadę nad rzeką Pilicą
Jeden z radiowozów Straży Miejskiej

W 1992 roku powołano w Tomaszowie Straż Miejską. W strukturze administracyjnej tomaszowskiej Straży Miejskiej wyróżnia się sekcję dyżurnych (jej zadania to m.in. nadzór nad służbą patrolową, przyjmowanie interwencji i wniosków, utrzymywanie łączności między jednostkami), oraz stanowisko ds. wykroczeń (prowadzenie czynności związanych z ujawnionym i wykroczeniami, współpraca z Sądem Rejonowym). W ramach sekcji dyżurnych funkcjonują sekcje monitoringu (obsługa systemu monitoringu wizyjnego miasta), prewencyjna (ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych, współdziałanie z innymi służbami w zakresie ratowania życia i zdrowia mieszkańców, zabezpieczanie miejsc przestępstw czy katastrof, ochrona obiektów publicznych), ekologiczna (ograniczanie zjawisk degradacji środowiska naturalnego, niedopuszczanie do zaśmiecania, zapewnienie ochrony obywatelom w parkach, w lesie oraz w ośrodkach rekreacji), i targowisk (nadzór nad przepisami zawartym i w regulaminie targowisk miejskich, ochrona obywateli na targowiskach).

Siedziba Straży Miejskiej mieści się przy ul. P.O. W. 10/16. W budżecie miasta w związku z działalnością Straży przewidziano wydatki w kwocie 1175 tys. zł. zaś przychody Straży Miejskiej każdego roku wynoszą ok. 50 tysięcy złotych (głównie z nałożonych przez strażników grzywien, mandatów i innych kar)[382].

18 maja 2018 roku prezydent Tomaszowa Marcin Witko podpisał umowę na renowacje narożnej kamienicy przy pl. Kościuszki 24, która w 2019 roku stanie się nową siedzibą Straży Miejskiej[383].

CCTV

Tworzenie nowoczesnego systemu miejskiego monitoringu rozpoczęło się w 2017 roku i kosztowało 350 tys. złotych. W lipcu 2020 roku miejski monitoring Tomaszowa Mazowieckiego liczył 89 kamer[384].

Przestępstwa, 2012–2015
Wykrywalność przestępstw

Straż pożarna[edytuj | edytuj kod]

Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej przy ulicy Warszawskiej 105
Tablica pamiątkowa na budynku dawnej Państwowej Straży Pożarnej (obecnie OSP)

W 1830 r. hrabia Antoni Ostrowski, starając się o nadanie praw miejskich miejscowości, którą założył, zobowiązał się do urządzenia składu sprzętu do gaszenia pożarów oraz włączenia się w nabycie tego sprzętu. Pierwszy taki skład powstał w 1839 roku. W 1845 roku sporządzono w magistracie szczegółowy plan czynności na wypadek pożaru, wyznaczono osoby, które miały brać udział w akcjach. Powołano dowódców i ich zastępców – ich zadanie polegało na kierowaniu działaniami gaśniczymi. Również fabrykanci w swoich zakładach i manufakturach organizowali ekipy pożarowe i wyposażali je w potrzebny sprzęt. Wyznaczeni do akcji gaśniczych mieszkańcy i pracownicy brali udział w ćwiczeniach, rozwijali sprawność działania podczas próbnych alarmów przeciwpożarowych.

Po odzyskaniu niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, na czele straży stanęli – jako prezes dr Stanisław Narewski, znany lekarz i społecznik oraz Edmund Błaszkowski, który objął funkcję wiceprezesa. Formacja zyskała również stałe źródło finansowania w postaci wpływów z obowiązkowego opodatkowania przedsiębiorców, dziesięcioprocentowego dodatku do kwot ubezpieczeniowych z przeznaczeniem na Tomaszowskiej i Ochotniczej Straży Ogniowej oraz datków z kwest ulicznych i opłat za wynajem sali. Dzięki temu tomaszowska straż mogła inwestować w nowoczesny sprzęt, rozbudowała strażnicę oraz zaopatrzyła orkiestrę dętą w nowe instrumenty. Rozwój TOSO przyczynił się do tego, że w 1939 roku uznana została za jedną z najlepiej wyposażonych jednostek w kraju.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie II wojny światowej tomaszowska straż gasiła pożary powstałe po bombardowaniu miasta, wydobywała rannych i zabitych spod gruzów oraz transportowała ich do szpitala. 7 września 1939 r. na polecenie okupanta ze strażaków utworzono milicję porządkową, której zadaniem było pilnowanie porządku oraz zbieranie i grzebanie poległych podczas działań wojennych. 1 lutego 1943 r. z trzydziestoosobowej grupy strażaków ochotników stworzono straż zawodową. Komendantem został Mieczysław Hensel. Kiedy rozpoczęła się wojna radziecko-niemiecka, w mieście powstała służba przeciwlotnicza złożona z Polaków, która podlegała straży pożarnej. Liczba strażaków wzrosła wtedy do 512 osób. Służba w straży ratowała przed wywózką na roboty do Niemiec.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W 1946 roku powstała miejska komenda straży pożarnej, którą następnie przeorganizowano w 1951 roku. Administracyjnie jednostka ta podlegała Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, a służbowo wojewódzkiej straży pożarnej. Siedzibą komendy i powołanej miejskiej straży pożarnej pozostał budynek będący własnością Ochotniczej Straży Pożarnej przy obecnej ulicy POW. Do straży zawodowej przeszła większość strażaków ochotników. Pierwszym komendantem Zawodowej Miejskiej Straży Pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim został dotychczasowy komendant OSP Mieczysław Hensel. Jednak funkcji tej nie pełnił długo. Pomimo pozytywnych opinii Komitetu Miejskiego PZPR oraz Prezydium MRN rozkazem komendy wojewódzkiej straży pożarnej przeniesiony został na stanowisko dowódcy plutonu. 15 marca 1951 roku jego miejsce zajął Józef Smokowski.

Po 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Przejazd wozów strażackich przez ulicę Warszawską
Pojazd z ratowniczym podnośnikiem koszowym tomaszowskiej komendy
Łódź ratownicza tomaszowskiej straży
Pojazd serwisowy
Namiot sanitarny tomaszowskiej Straży Pożarnej podczas pandemii SARS-CoV-2 w marcu 2020 roku
Tomaszowskie pożarowozy w 2020 roku

30 czerwca 1992 roku, w związku z wejściem w życie rok wcześniej ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, przestały istnieć zawodowe straże pożarne, a na ich miejsce powołano komendy rejonowe Państwowej Straży Pożarnej powołano komendy rejonowe Państwowej Straży Pożarnej. W tym czasie w komendzie rejonowej w Tomaszowie Mazowieckim zatrudnionych było 13 funkcjonariuszy, a w jednostkach ratowniczo-gaśniczych jej podległych 115 strażaków. W obrębie ich działania znalazły się m.in. miasto i gmina Tomaszów Mazowiecki, miasto i gmina Koluszki oraz gminy Budziszewice, Żelechlinek, Rzeczyca, Inowłódz, Będków, Rokiciny, Ujazd, Lubochnia i Czerniewice. Kolejne zmiany w strukturze tomaszowskiej straży pożarnej przyniósł rok 1999, kiedy to w życie weszła reforma administracji publicznej. Dotychczasowe jednostki zostały przegrupowane według nowego podziału administracyjnego kraju. Na bazie komendy rejonowej PSP została powołana Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim. W 1999 roku Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim zatrudniała 100 pracowników, w tym 98 funkcjonariuszy i 2 pracowników cywilnych. Nowy podział administracyjny kraju spowodował, że z obszaru działania KP PSP w Tomaszowie Mazowieckim zostały wyłączone miasto i gmina Koluszki. Na początku 2002 roku zapadła decyzja o budowie strażnicy dla Komendy Powiatowej PSP w Tomaszowie Mazowieckim. Podczas uroczystości Komendzie Powiatowej został nadany nowy sztandar.

Komendanci zawodowej straży pożarnej w Tomaszowie Mazowieckim po II wojnie światowej

  • Mieczysław Hensel do 1951
  • Józef Smokowski 1951–1971
  • Marian Gawron 1972–1975
  • Henryk Krzysztofik 1975 (p.o.)
  • Jan Pietras 1975–1988
  • Witold Adamski 1988–1992
  • Andrzej Rochala 1991–1992
  • Eugeniusz Kamocki 1992–1998
  • Roman Pająk 1998–2016
  • Krzystof Iskierka od 2016

W komendzie powiatowej pracuje 94 funkcjonariuszy i 3 pracowników cywilnych[385].

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Jeden z budynków koszar rosyjskich przy ówczesnej ulicy Jeziornej (obecnie ulica Farbiarska)

Przed I wojną światową władze rosyjskie utworzyły w Tomaszowie koszary przy ówczesnej ulicy Jeziornej (dzisiejsza ulica Farbiarska), na terenie prywatnym, który wcześniej stanowił fabrykę braci Karola i Oskara Fürstenwaldów i Oskara Simona (później w PRL przez wiele lat były tu szkoły budowlane). Do konsekracji w 1901 roku cerkwi na dzisiejszym Placu Kościuszki, w koszarach przy Jeziornej działała kaplica prawosławna dostępna dla mieszkańców[386]. Podczas wojny, Niemcy po zajęciu miasta utworzyli swoje koszary przy ulicy Pilicznej (na terenie dzisiejszego kompleksu pocztowego przy ulicy Mościckiego), w śródmieściu[387][388].

II RP[edytuj | edytuj kod]

Gmach Wojskowej Komendy Uzupełnień przy ulicy Polskiej Organizacji Wojskowej

W listopadzie 1918 roku działacze Polskiej Organizacji Wojskowej z licznie przybyłymi polskimi mieszkańcami rozbroili żołnierzy niemieckich z batalionu Landszturmu Rybnickiego stacjonujących w koszarach przy ulicy Pilicznej. 100 lat później w tym samym miejscu władze Tomaszowa przy współpracy z najstarszą tomaszowską szkołą – I LO im. Jarosława Dąbrowskiego zorganizowały rekonstrukcje historyczną rozbrajania niemieckich koszar w ramach miejskich obchodów setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości[389]. W następnych dniach listopada 1918 roku powstała w Tomaszowie kompania POW. W grudniu 1918 roku została ona formalnie wcielona w struktury Wojska Polskiego do łódzkiego 28 Pułku Piechoty. W połowie 1918 roku powstał tomaszowski garnizon. Ulokowany został w nim Batalion Zapasowy 30 Pułku Strzelców Kaniowskich wcześniej stacjonujący w Brzezinach. Koszary rosyjskie przy ulicy Jeziornej władze miasta zdążyły już przekształcić w miejską prowiantownie – co było konieczne w obliczu panującego podczas wojny polsko-rosyjskiej powszechnego głodu i napięć społecznych jakie wywoływał. Nowoprzybyłych żołnierzy przymusowym kwaterunkiem lokowano więc w miejscowych fabrykach, co spotkało się z oporem ich właścicieli, gdyż spowolniało produkcje ograniczając zyski. Po dwóch latach, po zakończeniu wojny z Rosją i zniesieniu konieczności wysyłania kontyngentów żywnościowych na front, prowiantownie przy Jeziornej ostatecznie jednak przekształcono w koszary. Jednak i tu nie obyło się bez problemów. Budynki przez wszystkie lata stacjonowania w nich wojska były własnością prywatną. Właściciele wielokrotnie podwyższali Polakom czynsz licząc na zwolnienie nieruchomości, a nawet wnosili sprawy przeciwko wojsku do sądu. W 1929 roku garnizon w Tomaszowie zlikwidowano z powodu braku wystarczającej infrastruktury wojskowej w mieście i konfliktów z fabrykantami. Ostatnim oddziałem przebywającym w tomaszowskim garnizonie była Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty nr 4 której komendantem był pułkownik Stanisław Dąbek – późniejszy dowódca sił lądowych na wybrzeżu, heroicznie broniący Gdyni w 1939 roku[387][388].

Budowa nowych koszar[edytuj | edytuj kod]

Siedziba sztabu wewnątrz północnej części koszar przy ulicy Piłsudskiego

Likwidacja tomaszowskiego garnizonu zbiegła się ze światowym kryzysem gospodarczym oraz słabszą kondycją tomaszowskich fabryk przemysłu lekkiego wynikającą z powstaniem granicy polsko-rosyjskiej i wprowadzeniem przez Rosjan wysokich ceł na import z Polski. Władze miasta dotkliwie odczuły znaczny spadek dochodów od pewnego płatnika jakim dotychczas był garnizon. Spadły wpływy z podatków wnoszonych bezpośrednio przez wojsko, ale również podupadła lokalna gospodarka aprowizująca żołnierzy. W konsekwencji gdy na początku lat 30. XX wieku Rząd RP planował budowę nowych obiektów militarnych, władze Tomaszowa rozpoczęły starania o powrót wojska do miasta. Zabiegano o ulokowanie w Tomaszowie 4 Pułku Artylerii Ciężkiej dotychczas dyslokowanego w centrum Łodzi (dwa dywizjony), i w Częstochowie (jeden dywizjon). Warunki lokalowe w Łodzi były bardzo ciężkie, a obecność wojska w centrum miasta (przy ulicy 6 sierpnia i przy ulicy Żeligowskiego), wiązała się z licznymi problemami.

Władze Tomaszowa zabiegając o lokalizacje dla wojska, doszły do porozumienia z hrabią Ostrowskim przekazując mu 40 hektarów terenów w okolicy Tomaszowa w zamian za 40 hektarów pod obecną jednostkę przy dzisiejszej ulicy Piłsudskiego. Teren spełniał warunki stawiane przez dowództwo w Warszawie, był odpowiednio duży, zwarty, poza centrum miasta, a jednocześnie był z nim dobrze skomunikowany leżąc przy trasie wyjazdowej na Piotrków Trybunalski. Po dokonaniu transakcji zamiany ziem z hrabią Ostrowskim przekazano działkę pod jednostkę Skarbowi Państwa. Budowa koszar trwała niespełna rok – do jesieni 1935 roku. Powstał nowoczesny obiekt wyposażony we wszystkie media, sanitariaty, stołówki, kuchnie wojskowe, strzelnice i działownie. Z okazji powrotu wojska do Tomaszowa zorganizowano ogólno miejską uroczystość, w tym celu zawiązał się społeczny komitet a żołnierzy na ulicach witały tłumy. Podczas II wojny światowej Niemcy rozbudowywali koszary[387].

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Przemarsz Brygady przed rozpocząciem uroczystości miejskich (czerwiec 2019)

Dziś w mieście dyslokowana jest 25 Brygada Kawalerii Powietrznej po wstąpieniu Polski do NATO uczestnicząca w większości misji pokojowych na których obecny był polski kontyngent. W Tomaszowie znajduje się jej dowództwo i koszary, a w oddalonym o 9 km od miasta – Nowym Glinniku znajduje się lotnisko Brygady, jej największe koszary oraz wojskowe osiedle mieszkaniowe. W samym mieście, zachodnią część największego osiedla – Niebrowa, stanowi wyodrębniona wspólnota mieszkaniowa zamieszkiwana przez żołnierzy. Od początku XXI wieku w Tomaszowie istnieje certyfikowana przez MON szkoła kadetów powstała na bazie najstarszej szkoły technicznej – ZSP1[390].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kościół Ewangelicko-Augsburski Zbawiciela z 1897 roku[391]
Prezbiterianie przy Jerozolimskiej
Sala Królestwa Świadków Jehowy przy ul. Jagiellońskiej 1
Kościół katolicki pw. św. Rodziny przy ulicy Niskiej – jedno z siedmiu zgromadzeń ojców filipinów w Polsce

Na terenie Tomaszowa Mazowieckiego działają następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

  • zbór „Dobrego Pasterza”
  • zbór Tomaszów-Niebrów
  • zbór Tomaszów-Śródmieście (w tym grupa języka migowego) – Sala Królestwa ul. Jagiellońska 1[392].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Arena Lodowa[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy w Polsce całoroczny tor łyżwiarstwa szybkiego – Arena Lodowa Tomaszów Mazowiecki (czerwiec 2018)
Stadion OSiRu[393]
Kompleks sportowo-rekreacyjny z drugim w mieście basenem na Niebrowie[394]
Automatyczna kręgielnia
Skatepark przy Centrum Animmacji Społecznej przy ulicy Farbiarskiej 20/24, otwarty w 2020 roku
Stojaki na kajaki na miejskiej „Przystani” otwartej w lipcu 2020 roku
Stałe boiska do siatkówki plażowej nad rzeką Pilicą
Lista tomaszowskich sportowców uczestników igrzysk olimpijskich. Tablica pamiątkowa u zbiegu ulicy Wandy Panfil i Ronda Tomaszowskich Olimpijczyków
Rondo Tomaszowskich Olimpijczyków[395]

W Tomaszowie od 1971 roku istnieje tor łyżwiarski (jako sztucznie mrożony od 1984 roku), jako część drugiego największego w mieście klubu sportowego – Pilica. Wielokrotnie odbywały się tu Mistrzostwa Polski[396]. Na pełnowymiarowym odkrytym torze łyżwiarskim przy Strzeleckiej w Tomaszowie, trenowali m.in. Stanisława Pietruszczak (olimpijka z Insbrucku z 1976 roku), pochodzący z Luboszew Jan Józwik (olimpijczyk z Lake Placid), tomaszowianin obecnie członek zarządu KS Pilica Jaromir Radke (olimpiada w Alberville i w Lillehammer), Paweł Abratkiewicz (olimpijczyk z Alberville, Nagano i Salt Lake City)[397], a Wiesław Kmiecik z Tomaszowa był trenerem reprezentacji Polski w Alberville i w Lillehamer.

W 2016 rozpoczęła się modernizacja toru, której głównym celem było stworzenie pierwszej w Polsce krytej areny lodowej umożliwiającej organizacje mistrzostw świata w łyżwiarstwie szybkim, a przede wszystkim całoroczne treningi dla zawodników reprezentacji Polski[398]. Koszt tomaszowskiej inwestycji wyniósł 47 mln. a budowę ukończono jesienią 2017 roku[399]. Poza krytym torem olimpijskim obiekt służy jako hala widowiskowa, jest w nim drugie lodowisko wewnętrzne, wielofunkcyjne boisko, korty tenisowe oraz kilkunastotysięczne trybuny stałe i rozkładane[400]. Obiekt ma służyć reprezentacji Polski, jak również reprezentacjom państw nadbałtyckich[401]. Dwukrotnie – w 2018 i 2019 roku, odbył się w Tomaszowie Puchar Świata w łyżwiarstwie szybkim[402][403].

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

W Tomaszowie działa kilkanaście klubów sportowych:

  • MUKS WIKING Tomaszów Mazowiecki- sekcja kajakarska. [mistrz świata Jakub Andryszczak]
  • Lechia Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna, w sezonie 2014/2015 gra w III lidze, siatkówka [w sezonie 2016/2017 w I lidze])
  • Pilica Tomaszów Mazowiecki (kręglarstwo, łyżwiarstwo szybkie)
  • Pilica Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna)
  • Lekka atletyka – Młodzieżowy Klub Sportowy (MKS Tomaszów Maz.)
  • Kawaleria Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna, w sezonie 2012/2013 beniaminek w Lidze Okręgowej)
  • MUKS Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna kobiet, w sezonie 2012/2013 gra w I lidze, grupie zachodniej)
  • MUKS Wiking Tomaszów Mazowiecki (siatkówka, III liga seniorów i rozgrywki wszystkich kategorii młodzieżowych chłopców, pływanie, kajakarstwo)
  • LKK Start Tomaszów Mazowiecki (kolarstwo)
  • MUKS Dargfil Ceramika Paradyż (dawniej Desperado) (piłka nożna, piłka siatkowa)
  • UKS Victoria (piłka ręczna dziewcząt i chłopców)
  • UKS Trójka Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna chłopców)
  • UKS Dwójka (karate sportowe)
  • LKS Starzyce Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna)
  • UKS Mazovia Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna chłopców)
  • TMF Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna chłopców)

Historyczne kluby Tomaszowa[edytuj | edytuj kod]

W okresie dwudziestolecia międzywojennego (1918–1939) istniało w Tomaszowie Mazowieckim 13 klubów sportowych.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Tomaszowie Mazowieckim, Skansen Rzeki Pilicy [dostęp 2017-05-18].
  2. Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20].
  3. Biuro Komunikacji Społecznej i Promocji – Urząd Miasta w Tomaszowie Mazowieckim, www.tomaszow-maz.pl [dostęp 2020-03-30].
  4. Magdalena Toczydłowska, Łyżwiarskie Mistrzostwa Świata juniorów od piątku w Tomaszowie. Wystąpi dziesiątka Polaków, pzls.pl [dostęp 2020-04-16] (pol.).
  5. Eisschnelllauf in Polen: 500m Männer, www.zdf.de [dostęp 2020-04-16] (niem.).
  6. Canadian Long Track Skaters in Poland for Third World Cup of the Season | Speed Skating Canada, www.speedskating.ca [dostęp 2020-04-16].
  7. a b R.Kaczmarek (red.), Źródła do historii miast łódzkiego okręgu przemysłowego w XIX wieku, 1958, s. 337, 342, 352, 522.
  8. Ryszard Rosin, Warunki naturalne i przeszłość okolic Tomaszowa Mazowieckiego do końca XVIII w., [w:] Tomaszów Mazowiecki: dzieje miasta, red. nauk. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, 14; A. Żebrowska, Rozwój przestrzenny miasta, [w:] ibidem, s. 45.
  9. Tomaszów Mazowiecki | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2020-07-08].
  10. המכון הבין-לאומי לחקר השואה, האנציקלופדיה של הגטאות, www.yadvashem.org [dostęp 2020-07-07].
  11. Herb Miasta – Urząd Miasta w Tomaszowie Mazowieckim, www.tomaszow-maz.pl [dostęp 2020-08-09].
  12. Miasto świętowało 190 lat istnienia. Obchody przed ratuszem w Tomaszowie Mazowieckim, Format 3A, 8 września 2020 [dostęp 2020-09-08] (pol.).
  13. Redakcja, Hejnał Tomaszowa Mazowieckiego będzie rozbrzmiewał codziennie w południe z okien urzędu miasta [POSŁUCHAJ], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 24 września 2020 [dostęp 2020-09-25] (pol.).
  14. a, Węzeł Tomaszów Południe otwarty (zdjęcia), tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 9 czerwca 2012 [dostęp 2019-05-26] (pol.).
  15. Redakcja, Węzeł Tomaszów Południe otwarty (zdjęcia), Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 9 czerwca 2012 [dostęp 2020-07-08] (pol.).
  16. Historia Miasta, strona Urzędu Miasta w Tomaszowie Mazowieckim, www.tomaszow-maz.pl.
  17. Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin: Atlas Fontium.
  18. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, tom XV, red. Aleksander Gieysztor. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s. 105.
  19. Opis inwestycji | Osiedle Browarna w Tomaszowie Maz., osiedle-browarna.pl [dostęp 2018-05-28] (pol.).
  20. Andrzej Kobalczyk, Historie odnalezione Andrzeja Kobalczyka: Jak Leonowa z Bociana uratowała fabrykanta, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 21 sierpnia 2016 [dostęp 2019-05-08] (pol.).
  21. Tomaszów Mazowiecki: Zbiornik Sulejów kończy 40 lat, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  22. Zalew Sulejowski na zakończenie lata [PIĘKNE ZDJĘCIA] – zdjęcie nr 1, „lodz.wyborcza.pl” [dostęp 2018-05-28] (pol.).
  23. mł. asp. A. Jakubiak (KPP Tomaszów Maz.), Atestacja koni policyjnych w Smardzewicach, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 23 maja 2013 [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  24. 7 rumaków z Tomaszowa z nowym atestem, www.epiotrkow.pl [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  25. Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Tomaszowie Mazowieckim, Skansen Rzeki Pilicy, dostęp [2017-05-18].
  26. Ciebłowice Duże. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in südwestlichen Masowien. (red. M. Mączyńska, R. Prochowicz), Warszawa 2008.
  27. Białobrzegi 1405–1977. Monografia, Jarosław Pązik, Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, 2005.
  28. Uniwersytet Wrocławski, Instytut Archeologii.
  29. Tomaszów: Archeolodzy odkryli groby sprzed 1800 lat w dzielnicy Brzustówka, Polska Press.
  30. 600 lat dzielnicy Tomaszowa, Brzustówki, Powiat Tomaszowski.
  31. Julian Ursyn Niemcewicz, Podróże historyczne po ziemiach polskich. Od 1811 do 1828 roku, 1858, ISBN 978-83-65602-19-0.
  32. Ostrowski, A. Wspomnienie o życiu Tomasza z Rawitow hr. Ostrowskiego, prezesa seantatu KP, rękopis. w: Archiwum GłówneAkt Dawnych – Archiwum Ostrowskich z Ujazdu.
  33. Marian Fronczkowski, Historia Miasta, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego [dostęp 2020-05-11] (pol.).
  34. Redakcja, Historia Batavii, prawdopodobnie najstarszego fabrycznego budynku w województwie łódzkim, Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 25 marca 2012 [dostęp 2020-06-26] (pol.).
  35. Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych Sp. z o.o., www.tfft.com.pl [dostęp 2020-06-26].
  36. Nauka o gatunkach i szukaniu rudy żelazney / G. Courtivron, É.J. Bouchu / Katalog HINT, hint.org.pl [dostęp 2020-05-24].
  37. a b M. Rawita-Witanowski, Tomaszów Mazowiecki, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XII, Warszawa 1892, s. 371.
  38. Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel, Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 13.
  39. a b M. Nartonowicz-Kot, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788–1990, Tomaszów Mazowiecki 1992, s. 33.
  40. Kalendarium historyczne Tomaszowa Mazowieckiego, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego.
  41. Włodzimierz Rudź, Wytwórczość górniczo-hutnicza w Tomaszowie Mazowieckim, ISBN 83-900886-0-6, ISBN 978-83-900886-0-0.
  42. a b c Spacerownik – Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego [dostęp 2020-03-22] (pol.).
  43. F. Hirszberg, O kręgach Ichtyosaurów i Plesiosaurów z kimerydu i portlandu okolic Tomaszowa Rawskiego, 1924.
  44. a b Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Andrzej Wróbel.
  45. a b c M. Nartonowicz-Kot, Wielokulturowość i wielonarodowość społeczeństwa Tomaszowa Mazowieckiego na przestrzeni wieków (XIX-XX), 220 lat Tomaszowa Mazowieckiego. Materiały z sesji naukowej 16 września 2008 r., Tomaszów Mazowiecki 2008, s. 31.
  46. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 3.
  47. Redakcja, Historie odnalezione Andrzeja Kobalczyka. Zanim Tomaszów Mazowiecki stał się miastem, Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 23 sierpnia 2020 [dostęp 2020-08-24] (pol.).
  48. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 3, s. 3.
  49. Redakcja, Tomaszów wczoraj i dziś: Kościół św. Wacława [STARE ZDJĘCIA], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 16 października 2013 [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  50. Kościół parafialny pw. św. Wacława – Regionalny Katalog Zabytków Województwa Łódzkiego, www.kultura.lodz.pl [dostęp 2020-07-09].
  51. Kalendarium historyczne Tomaszowa Mazowieckiego, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego [dostęp 2020-05-16].
  52. a b c Czesława Ohryzko-Włodarska, Nadziały włościan w dobrach tomaszowskich w okresie uwłaszczenia, 1966.
  53. P. Chwaliński, Zakłady H. Landsberga w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1857–1939, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Badziaka na Uniwersytecie Łódzkim, Łódź 2006, s. 27.
  54. Archiwum Państwowe w Łodzi, Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej, sygn. 1846.
  55. K.T. Witczak, Słownik biograficzny Żydów tomaszowskich, Łódź-Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 150.
  56. P. Chwaliński, op. cit., s. 44, 45.
  57. Akta notariusza J. Różyckiego w Tomaszowie Maz., sygn. 34, akt nr 1356 z 1907 r.
  58. Archiwum Państwowe w Łodzi, Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej, sygn. 1839.
  59. a b K. Badziak, op. cit., s. 25.
  60. a b c d J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788–1990, Tomaszów Mazowiecki 1992, s. 178.
  61. K.T. Witczak, op. cit., s. 62.
  62. Inwestor potwierdza otwarcie galerii handlowej w II kwartale 2016 roku, Telewizja Tomaszów.
  63. W. Puś, op. cit., s. 159, 167.
  64. Ibidem, s. 166.
  65. Przemysł Tomaszowa w ostatnim dwudziestoleciu, „Echo Mazowieckie” 1927, nr 33, s. 52.
  66. Maria Eliza Steinhagen, Kruschowie. Historia rodu, wspomnienia, 2003, ISBN 83-89409-12-7.1 stycznia
  67. Joanna Dębiec, Alfabet Tomaszowski: Różyczka, dr Rode i Rolandówka. Znacie?, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 14 maja 2013 [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  68. a b c d e Od Rolanda do Weltomu 1848–1978. Początki, red. A. Wojciechowski.
  69. Adam Staniaszek, Dywany Weltom – fabryka dywanów, producent i hurtownia, tekstylia, wyposażenie wnętrz, Tomaszów Mazowiecki, www.weltom.com.pl [dostęp 2018-01-21].
  70. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. IV/17.
  71. Ibidem, sygn. 1/36, Sprawozdanie Zarządu Towarzystwa Akcyjnego TFSJ za 1912 r.
  72. P. Chwaliński, Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu w latach 1911–1939, [w:] Historia Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu w stulecie powstania. Materiały z sesji naukowej, Tomaszów Mazowiecki 2011, s. 19.
  73. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/1784, Sąd Okręgowy w Warszawie, odpis poświadczony z rejestru handlowego, t. XXIX.
  74. P. Chwaliński, op. cit., s. 22.
  75. Ibidem, s. 23.
  76. W. Puś, op. cit., s. 168.
  77. W. Puś, Przemysł w okresie wielkokapitalistycznym, Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, s. 168.
  78. P. Chwaliński, Zakłady H. Landsberga w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1857–1939, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Badziaka na Uniwersytecie Łódzkim, Łódź 2006, s. 27.
  79. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 177.
  80. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. 11/5774.
  81. Ibidem, sygn. 11/143.
  82. M. Nartonowicz-Kot, s. 33; K. T. Witczak, Społeczeństwo żydowskie Tomaszowa Mazowieckiego w okresie zaborów, Historia tomaszowskich Żydów, red. A. Kędzierski, Tomaszów Mazowiecki 2012, s. 8.
  83. W. Olasik, Tomaszów na przełomie dziejów. Miasto nasze przed dwudziestu laty, „Echo Mazowieckie” 10 IX 1934 r., s. 32.
  84. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 178.
  85. W. Rudź, Tomaszowa Mazowieckiego droga do niepodległości 1914–1918, Tomaszów Mazowiecki 1988, s. 1.
  86. Przemysł Tomaszowa w ostatnim dwudziestoleciu, „Echo Mazowieckie” 1927, nr 33, s. 48.
  87. J. Wojniłowicz, Tomaszów Mazowiecki podczas I wojny światowej w świetle „Gazety Urzędowej Tomaszowskiej”, [w:] Drogi do niepodległości. Materiały z sesji naukowej z okazji 80 rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę 6 listopada 1998, red. P. Zawilski, Tomaszów Mazowiecki 1998, s. 39.
  88. J. Holzer, J. Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1973, s. 151, 152; M. Bandurka, Zmiany administracyjne i terytorialne ziem województwa łódzkiego w XIX i XX wieku, Warszawa 1974, s. 64.
  89. A. Wróbel, Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w okresie niepodległego państwa polskiego 1918–1939, „Rocznik Łódzki” 2007, 54, s. 207.
  90. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 197.
  91. a b Ibidem.
  92. Joanna Dębiec, Obaj kochali Polskę i obaj za nią zginęli podczas II wojny światowej, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 5 stycznia 2013 [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  93. Tomaszów bohaterowi narodowemu, Nakładem Komitetu Kościuszkowskiego, Tomaszów Mazowiecki 1918, s. 39.
  94. A. Wróbel, op. cit., s. 66.
  95. A. Żebrowska, Rozwój przestrzenny miasta, [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, s. 53.
  96. „Dziennik Rozporządzeń Jenerał Gubernatora Warszawskiego” 1915, nr 12, poz. 25; APPTOTM, AmT, sygn. III/676, s. 16.
  97. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (dalej: APPTOTM), Akta miasta Tomaszowa, sygn., III/479, bp.
  98. Ibidem, sygn. III/479, bp.; III/815, bp.
  99. A. Żebrowska, op. cit., s. 54.
  100. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 199.
  101. A. Barszczewska-Krupa, Społeczeństwo Tomaszowa Mazowieckiego w walce o niepodległość i wyzwolenie społeczne w XIX wieku, [w:] Tomaszów..., s. 127–129.
  102. Od Rolanda do Weltomu 1848–1978. Początki...
  103. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ S.A. w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/331.
  104. P. Chwaliński, op. cit., s. 24.
  105. Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, TFSJ S.A. w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1/1141.
  106. P. Chwaliński, op. cit., s. 24.
  107. Tomaszów bohaterowi..., s. 40.
  108. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 201.
  109. „Gazeta Urzędowa Tomaszowska” 10 I, 31 I i 7 II 1917 r.
  110. Tomaszów bohaterowi..., s. 40.
  111. J. Góral, R. Kotewicz, op. cit., s. 202.
  112. Tomaszów bohaterowi..., s. 27–32; Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. ΙΙΙ/162.
  113. Całość sekcji Historia do podsekcji „Podczas II wojny światowej pochodzi (z drobnymi skrótami), z opracowania dr Andrzeja Wróbla pt. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Piotrkowskie Zeszyty Historyczne 14, 71-89, 2013.
  114. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20. [dostęp 2018-06-20].
  115. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20. [dostęp 2018-06-20].
  116. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20. [dostęp 2018-06-20].
  117. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20. [dostęp 2018-06-20].
  118. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20. [dostęp 2018-06-20].
  119. Odczyt dr. Macieja Hubki z Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Joanna Sztymelska 2018-06-20. [dostęp 2018-06-20].
  120. Andrzej Wdowski, Pomnik Tadeusza Kościuszki ma 100 lat. Został odsłonięty dokładnie 3 listopada 1918 roku. Jest najstarszym pomnikiem w Tomaszowie (foto), tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 3 listopada 2018 [dostęp 2019-05-04] (pol.).
  121. Joanna Dębiec, Wczoraj i dziś: Pomnik Kościuszki na pociechę [STARE ZDJĘCIA TOMASZOWA], tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 18 listopada 2012 [dostęp 2019-05-04] (pol.).
  122. Tomaszów Mazowiecki: Jak to dawniej w Tomaszowie bywało, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-17] (pol.).
  123. W czerwcu 1905 r. powstał Narodowy Związek Robotniczy, „Narodowa Łódź” [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  124. a b Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  125. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  126. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  127. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  128. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  129. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  130. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  131. Redakcja, Historie odnalezione Andrzeja Kobalczyka: Najpiękniejsza tomaszowianka sprzed 88 lat, Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 5 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-05] (pol.).
  132. Odczyt dr. Andrzeja Wróbla dotyczący wyborów w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1917–1939. Joanna Sztymelska 2018-05-16. [dostęp 2018-05-17].
  133. Christian Raitz von Frentz (1999). „Deutscher Volksverband”. A Lesson Forgotten: Minority Protection Under the League of Nations: the Case of the German Minority in Poland, 1920–1934. LIT Verlag Münster. s. 250–251. ​ISBN 3-8258-4472-2​.
  134. Roma Boniecka, Wyłuskane z pamięci. Wspomnienia z lat wojny. Lawrence, Kansas 1999–2018, Kraków: Wydawnictwo Wingert, 2019, ISBN 978-83-60682-57-9.
  135. a b Redakcja, Wczoraj i dziś: Komuniści z Henrykowa, Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 13 maja 2012 [dostęp 2020-06-14] (pol.).
  136. Anna Wolff-Powęska, Relacje polsko-niemieckie w czasie II wojny światowej, www.polityka.pl, 2018 [dostęp 2019-10-09] (pol.).
  137. Chinciński T., Niemiecka dywersja w Polsce w 1939 r. w świetle dokumentów policyjnych i wojskowych II Rzeczypospolitej oraz służb specjalnych III Rzeszy (marzec-sierpień 1939 r.), w: „Pamięć i Sprawiedliwość” 5/1 (9), 165-197, 2006 r.
  138. Polska Policja, Zostały tylko ślady podków…, Historia i Tradycja [dostęp 2019-10-09] (pol.).
  139. a b Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 520. ISBN 83-01-00065-1.
  140. Instytut Pileckiego upamiętnia Karolinę Juszczykowską, dzieje.pl [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  141. Allan Chernoff, Coming back to life after the Holocaust, Los Angeles Times, 27 stycznia 2013 [dostęp 2020-06-28] (ang.).
  142. Tomaszowska historia na antenie CNN, Nasz Tomaszów, 2 lutego 2015 [dostęp 2020-06-28] (pol.).
  143. Dia-pozytyw: ŚLADY I JUDAICA, web.archive.org, 9 kwietnia 2009 [dostęp 2020-06-28] [zarchiwizowane z adresu 2009-04-09].
  144. Joanna Sztymelska, Premiera książki „Sen o teatrze. Listy z tomaszowskiego getta”, Nasz Tomaszów, 19 stycznia 2019 [dostęp 2020-06-28] (pol.).
  145. Justyna Biernat i inni, Pasaże pamięci. Śladami kultury tomaszowskich Żydów, Tomaszów Mazowiecki: Ośrodek Kultury "Tkacz", 2014, ISBN 978-83-933783-3-3, OCLC 903342548 [dostęp 2020-06-28].
  146. Zawołani po imieniu, Nasz Tomaszów, 18 września 2020 [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  147. Upamiętniono Karolinę Juszczykowską, mieszkankę Tomaszowa Mazowieckiego, Format 3A, 22 września 2020 [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  148. „TROJAN” I Pluton 25 pp Armii Krajowej, Instytut Pamięci Narodowej.
  149. Joanna Dębiec, Wczoraj i dziś: Jak nie wyzwolenie, to co?, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 21 stycznia 2012 [dostęp 2020-05-26] (pol.).
  150. Redakcja, Tomaszów wczoraj i dziś: Jak zmieniały się nazwy ulic w mieście [STARE ZDJĘCIA TOMASZOWA], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 25 czerwca 2013 [dostęp 2020-04-14] (pol.).
  151. Montagsinterview mit Heidi Knake-Werner: „Das Amt hat mich selbstbewusster gemacht”, „Die Tageszeitung: taz”, 19 października 2009, ISSN 0931-9085 [dostęp 2019-10-09] (niem.).
  152. „Wyklęci” cz. 1, Jarosław Pązik, NaszTomaszow.pl.
  153. Tomaszowianie „Wyklęci” cz.4 – Jan Czarnecki, autor Jarosław Pązik, NaszTomaszow.pl.
  154. Miejsca represji komunistycznych lat 1944–1956 – Tomaszów Mazowiecki, Instytut Pamięci Narodowej.
  155. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944–1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  156. Tomaszów Mazowiecki: Goń bolszewika z pomnika, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  157. Rocznica urodzin Lechosława Goździka, dzieje.pl [dostęp 2020-06-16] (pol.).
  158. Tomaszów Mazowiecki u progu niepodległości – Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, www.piotrkow-tryb.ap.gov.pl [dostęp 2018-12-12].
  159. O Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu w łódzkiej prasie okresu międzywojnia – Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, www.piotrkow-tryb.ap.gov.pl [dostęp 2018-12-12].
  160. Historia Zakładów Przemysłu Wełnianego im. Marcelego Nowotki „TOMTEX” w Tomaszowie Mazowieckim 1857–1949 – Muzeum w Tomaszowie Maz., www.muzeumtomaszow.pl [dostęp 2018-12-12].
  161. Beata Dobrzyńska, Tomaszów Mazowiecki na starych zdjęciach: Zakłady Przemysłu Wełnianego Mazovia [ZDJĘCIA], tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 3 czerwca 2018 [dostęp 2018-12-12] (pol.).
  162. Joanna Dębiec, Stare dzieje tomaszowskiej Rolandówki. Urocza dzielnica słynąca z wyrobu dywanów, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 15 lipca 2012 [dostęp 2018-12-12] (pol.).
  163. Tomaszów wczoraj i dziś: Jak zmieniały się nazwy ulic w mieście, Polska Press.
  164. Tomaszów Mazowiecki ma nową patronkę ulicy, portalsamorzadowy.pl.
  165. Wanda Panfil patronką ulicy w Tomaszowie Mazowieckim, Samorząd.lex.pl (wydawnictwo prawnicze Wolters Kluwer).
  166. Dekomunizacja ulic w Tomaszowie Mazowieckim, PAP, 17.03.2017.
  167. Plac Kościuszki. Na miejscu Cerkwi postawiono gwiazdę., „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  168. Joanna Dębiec, Fontanny z pl. Kościuszki w Tomaszowie Maz. trafiły do Skansenu Rzeki Pilicy, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 30 czerwca 2012 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  169. Beata Dobrzyńska, Plac Kościuszki w Tomaszowie sercem miasta [STARE ZDJĘCIA TOMASZOWA], „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 25 lipca 2013 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  170. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 528.
  171. Tomaszów Mazowiecki: Odsłonięcie Tablicy Pamięci Żołnierzy Wyklętych, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  172. Andrzej Wdowski, Pamięci Żołnierzy Wyklętych. W Tomaszowie Maz. odsłonięto dzisiaj pamiątkową tablicę (Zdjęcia), „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 26 lutego 2016 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  173. Wolters Kluwer, Zmiana granic miasta Tomaszowa Mazowieckiego w województwie łódzkim., OpenLEX [dostęp 2020-07-16] (pol.).
  174. WRN, Uchwała nr XXI/144/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Piotrkowie Trybunalskim z 30 września 1987 roku, 30 września 1987 [dostęp 2020-07-16].
  175. „Tomaszów Mazowiecki i okolice – przewodnik turystyki pieszej i rowerowej” – UM Tomaszów Mazowiecki, 1996 r.
  176. Jan Woicki, Spacerownik historyczny, Towarzystwo Przyjaciów Tomaszowa Mazowieckiego [dostęp 2020-05-24].
  177. Gmina Tomaszów Mazowiecki, Gminny program opieki nad zabytkami dla miasta Tomaszowa Mazowieckiego na lata 2011–2014, 2010.
  178. Willa i fabryka Halperna w Tomaszowie Mazowieckim – Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2020-04-23].
  179. Kościół pod wezwaniem świętego Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 1998 rok.
  180. Budowa kościoła pw. św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Stanisław Grad, Łódzkie Studia Teologiczne 1997.
  181. Marek Obszarny, W Tomaszowie rusza nowa fabryka, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 10 grudnia 2010 [dostęp 2019-04-18] (pol.).
  182. Marek Pękala, Załącznik do uchwały Rady Miasta, 27 lutego 2015 [dostęp 2020-05-26].
  183. Polska jest trzecim producentem płytek ceramicznych w UE, „Rzeczpospolita”.
  184. Polonia: Sacmi apre una nuova sede a Tomaszow.
  185. Japońska filozofia przy Piaskowej, Tomaszowski Informator Tygodniowy.
  186. PepsiCo Frito Lay w Tomaszowie zwiększy zatrudnienie, Polska Press.
  187. Chipita w Tomaszowie planuje rozbudowę i zatrudni co najmniej 50 pracowników, Tomaszów Mazwowiecki.NaszeMiasto.pl.
  188. Quarzwerke: Locations, www.quarzwerke.com [dostęp 2019-12-06].
  189. SICHER BAUTECHNIK Sp. z o.o., pb.pl [dostęp 2019-05-26] (pol.).
  190. O firmie | EcoHydroCarbon [dostęp 2019-04-18].
  191. Opis inwestycji « Zakładowa 87 [dostęp 2019-05-26] (pol.).
  192. Historia | Ezbud.pl, ezbud.pl [dostęp 2019-05-26].
  193. Roldrób pnie się w górę, NaszTomaszow.pl.
  194. Syntom.
  195. Omega Tworzywa | Skup i obrót tworzymami sztucznymi [dostęp 2019-06-09] (pol.).
  196. Ranking 200 największych firm, Tygodnik Wprost.
  197. Surowce mineralne dla przemysłu od Sibelco, Polski Przemysł – portal i magazyn przemysłowy [dostęp 2019-12-06] (pol.).
  198. FM Logistic rozbuduje centrum w Tomaszowie Mazowieckim, dlahandlu.pl.
  199. Stare dzieje tomaszowskiej Rolandówki. Urocza dzielnica słynąca z wyrobu dywanów, Polska Press.
  200. Rys historyczny, weltom.pl.
  201. PPH Toma.
  202. Glass Produkt.
  203. W biznesie liczy się odwaga i siła woli, Dziennik Łódzki.
  204. Historia Arkad, Galeria Arkady – historia, dostęp 2017-05-09.
  205. Galeria Tomaszów oficjalnie otwarta. Na otwarciu prezydent miasta i Krzysztof Ibisz, Dziennik Łódzki.
  206. Acteeum.
  207. Materiały informacyjne sieci kin Helios.
  208. Kino Włókniarz.
  209. Galeria handlowa w Tomaszowie już wiosną 2016! Telewizja Tomaszów.
  210. Galeria Bulwary w Tomaszowie: Otwarcie już w sobotę, Polska Press.
  211. Galeria Bulwary.
  212. Redakcja, Pasaż Niebrów w Tomaszowie Maz. Otwarto kolejne sklepy [ZDJĘCIA], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 23 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-24] (pol.).
  213. MAH Warszawa.
  214. wola, Targowiska krócej. Nowy regulamin na miejskich targowiskach, „tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl”, 6 listopada 2012 [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  215. TIT – Tomaszowski Informator Tygodniowy – przegląd artykułu, www.tomaszow-tit.pl [dostęp 2018-01-21].
  216. Stowarzyszenie Kupców Targowiska Miejskiego przy pl.Narutowicza w Tomaszowie Mazowieckim w bazach NGO.pl.
  217. dizastermag.pl.
  218. Ice Full.
  219. Kelmes zaopatruje sklepy w Anglii, wiadomoscihandlowe.pl.
  220. Tomaszów: Zjednoczyli siły, aby osiągnąć sukces..., Polska Press.
  221. Tomaszowski oddział Eurocash w katalogu korporacji, EuroCash.pl.
  222. Lista stacji paliw ORLEN w Polsce – mapa tras i dostępność placówek, dlakierowcow.orlen.pl [dostęp 2020-06-11].
  223. Stacja Paliw LOTOS Optima SP720 Tomaszów Mazowiecki, Grupa LOTOS S.A. [dostęp 2020-06-11] (ang.).
  224. Stacja Paliw LOTOS Optima SP720 Tomaszów Mazowiecki, Grupa LOTOS S.A. [dostęp 2020-06-11] (ang.).
  225. redakcja, Dwa nowe markety w Tomaszowie?, Nasz Tomaszów, 8 stycznia 2007 [dostęp 2020-06-11] (pol.).
  226. AVIA zawitała do Tomaszowa Mazowieckiego – PIPP, paliwa.pl [dostęp 2020-06-11].
  227. Moya – MOYA TOMASZÓW MAZOWIECKI (32), moyastacja.pl [dostęp 2020-06-11].
  228. Wiemy kto wybuduje stacje paliw w MZK, Nasz Tomaszów, 10 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-11] (pol.).
  229. Wykaz bankomatów Euronetu w Tomaszowie Mazowieckim, Euronet Worldwide.
  230. Wykaz bankomatów PlanetCash w Tomaszowie Mazowieckim, PlanetCash.pl.
  231. Beata Dobrzyńska, Pociągi ŁKA w Tomaszowie, Piotrkowie i Radomsku. Pierwszym kursem do Tomaszowa przyjechał marszałek Schreiber [ZDJĘCIA, FILM], Dziennik Łódzki, 11 marca 2019 [dostęp 2020-06-03] (pol.).
  232. Administrator, Historia MZK, www.mzk.piotrkow.pl [dostęp 2018-05-26] (pol.).
  233. Tabor, www.pkstomaszowmaz.pl [dostęp 2018-05-15].
  234. PKS Tomaszów Mazowiecki, www.pkstomaszowmaz.pl [dostęp 2020-01-08].
  235. Linia Regularna – FILKAR TRAVEL, filkar-travel.pl [dostęp 2020-01-07].
  236. PKS-reaktywacja. Samorząd woj. łódzkiego planuje uruchomienie 29 nowych linii autobusowych, samorzad.pap.pl [dostęp 2020-01-08] (pol.).
  237. Solarisy przyjadą do Tomaszowa (nasztomaszow.pl).
  238. Bezpłatne autobusy w Tomaszowie. Od 1 stycznia, infobus.pl [dostęp 2018-01-21] (pol.).
  239. Umowa na zakup Solarisów podpisana, NaszTomaszow.pl.
  240. Radio Łódź, Wi-Fi, monitoring, gniazda USB. Autobusowy komfort w Tomaszowie, „Radio Łódź” [dostęp 2018-05-17] (pol.).
  241. Tomaszów Mazowiecki: Od nowego roku bezpłatna komunikacja miejska, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-01-21].
  242. Tomaszów Mazowiecki: MZK drzwi szeroko otwarte, www.nasztomaszow.pl [dostęp 2018-05-15] (pol.).
  243. Tomaszów Mazowiecki rozbudowuje zajezdnię autobusową, Transport-publiczny.pl.
  244. Tomaszów Mazowiecki: nową bazę MZK zbuduje GETMAR, Wydawnictwa Prawnicze Wolters Kluwer.
  245. 1 czerwca rusza Strefa Płatnego Parkowania, www.tomaszow-maz.pl [dostęp 2020-05-27] (pol.).
  246. d, Publiczna hulajnoga już w Tomaszowie!, Nasz Tomaszów, 8 sierpnia 2020 [dostęp 2020-08-08] (pol.).
  247. Dromed Opoczno wybuduje II część ścieżki rowerowej do Inowłodza. 19 lutego podpisano umowę (FOTO) – NaszeMiasto.pl, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl [dostęp 2018-05-13] (pol.).
  248. Tomaszów Mazowiecki: Ścieżka rowerowa oficjalnie otwarta, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-06-25] (pol.).
  249. Starostwo Powiatowe w Tomaszowie Mazowieckim, Będzie ścieżka rowerowa z Tomaszowa do Smardzewic, Nasz Tomaszów, 16 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-16] (pol.).
  250. Zespół klasztorny Franciszkanów w Smardzewicach – Regionalny Katalog Zabytków Województwa Łódzkiego, www.kultura.lodz.pl [dostęp 2020-06-16].
  251. OHŻ w Smardzewicach, www.kampinoski-pn.gov.pl [dostęp 2020-06-16].
  252. Gmina Tomaszów Mazowiecki – Tomaszowskie Kopalnie Surowców Mineralnych Biała Góra Sp. z o.o., www.gminatomaszowmaz.pl [dostęp 2020-06-16].
  253. Redakcja, Podpisano umowę na budowę lądowiska śmigłowców LPR w Tomaszowie Maz. Powstanie na ul. Podleśnej [ZDJĘCIA], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 21 lutego 2020 [dostęp 2020-06-24] (pol.).
  254. a b Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, 190 lat poczty w Tomaszowie Mazowieckim, 2014.
  255. Redakcja, Historie odnalezione Andrzeja Kobalczyka: Gdzie w Tomaszowie była ulica Pocztowa?, Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 27 maja 2019 [dostęp 2020-05-24] (pol.).
  256. Dag Kubczak, Historie odnalezione Andrzeja Kobalczyka: Tomaszowska poczta w… dawnym banku rosyjskim, Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 3 maja 2020 [dostęp 2020-05-24] (pol.).
  257. Wyszukiwarka placówek pocztowych | placowki.poczta-polska.pl, placowki.poczta-polska.pl [dostęp 2020-05-24].
  258. Radiodyfuzja – Obiekty nadawcze, emi.emitel.pl [dostęp 2018-12-17].
  259. Dane obiektu, radiopolska.pl.
  260. Dane obiektu na stronie operatora, Emitel.pl.
  261. Informacje prasowe Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.
  262. Wykaz nadajników BTS w Tomaszowie Mazowiecki, MapaBTS.pl.
  263. Netia korzysta z LLU w 450 centralach TP, GSM Online,.
  264. Tomaszowskie Biuro Obsługi Klienta Multimedia Polska, NaszTomaszow.pl, w nowej odsłonie https://www.nasztomaszow.pl/aktualnosci/biuro-obslugi-klienta-multimedia-polska-w-nowej-odslonie.
  265. Orange Światłowód w nowym budownictwie. Jak wygląda montaż?, Biuro Prasowe Orange Polska [dostęp 2019-04-12] (pol.).
  266. Rezerwacja częstotliwości dla Aero 2 Sp. z o.o. – UKE, uke.gov.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).
  267. Mapa zasięgu Aero 2, Urzędu Komunikacji Elektronicznej.
  268. Informacja prasowa nt miejskich hotspotów, Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego.
  269. Hotspoty w Tomaszowie: Można już korzystać z darmowego internetu, Nasze Miasto, Polska Press.
  270. MultiMediaPolska, MultiMediaPolska.
  271. a b Dane GUS.
  272. Baza przedszkoli w województwie łódzkim.
  273. a b Dawna Sosenka przechodzi do historii, Telewizja Tomaszów.
  274. Wyspa Szkrabów.
  275. Wikom, O nas, Szkola Podstawowa nr 3 [dostęp 2019-11-22] (pol.).
  276. Redakcja, 100-lecie Szkoły Podstawowej nr 1 w Tomaszowie Maz. Dzieci świętowały Urodziny Jedynki [ZDJĘCIA], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 21 listopada 2019 [dostęp 2019-11-22] (pol.).
  277. Szkoły Katolickie.
  278. Joanna Sztymelska, Otwarcie Archidiecezjalnej Katolickiej Publicznej Szkoły Podstawowej w Tomaszowie Mazowieckim, Nasz Tomaszów, 5 września 2019 [dostęp 2019-11-22] (pol.).
  279. Wikom, Pływalnia, Szkola Podstawowa nr 12 [dostęp 2020-05-26] (pol.).
  280. ZLOTARYBKA » start, ZLOTARYBKA [dostęp 2020-05-26] (pol.).
  281. Katolickie Gimnazjum Stowarzyszenia św. Ojca Pio w Tomaszowie Maz., Nasze Miasto, Polska Press.
  282. Historia szkoły, Katolickie Gimnazjum w Tomaszowie Mazowieckim.
  283. Szkoła z wiary i marzeń, NaszTomaszow.pl.
  284. Historia – Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Tomaszowie Mazowieckim, soswtomaszow.pl [dostęp 2018-05-15] (pol.).
  285. Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Marii Grzegorzewskiej w Tomaszowie Mazowieckim.
  286. Szkoła Przysposabiająca do Pracy – Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Tomaszowie Mazowieckim, soswtomaszow.pl [dostęp 2018-05-15] (pol.).
  287. Bursa Samorządu Województwa Łódzkiego w Tomaszowie Maz., www.bursatm.pl [dostęp 2020-10-12].
  288. Dzień Otwarty w "Samochodówce", Nasz Tomaszów, 25 marca 2013 [dostęp 2020-10-12] (pol.).
  289. O bursie, www.bursazsp3.cba.pl [dostęp 2020-10-12].
  290. SPACEROWNIK – TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO [dostęp 2020-01-30] (pol.).
  291. www.bip.lodzkie.pl – Zespół Szkół i Placówek Oświatowych Województwa Łódzkiego w Tomaszowie Mazowieckim, bip.lodzkie.pl [dostęp 2019-04-12] (pol.).
  292. Dzień otwartych drzwi w Zespole Szkół i Placówek Oświatowych Województwa Łódzkiego, Nasz Tomaszów [dostęp 2019-04-12] (pol.).
  293. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna Tomaszów Mazowiecki, www.pis.lodz.pl [dostęp 2020-11-26].
  294. Joanna Sztymelska, Otwarcie nowej siedziby Powiatowej Stacji Sanitarno- Epidemiologicznej, Nasz Tomaszów, 10 sierpnia 2018 [dostęp 2020-11-26] (pol.).
  295. Wczoraj i dziś: Lekarz na trudne czasy, Nasze Miasto, Polska Press.
  296. Czy pomnik będzie ładniejszy?, Tomaszowski Informator Tygodniowy.
  297. Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów, Uniwersytet Jagielloński.
  298. Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego, Biogramy – Augspach.
  299. Tomaszowskie Centrum Zdrowia, Rys historyczny, Tomaszowskie Centrum Zdrowia [dostęp 2017-04-16].
  300. Krzysztof Witczak, Aleksander Alfred Augspach.pdf [dostęp 2017-04-16] (ang.).
  301. Wielka wojna – zostały tylko groby, Tomaszowski Informator Tygodniowy.
  302. Tomaszowskie Centrum Zdrowia, rys historyczny.
  303. Trol InterMedia, Oddział Intensywnej Opieki Kardiologicznej w Tomaszowie Mazowieckim. – Powiat Tomaszowski, www.powiat-tomaszowski.pl [dostęp 2018-12-02] (pol.).
  304. Puls Biznesu, Lista Największych Szpitali [dostęp 2020-03-06].
  305. Beata Dobrzyńska, Z brachyterapii będą mogli skorzystać pacjenci Centrum Diagnostyki i Terapii Onkologicznej Nu Med w Tomaszowie Maz. [ZDJĘCIA, FILM], tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 15 lutego 2019 [dostęp 2019-04-11] (pol.).
  306. Nowy oddział onkologiczny w szpitalu im. Kopernika, Dziennik Łódzki,.
  307. Centrum Onkologii przyjmuje pacjentów, NaszTomaszow.pl.
  308. tamaszonkologia.nu-med.pl.
  309. Nowoczesne centrum onkologiczne powstanie w Tomaszowie, Dziennik Łódzki.
  310. Beata Dobrzyńska, Będzie ośrodek terapii uzależnień w Tomaszowie? Czekają na kontrakt z NFZ, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 19 października 2015 [dostęp 2019-04-11] (pol.).
  311. O nas – Ośrodek leczenia uzależnień – Tomaszów Mazowiecki, Łódź, Pabianice, www.vilanow.pl [dostęp 2019-04-11].
  312. Udar będziemy leczyć też w Tomaszowie, Nasz Tomaszów [dostęp 2019-04-06] (pol.).
  313. Schramm Hilary Paulin, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2019-04-06].
  314. Beata Dobrzyńska, Z brachyterapii będą mogli skorzystać pacjenci Centrum Diagnostyki i Terapii Onkologicznej Nu Med w Tomaszowie Maz. [ZDJĘCIA, FILM], tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 15 lutego 2019 [dostęp 2019-04-11] (pol.).
  315. Nowy sprzęt dla „Szpitala na Niskiej” – Powiat Tomaszowski, www.powiat-tomaszowski.pl [dostęp 2019-04-12].
  316. a b Niebieskie Źródła | Skansen Rzeki Pilicy [dostęp 2020-05-11] (pol.).
  317. Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi Nr 52/2010 z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawie rezerwatu przyrody „Niebieskie Źródła” (DZ. URZ. WOJ. ŁÓDZ. 2010.194.1570).
  318. a b c Skarby województwa łódzkiego – rezerwat Niebieskie Źródła – Aktualności – Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, www.gdos.gov.pl [dostęp 2020-05-11].
  319. Strona internetowa Skansenu.
  320. Andrzej Kobalczyk wieloletni dyrektor skansenu rzeki Pilicy odchodzi na emeryturę.
  321. Nowe biura Skansenu Rzeki Pilicy w nowoczesnych kontenerach, Nasze Miasto – Polska Press.
  322. Strona internetowa Skansenu Rzeki Pilicy.
  323. Promocja łódzkiego w bajkowym klimacie, Polska Organizacja Turystyczna.
  324. Ślady Wielkiej Wojny – wystawa w Skansenie Rzeki Pilicy, Gazeta Wyborcza.
  325. Okiem tomaszowianina Zygmunta Dziedzińskiego – Zygmunt Różycki poeta związany z Tomaszowem, Format 3A, 9 kwietnia 2020 [dostęp 2020-04-09] (pol.).
  326. Redakcja, W nagórzyckim lesie…, Tomaszów Mazowiecki, 8 maja 2019 [dostęp 2019-05-16] (pol.).
  327. Julian Tuwim: od piosenki do eposu, Jan Tomkowski, Nauka 1/2013 s. 83–96, Polska Akademia Nauk.
  328. Prof. Michael Sela, biogram na stronach amerykańskiej Narodowej Biblioteki Medycznej.
  329. „Poezja w piosence. Od Tuwima do Świetlickiego”, Michał Traczyk, Wydawnictwo Poznańskie, 2009.
  330. Pamięć utracona. Tomaszów, Radio Łódź.
  331. Alfabet Tomaszowski, Dziennik Łódzki.
  332. Historia Miejskiego Ośrodka Kultury, MOK-TM.pl.
  333. Będzie park im. Tuwimów, Nasz Tomaszów [dostęp 2019-04-10] (pol.).
  334. Będzie park im. Tuwimów, radiofama.com.pl [dostęp 2019-04-10] (pol.).
  335. Beata Dobrzyńska, Rondo im. Juliana Tuwima będzie przy wyjeździe z Tomaszowa na Łódź, tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl, 3 lipca 2013 [dostęp 2019-05-08] (pol.).
  336. Joanna Sztymelska, Minęło sto lat od ślubu Stefanii i Juliana Tuwimów, Nasz Tomaszów, 1 maja 2019 [dostęp 2019-11-29] (pol.).
  337. Tomaszów Mazowiecki: Nie żyje Joanna Kulmowa, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-06-19] (pol.).
  338. Tomaszów Mazowiecki: Z cyklu: „Okrakiem” – Fabrykancka dziewczynka, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-06-19] (pol.).
  339. Nie żyje Joanna Kulmowa, www.tomaszow-maz.pl [dostęp 2018-06-19] (pol.).
  340. Zmarł Bogusław Mec, Nasz Tomaszów, 11 marca 2012 [dostęp 2019-12-07] (pol.).
  341. Piotr Gajda po raz piąty, Nasz Tomaszów, 18 maja 2016 [dostęp 2020-06-22] (pol.).
  342. Krzysztof Kleszcz – sylwetka poety, Plaster Łódzki, 2010 [dostęp 2020-06-22] (pol.).1 stycznia
  343. Schizofrenia zabiera mnie do domu / Literatura / dwutygodnik.com, www.dwutygodnik.com [dostęp 2020-06-22] (pol.).
  344. Tomasz Bąk nominowany do Nagrody Literackiej Gdynia, Nasz Tomaszów, 21 sierpnia 2020 [dostęp 2020-08-23] (pol.).
  345. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich.
  346. nasztomaszow.pl Traffic Statistics, SimilarWeb [dostęp 2019-06-13] (ang.).
  347. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017.
  348. format3a.pl Traffic Statistics, SimilarWeb [dostęp 2019-06-13] (ang.).
  349. Ranking SimilarWeb, stan na kwiecień 2017.
  350. Ranking SimilarWeb, kwiecień 2017.
  351. Żydowska aktywność gospodarcza w Tomaszowie Mazowieckim.
  352. „Katalog Prasowy PARA” 1938/1939, s. 14; „Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej 1939/40, s. 17, 174; Katalog Pism Polskich i Wolnego Miasta Gdańska” 1938, s. 24.
  353. a b Projekt historyczny „Pasaże Pamięci”.
  354. Przemysł w Tomaszowie Mazowieckim na początku XX w. (do 1918 r.), Andrzej Wróbel, Piotrkowskie Zeszyty Historyczne 14, 71-89.
  355. W. Rudź, Od Kuriera do Demokraty, „Głos Robotniczy” 1961, nr 39, s. 4.
  356. Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej A GAD), Archiwum Ostrowskich z Ujazdu (dalej AOU), Rejestr pomiarowy klucza tomaszowskiego; „Kurier Gustkowski” 1909, nr 5, s. 1–2, 5-6 (31 VII – sobota): C. Cyniak, Dr medycyny Stanisław Narewski, „Włókna Sztuczne” 1987, nr 20/21, s. 7.
  357. Pojedyncze numery „Kuriera Mazowieckiego” 1926, znajdują się w BUW, sygn. 05 397, 1926, nr 4, 6, 14, 15, a jeden w APT, 1926, nr 8.
  358. Egzemplarze „Tomaszower Cajtung” z lat 1928, 1929 z dużymi brakami znajdują się jedynie w BN, sygn. P 100 358, 1928, nr 34, 36, 40-42, 44-47, 49-51; 1929, nr 1-2, 11-16, 18-32, 34-4.
  359. „Katalog Prasowy PARA” 1930, R.6, s. 46; komplet pism „Proletariat” znajduje się w BN, sygn. P 72 169, 1928, nr 1, 2, 3; natomiast w APT znajdują się nr 2/3 z 1928 r.
  360. „Nasza Praca” 1931/32, R. IV, nr 9, s. 190; „Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej” 1929, s. 19; 1932, s. 19; „Rocznik Polityczny i Gospodarczy” 1933, s. 623; „Urzędowy Wykaz Czasopism” 1933, R. 5; „Czasopisma Zawieszone”, nr 5, s. 37; egzemplarze „Naszej Pracy” zachowały się w BN sygn. P 16 331, 1928/29, R. I, nr 1-7; 1929/30, R. II, nr 1-9; 1930/31, R. III, nr 1-6; 1931/32, R. IV, nr 1-9; BUW, sygn. 028 356, 1928/29, R. I, nr 1, 3-4, 6-7; 1929/30, R. II, nr 2-7; 1930/31, R. III, nr 1, 5-6; 1931/32, R. IV, nr 1-2.
  361. „Głos Tomaszowski” 1931, nr 12, s. 4, 8; Notkowski, op. cit., s. 316.
  362. W Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego znajduje się „Polak Patriota” z 1931, nr 7. Drugi znany w zbiorach publicznych egzemplarz „Polaka Patrioty” posiada BUW, 1931, R. I, nr 2 (26.VI – niedziela), z dopiskiem „Po konfiskacie numer drugi”. Wydawcą tego numeru był Zdzisław Łada, natomiast redaktorem Jan Bolewski.
  363. Większy zbiór ok. 250 numerów „Expressu Tomaszowskiego” z lat 1931, 1932 znajduje się w Bibliotece Narodowej, sygn. P 101 140, 1931, R. I, nr 156, 170, 219-223, 225-285, 287-295, 300-307, 309-317; 1932, R. II, nr 1-20, 22-153. Natomiast pojedyncze numery z lat 1931–1934 posiada APT, 1931, R. I, nr 115, 149; 1932, R. II, nr 64; 1933, R. III, nr 18, 35, 160, 191; 1934, R. IV, nr 16, 18.
  364. „Rocznik Polityczny i Gospodarczy” 1933, s. 659.
  365. Ibidem, s. 592; „Express Tomaszowski” 1931, nr 277, s. 8; R. Kotewicz, Od Kuriera do Panoramy, „Panorama Robotnicza” 1982, nr 32, s. 5; Notkowski, op. cit., s. 328.
  366. Rudź, op. cit., s. 4.
  367. Notkowki, op. cit., s. 327; Wachowska, op. cit., s. 377; Władyka, op. cit., s. 506; A. W. Olasikowicz, rozmowa z dnia 8 lutego 1983 r.; znane egzemplarze „Echa Tomaszowskiego” znajdują się w Archiwum Piotrkowa Trybunalskiego, 1934, nr 172, 226; w zbiorach prywatnych A. W. Olasikowicza, 1934, nr 252, 255; natomiast w zbiorach J. P. Dekowskiego znajdują się wycinki z numerów 225, 229, 262-264, 271, 307 z 1934 r.
  368. Zbiory A. W, Olasikowicza.
  369. Notkowski, op. cit., s. 326; Ze starej prasy tomaszowskiej, „Panorama Robotnicza” 1978, nr 5, s. 8; nr 16, s. 4, 8 (m.in. „Dziennik Tomaszowski” 10 VIII 1937, 13 IX, 30 IX; 1938, 15 VIII, 25 VIII, 28 VIII, 13 IX.).
  370. „Tomaszów” 1936, nr 1, s. 1–20; Wachowska, op. cit., s. 377.
  371. a b Strona główna – ZUS, www.zus.pl [dostęp 2020-04-14] (pol.).
  372. Joanna Sztymelska, Współpraca ZSP nr 2 z ZUSem, Nasz Tomaszów, 6 września 2019 [dostęp 2020-04-16] (pol.).
  373. Zasięg terytorialny – Urząd Skarbowy w Tomaszowie Mazowieckim, www.lodzkie.kas.gov.pl [dostęp 2020-04-09].
  374. Zasięg terytorialny – Izba Administracji Skarbowej w Łodzi, www.lodzkie.kas.gov.pl [dostęp 2020-04-09].
  375. PT w Tomaszowie Mazowieckim | Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, www.krus.gov.pl [dostęp 2020-04-14].
  376. Tomaszowski | Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, www.arimr.gov.pl [dostęp 2020-04-14].
  377. Wydziały – Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim, www.tomaszow-maz.sr.gov.pl [dostęp 2020-07-06].
  378. Władze sądu – Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim, www.tomaszow-maz.sr.gov.pl [dostęp 2020-07-06].
  379. Prokuratura Rejnowa w Tomaszowie Mazowieckim, www.piotrkow-tryb.po.gov.pl [dostęp 2020-07-06] (pol.).
  380. Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego.
  381. Przestępczość w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002–2005, Stanisław Mordwa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica.
  382. Przestępczość w Tomaszowie Mazowieckim w latach 2002–2005, Stanisław Mordwa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica.
  383. Tomaszów Mazowiecki: Kamienica na pl. Kościuszki odzyska dawny blask, „NaszTomaszow.pl” [dostęp 2018-05-18] (pol.).
  384. Beata Dobrzyńska, Miejski monitoring w Tomaszowie Maz. rozrasta się. Gdzie zamontowano kolejne kamery? [ZDJĘCIA, FILM], Tomaszów Mazowiecki Nasze Miasto, 1 lipca 2020 [dostęp 2020-07-02] (pol.).
  385. Kurier Strażacki. Czasopismo strażaków województwa łódzkiego, marzec-kwiecień 2NR 173-174 ISSN 1644-4086.
  386. Portal Turystyczno-Krajoznawczy Województwa Łódzkiego, web.archive.org, 11 marca 2008 [dostęp 2020-07-11] [zarchiwizowane z adresu 2008-03-11].
  387. a b c Witold Jarno, Garnizon Wojska Polskiego w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1918–1939, 2019, ISBN 978-83-8142-245-1.
  388. a b ARCHIWUM – TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO [dostęp 2020-05-11] (pol.).
  389. Joanna Sztymelska, Rekonstrukcja historyczna poświęcona odzyskaniu niepodległości, Nasz Tomaszów, 10 listopada 2018 [dostęp 2020-05-11] (pol.).
  390. Egzamin kadetów „Mechanika”., „Nasz Tomaszów”, 7 stycznia 2020 [dostęp 2020-07-14] (pol.).
  391. Historia Parafii w Tomaszowie Mazowieckim – PEA Tomaszów Mazowiecki, tomaszow.luteranie.pl [dostęp 2018-05-25].
  392. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-18].
  393. Nowe boisko w Tomaszowie gotowe. Ma certyfikat FIFA 2 STAR, Polska Press.
  394. Witryna internetowa pływalni przy ZS 4.
  395. Paweł Bogaczewicz, Mamy rondo Tomaszowskich Olimpijczyków, Nasz Tomaszów, 27 kwietnia 2009 [dostęp 2020-06-13] (pol.).
  396. W Tomaszowie podwójnie złoty Zbigniew Bródka, PrzeglądSportowy.pl.
  397. Historia Klubu Sportowego Pilica w Tomaszowie Mazowieckim.
  398. W województwie łódzkim powstaje pierwsza w Polsce kryta hala lodowa, Gazeta Wyborcza.
  399. Minister Bańka: Na wiosnę 2017 będzie nowy tor lodowy w Tomaszowie Mazowieckim, PolsatSport.pl.
  400. tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl.
  401. Koniec walki, którą toczyli od 22 lat. Ruszyła budowa krytego toru dla panczenistów, Przegląd Sportowy.
  402. Canadian Broadcasting Corporation, ISU Speed Skating World Cup 2018: Tomaszow Mazowiecki – Sunday Dec. 9th [dostęp 2019-12-08].
  403. Russia win women’s Team Pursuit at ISU Speed Skating World Cup – Xinhua | English.news.cn, www.xinhuanet.com [dostęp 2019-12-08].
  404. Tomaszów Mazowiecki będzie współpracować z mołdawskim miastem Hîncești – NaszTomaszow.pl.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]