Topos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy pojęcia naukowego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Fragment XI-wiecznego rękopisu Topiki Cycerona. Rysunek przedstawiający podstawową klasyfikację toposów. Rękopis przechowywany w Sankt Gallen, w Bibliotece opactwa św. Galla pod sygnaturą 818, pagina 253.

Topos (stgr. τόπος κοινός) lub miejsce wspólne (łac. locus communis), w dawniejszych polskich pracach niekiedy komunał – twierdzenie przyjmowane w danej kulturze bez dowodu, będące podstawą argumentacji (według definicji dialektyczno-retorycznej) lub wywodzący się z retoryki powtarzający się motyw, utrwalony w literaturze (według definicji literackiej).

W nauce sformułowano wiele innych wyjaśnień pojęcia topos. Definicje te różnią się przede wszystkim ze względu na to, jaką dyscyplinę naukową reprezentuje badacz, który definicję sformułował. Topos uważa się bowiem współcześnie za pojęcie interdyscyplinarne, występujące w ramach teorii argumentacji i tekstu, które jest wykorzystywane podczas badań szczegółowych w różnych dyscyplinach naukowych i rozmaicie definiowane[1].

Wprowadzony przez Arystotelesa do dialektyki i retoryki termin topos używany jest współcześnie między innymi w teorii literatury, biblistyce, politologii, filozofii, reklamie, public relations, semiologii czy metodologii nauk[1].

Wynajdywaniem, analizą, klasyfikacją i zastosowaniem toposów zajmuje się odrębna dyscyplina naukowa – topika[2].

Znaczenie terminu[edytuj]

Słowo topos oznaczało w języku greckim miejsce w przestrzeni. Jednakże przez wielu greckich pisarzy było używane przenośnie – nie tylko na oznaczenie miejsca w przestrzeni, ale także „miejsca” w myśli, wypowiedzi czy tekście[3].

Zwrot τόπος κοινός oznaczał w klasycznej grece „wspólne dla wszystkich miejsce”. Przymiotnik koinos („wspólne”) związany był z komunikacyjnym aspektem pojęcia „miejsca”, odnoszonego – przez pisarzy – także do myśli, wypowiedzi czy tekstu. W tym znaczeniu wskazywał na istnienie wspólnoty mówców i słuchaczy lub pisarzy i czytelników. Wspólnota ta uznawała pewne sądy i wartości – wyrażane za pomocą „wspólnych dla wszystkich miejsc” w mowie czy tekście – za konieczne albo prawdziwe[3].

Autorzy rzymscy oddawali greckie τόπος κοινός używając łacińskiej kalki językowej locus communis. Za Cyceronem i Kwintylianem niektórzy polscy pisarze i naukowcy zwali więc topos miejscem wspólnym, co z kolei jest polską kalką językową terminu łacińskiego [4].

W język polskim grecki termin topos niekiedy oddawano dawniej słowem komunał. Ten polski termin wywodził się z łacińskiego locus communis. Komunał – jako synonim toposu – występuje w polskich pracach napisanych w XVII, XVIII i XIX wieku. Z podręczników szkolnych i literatury słowo to przeniknęło do języka potocznego, w którym stopniowo nabrało pejoratywnego znaczenia. Dlatego w XX wieku naukowcy zarzucili używanie tego spolszczenia terminu topos[3].

Topos w dialektyce[edytuj]

Pojęcie toposu wprowadził do nauki, w ramach dialektyki, Arystoteles w traktacie Topiki (Τόποι). W ujęciu Arystotelesa topos jest przesłanką sylogizmu dialektycznego, będącego podstawą entymematu. Dlatego umożliwia on przeprowadzenie wnioskowania dialektycznego, czyli argumentacji opartej na prawdopodobieństwie[5].

Topos jest więc – według Arystotelesa – konstytuantą (podstawą) argumentacji i refutacji dialektycznej. Można go przyrównać, na przykład, do aksjomatu w logice matematycznej czy paradygmatu w nauce[2]. Jest przesłanką argumentu, której nie trzeba w udowadniać, lecz jedynie wyciągać z niej wnioski – przesłanka ta bowiem uznawana jest za oczywistą. Inaczej mówiąc, topos jest twierdzeniem przyjmowanym bez dowodu[4].

Cyceron w traktacie Topika (Topica) oraz Kwintylian w Kształceniu mówcy (Institutio oratoria) – rozwijając twierdzenia Arystotelesa – uznali topos za generalizującą, infinitywną aplikację miejsc dowodowych (loci argumentorum)[6]. Topos jest więc – w ich ujęciu – argumentem dialektycznym, opierającym swoją moc dowodzenia na przekonaniach pewnej wspólnoty, dla której właściwy jest sposób myślenia, mówienia czy pisania uznający określone sądy i wartości za konieczne lub prawdziwe. Argumentu takiego nie trzeba uzasadniać, gdyż sam z siebie ma on dużą siłę dowodową w obrębie społeczności, w której funkcjonuje. Opiera się bowiem na zgodzie powszechnej (consensus omnium), to znaczy na więzach kulturowych charakterystycznych dla danej wspólnoty[4].

Topos w retoryce[edytuj]

Po napisaniu Topik, w jednej z kolejnych swoich prac, Retoryce(ang.) (Τέχνη ῥητορικῆ), Arystoteles omówił zasady zastosowania toposów podczas wygłaszania mowy i pisania tekstu. Stwierdził – na podstawie wielu przykładów – że topos jest niezbędnym elementem wypowiedzi. Następnie wykazał, że właściwe zastosowanie toposów jest konieczne dla poprawności argumentacji. Wprowadził też podział toposów retorycznych ze względu na ich zastosowanie oraz opisał różne grupy toposów[5].

W Retoryce Arystoteles zdefiniował topos jako gotowy, niewymagający uzasadnienia argument, zawierający stereotypowe rozumowanie typu najbardziej ogólnego, który można zastosować we wszelkiego rodzaju wypowiedziachmowach i tekstach – do udowadniania nawet przeciwstawnych tez[7].

Rozważania Arystotelesa na temat toposu rozwijali greccy i rzymscy retorzy. Szczególną rolę przypisał toposowi Cyceron. Uważany jest on za twórcę w pełni dojrzałej koncepcji toposu retorycznego. Elementy tej teorii rozproszone zostały w jego różnych dziełach – O inwencji, O mówcy, Brutusie, Mówcy, O najlepszym rodzaju mówców, Podziałach retorycznych oraz Topice. Teorię tę zebrał w całość i opatrzył zbiorem twierdzeń i przykładów Kwintylian w Kształceniu mówcy[8].

Według Cycerona topos to najbardziej użyteczny typ argumentu. Jego zdaniem: tak jak słowa powstają z liter, tak wypowiedź powstaje z toposów[8]. Dlatego – jak twierdził Cyceron – podczas dowodzenia własnych racji lub zbijania zarzutów, autor powinien odnaleźć właściwe twierdzenia i sądy w zbiorze toposów, a nie wymyślać nowe argumenty. Zasada ta oznacza, że poprawne argumenty tworzą pewien, akceptowalny przez autora i odbiorców, zbiór toposów oraz że istnieje wspólnota, dla której właściwy jest sposób myślenia, mówienia czy pisania oparty na tychże toposach. Istnienie takiej wspólnoty – według Cycerona – stanowi podstawę porozumienia między autorem a odbiorcami, dlatego użycie podczas wypowiedzi właściwych toposów pozwala przekonać odbiorców do tezy autora[9].

Przypisy

  1. a b Bogdanowska 2008 ↓, s. 56.
  2. a b Bogdanowska 2008 ↓, s. 36-38.
  3. a b c Bogdanowska 2008 ↓, s. 36.
  4. a b c Bogdanowska 2008 ↓, s. 35.
  5. a b Bogdanowska 2008 ↓, s. 37-38.
  6. Lausberg 2002 ↓, s. 249.
  7. Ziomek 1990 ↓, s. 289-290.
  8. a b Bogdanowska 2008 ↓, s. 39.
  9. Ziomek 1990 ↓, s. 99.

Bibliografia[edytuj]