Tonkowiec wonny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tonkowiec wonny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad dwuliścienne właściwe
Rząd bobowce
Rodzina bobowate
Rodzaj tonkowiec
Gatunek tonkowiec wonny
Nazwa systematyczna
Dipteryx odorata (Aubl.) Willd.
Nasiona tonkowca

Tonkowiec wonny (Dipteryx odorata) – gatunek rośliny z rodziny bobowatych. Pochodzi z Ameryki Środkowej oraz północnej części Ameryki Południowej[2]. Jego nasiona znane są jako fasola tonka (też: bób tonka, fasola tonkini, fasola tonkińska). Łupiny ich są czarne i pomarszczone, posiadają gładkie brązowe wnętrze. Mają silny, słodki zapach ze względu na wysoką zawartość kumaryny. Słowo tonka pochodzi z języka Galibi (Carib), używanym w Gujanie Francuskiej.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Drzewo osiągające do 25-30 metrów, z pniem o średnicy do jednego metra[3]. Kora jest gładka i szara, natomiast drewno jest czerwone. Liście są pierzasto złożone, z listkami skórzastymi, błyszczącymi i ciemnozielonymi. Kwiaty są różowe. Każdy owoc zawiera jedno nasiono.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Kwiaty tego gatunku są zapylane przez owady. Kwitnienie trwa od marca do maja, a owoce dojrzewają od czerwca do lipca. Nietoperze żywią się miąższem owoców. Dla kilku gatunków grzybów tonkowiec wonny jest żywicielem: Anthostomella abdita, Diatrype ruficarnis, Macrophoma calvuligera i Myococopron cubense[3].

Datowanie radiowęglowe pni tonkowca wykazało, że drzewa osiągają wiek ponad tysiąc lat. Przed tym odkryciem nie przypuszczano by drzewo amazońskie mogło żyć tak długo ze względu na trudne warunki panujące w lasach tropikalnych[4].

Fitochemia i właściwości nasion[edytuj | edytuj kod]

Nasiona tonkowca zawierają kumarynę w ilości od 1 do 3%, a rzadko nawet do 10%[3]. Kumaryna odpowiada za przyjemny zapach nasion.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Tonkowiec wonny jest światłolubny. Rośnie na ubogich, dobrze osuszonych glebach. Jednak najlepszy wzrost osiąga na żyznych glebach bogatych w próchnicę. W rodzimym obszarze występowania najlepiej rośnie w warunkach średniej rocznej temperatury 25 °C i około 2000 mm opadów rocznie, z porą suchą od czerwca do listopada[5]. Twarde, zewnętrzne części strąków usuwa się i nasiona są rozkładane na 2–3 dni do wyschnięcia[3]. Głównymi producentami są: Wenezuela, Brazylia i Kolumbia. Najważniejszym krajem importującym są Stany Zjednoczone, gdzie nasiona są wykorzystywane przede wszystkim w przemyśle tytoniowym[3].

Wykorzystanie[edytuj | edytuj kod]

Nasiona stosowane są w przemyśle perfumeryjnym, cukierniczym, tytoniowym oraz jako dodatek aromatyzujący do piwa. Tonkowiec zazwyczaj dodawany jest do piw ciemnych, jak Stout czy Russian Imperial Stout. Nadaje piwu specyficzny i przyjemny aromat. Jednak kumaryna spożywana w dużych dawkach może powodować krwotoki, uszkodzenie wątroby lub porażenie serca[3], dlatego jej stężenie w produktach spożywczych jest kontrolowane.

Fasolka tonka jest używana jako substytut wanilii w perfumach i tytoniu; została jednak zakazana w niektórych krajach. Wciąż jest używana m.in. we Francji (głównie w deserach i potrawkach) oraz w perfumach.

Stosowanie nasion tonkowca w przemyśle spożywczym jest regulowane / ograniczone w Stanach Zjednoczonych przez Food and Drug Administration[6]. Wiele leków przeciwzakrzepowych na receptę, takich jak warfaryna, jest opartych na 4-hydroksykumarynie, chemicznej pochodnej kumaryny początkowo wyizolowanej z fasoli. Jednakże sama kumaryna nie ma właściwości przeciwzakrzepowych[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F: Angiosperm Phylogeny Website/Fabaceae (ang.). 2001–. [dostęp 2009-09-23].
  2. Dae Sik Jang, Eun Jung Park, Michael E. Hawthorne, Jose Schunke Vigo, James G. Graham, Fernando Cabieses, Bernard D. Santarsiero, Andrew D. Mesecar, Harry H. S. Fong, Rajendra G. Mehta, John M. Pezzuto, and A. Douglas Kinghorn, 2003. Potential Cancer Chemopreventive Constituents of the Seeds of Dipteryx odorata (Tonka Bean). Journal of Natural Products, Volume 66, Numer 5.
  3. a b c d e f CRC handbook of alternative cash crops, strona 238-239.
  4. Anna Lewington i Edward Parker, Ancient Trees: Ancient Trees: Trees that Live for a Thousand Years (Collins i Brown: Londyn, 1999), s. 64.
  5. Cristina Herrero-Jáuregui, Plinio Sist, Miguel A. Casado, 2012. From conflict of use to multiple use: Forest management innovations by small holders in Amazonian logging frontiers 208: 31-39.
  6. „2006 CFR Title 21, Volume 3". Retrieved 2009-07-06.
  7. Aldred, Elaine M (2009). Pharmacology. London UK: Elsevier – Churchill Livingstone str. 156. Podsumowane pod Phenols na https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/ruta-graveolens.