To jest dobry artykuł

Torpedowce typu Sleipner

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Typ Sleipner
Ilustracja
KNMÆger” (lub „Sleipner”) podczas prób[a]
Kraj budowy  Norwegia
Użytkownicy  Norweska KMW (6)
 Kriegsmarine (4)
Stocznia Główna Stocznia Marynarki, Horten (5)
Stocznia Mechaniczna, Fredrikstad (1)
Wejście do służby 1937–1940
Wycofanie 1959
Zbudowane okręty 6
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 597 ts standard
708 t pełna
Długość 74,3 m
Szerokość 7,75 m
Zanurzenie 2,1 m
Napęd 2 turbiny parowe o mocy łącznej 12 500 KM, 3 kotły parowe Yarrow, 2 śruby
Prędkość 32 w.
Zasięg 3500 Mm przy 15 w.
Załoga 75
Uzbrojenie • stan początkowy:
3 działa 102 mm L/40 (3×I)
1 działko plot 40 mm
2 wkm 12,7 mm
2 wt 533 mm (1×II)
2 mbg, bg

Torpedowce typu Sleipner – seria norweskich okrętów z okresu II wojny światowej i powojennego, składająca się z sześciu okrętów. Klasyfikowane jako niszczyciele, w rzeczywistości odpowiadały klasie torpedowców. Od 1937 roku do kampanii norweskiej w 1940 roku do służby w marynarce Norwegii weszły cztery okręty. Po upadku Norwegii, dwa zdobyte i dwa nowo ukończone okręty wcielono do niemieckiej Kriegsmarine, natomiast jeden po ucieczce operował z portów brytyjskich. Pięć okrętów przetrwało wojnę, po której powróciły do marynarki norweskiej, przeklasyfikowane na fregaty. Wycofano je ze służby do 1959 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W trakcie I wojny światowej, podczas której Norwegia pozostawała neutralna, oraz przez dłuższy czas po jej zakończeniu, niewielka norweska marynarka wojenna z przyczyn finansowych i politycznych nie zamawiała dalszych okrętów. Dopiero na początku lat 30. zdecydowano zbudować nowe niszczyciele, po około 25 latach od skonstruowania poprzednich niszczycieli typu Draug, które pochodziły z początku XX wieku i były już całkowicie przestarzałe[1]. Zdecydowano zbudować jak najmniejsze, a przez to najtańsze okręty, zachowując możliwie silne uzbrojenie[2]. Dlatego typ Sleipner, chociaż klasyfikowany jako niszczyciel (norw. jager), faktycznie odpowiadał wielkością i charakterystykami nowo budowanym na świecie torpedowcom, i tak też jest często określany w literaturze[2][3]. Mimo przerwy w projektowaniu nowych okrętów, Norwegowie zdołali samodzielnie zaprojektować udane i oryginalne okręty, aczkolwiek ich możliwości bojowe były limitowane ich wielkością[2]. Dla zmniejszenia masy kadłuba i siłowni zastosowano kadłub o nowocześniejszym podłużnym układzie wiązań, bez podwójnego dna, oraz kotłownię o wyższym ciśnieniu pary[2]. Mimo mniejszych rozmiarów, kadłub zachował podział na liczne poprzeczne przedziały wodoszczelne[2]. Niszczyciele przeznaczone były przede wszystkim do obrony wybrzeża Norwegii, mimo to dysponowały sporym zasięgiem[1].

Stępkę pod budowę prototypowego okrętu „Sleipner”, położono w Głównej Stoczni Marynarki w Horten w 1933 roku, drugiego („Æger”) w następnym roku[b]. Oba zwodowano w 1936 roku, kiedy też rozpoczęto budowę trzeciego okrętu („Gyller”)[1]. „Sleipner” wszedł jako pierwszy do służby w 1937 roku, dalsze dwa w ciągu dwóch kolejnych lat. Po zamówieniu i zbudowaniu pierwszych trzech okrętów, budowę kolejnych według zmodyfikowanego projektu – znanego też jako podtyp Odin – rozpoczęto w 1938 roku[c]. Ponieważ okazało się, że dążenie do umieszczenia silnego uzbrojenia na niewielkich jednostkach odbija się negatywnie na ich własnościach morskich i stateczności, zdecydowano odciążyć okręty drugiej serii, redukując uzbrojenie z trzech do dwóch dział[2]. Ich kadłuby wydłużono też o 2 metry, co pociągnęło niewielki wzrost wyporności[2]. Wszystkie okręty otrzymały nazwy postaci z mitologii nordyckiej (Sleipnir, Ägir, Odyn, Thor, Baldur), z wyjątkiem „Gyller” (pol. lśniący)[1]. Budowano je w Horten, z wyjątkiem „Tora”, zbudowanego w Stoczni Mechanicznej we Fredrikstad[1].

Kolejny typ niszczycieli norweskich Aalesund stanowił już powiększone okręty, o wyporności standardowej 1220 t i uzbrojeniu w cztery działa 120 mm, aczkolwiek oparty był na bazie typu Sleipner. Budowę dwóch okrętów rozpoczęto w 1939 roku, lecz nie ukończono ich z powodu wybuchu wojny[2].

Okręty[edytuj | edytuj kod]

Nazwa   Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby
I seria:
Sleipner 1933, Horten 07. 05. 1936 1937
Æger 1934, Horten 25. 08. 1936 1938
Gyller 1936, Horten 07. 08. 1938 01. 08. 1939[4]
II seria:
Odin 1938, Horten 17. 01. 1939 17. 09. 1939[4]
Tor 1938, Fredrikstad 07. 09. 1939 13. 06. 1940 (Niemcy → Tiger)
Balder 1938, Horten 11. 10. 1939 26. 06. 1940 (Niemcy → Leopard)
Główne źródło[2]

Opis[edytuj | edytuj kod]

Sylwetka okrętów (z niemieckimi modyfikacjami uzbrojenia)

Architektura i konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Wyporność standardowa okrętów pierwszej serii wynosiła 597 ts (ton angielskich), a pełna 708 ts (719 ton metrycznych)[5][d]. W drugiej serii wyporność standardowa wzrosła do 635 ts[5][e]. Długość między pionami okrętów pierwszej serii wynosiła 72 m, a całkowita 74,3 m, natomiast w przypadku drugiej serii parametry te wynosiły odpowiednio 74 m i około 76 m[2]. Szerokość kadłuba obu wersji sięgała 7,75 m, a średnie zanurzenie 2,1 m, natomiast maksymalne 4,1 m[6].

Okręty miały typową architekturę i rozmiary dla torpedowców tego okresu. Kadłub miał podniesiony pokład dziobowy na niecałej 1/3 długości, o lekkim wzniosie i mało nachylonej dziobnicy[7]. Na pokładzie dziobowym znajdowało się działo dziobowe artylerii głównej oraz niewielkich rozmiarów nadbudówka z pomostem nawigacyjnym i bojowym. Bezpośrednio za nadbudówką był palowy, lekko pochyły maszt. Za uskokiem pokładu ciągnęła się przez całe śródokręcie wąska i niska pokładówka, na której były umieszczone, w kolejności: szeroki, pojedynczy komin z kołpakiem, podwójna wyrzutnia torpedowa, szczątkowy maszt rufowy, działko przeciwlotnicze 40 mm i drugie działo 102 mm[7]. Trzecie działo artylerii głównej znajdowało się na pokładzie rufowym, poniżej drugiego działa, umieszczonego w superpozycji[7]. Za działem tym był jeszcze dość długi wolny pokład rufowy, a kadłub kończył się łamaną pawężą (o kształcie szerokiego „V” od góry)[7]. Kadłub dzielił się na 12 poprzecznych przedziałów wodoszczelnych, nie miał podwójnego dna[8]. Załoga w służbie norweskiej składała się z 75 osób[6].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Rufowe działa „Sleipnera” w pierwotnej postaci

Pierwotne uzbrojenie artyleryjskie stanowiły trzy pojedyncze armaty morskie kalibru 102 mm Bofors[3][4][9] (w części literatury podawanego jako 100 mm[1][2]). Działa miały długość lufy L/40 (40 kalibrów) i były osłonięte płytkimi maskami przeciwodłamkowymi. „Odin” i okręty jego podtypu były uzbrojone tylko w dwa działa, bez działa nr 2[2][3]. Uzbrojenie przeciwlotnicze stanowiło pojedyncze nowoczesne działko automatyczne 40 mm Bofors i dwa wkm 12,7 mm Colt[5][f]. Uzbrojenie torpedowe należało jednak ocenić jako dość słabe, składające się tylko z dwóch torped kalibru 533 mm (typowego dla niszczycieli) w podwójnej obrotowej wyrzutni na śródokręciu (jedynie na „Gyller” – dwie podwójne wyrzutnie)[6]. Uzbrojenie przeciw okrętom podwodnym stanowiły 4 zrzutnie bomb głębinowych[2], a według niektórych źródeł, także 2 miotacze bomb głębinowych[6]. Później uzbrojenie okrętów było modyfikowane w sposób opisany poniżej.

Napęd[edytuj | edytuj kod]

Napęd stanowiły dwa zespoły turbin parowych De Laval z przekładniami o mocy łącznej 12 500 KM, poruszające dwie śruby o średnicy 1650 mm[8]. Parę dla turbin dostarczały trzy kotły parowe Yarrow, o wysokim ciśnieniu 32 atmosfer[8]. Kotły były umieszczone w trzech przedziałach kotłowni, a turbiny za nimi, w dwóch przedziałach maszynowni[8]. Prędkość projektowa wynosiła 30 węzłów[2], natomiast maksymalna – 32 węzły[6]. Zasięg pływania wynosił 3500 Mm przy prędkości 15 węzłów[6].

Służba w skrócie[edytuj | edytuj kod]

W służbie norweskiej podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W chwili wybuchu II wojny światowej w służbie znajdowały się tylko pierwsze trzy jednostki: „Sleipner”, „Æger” i „Gyller”, do których dołączył „Odin”. Brały one udział w patrolowaniu norweskich wód terytorialnych, eskortowaniu statków stron walczących utrzymujących handel z Norwegią oraz w strzeżeniu neutralności[10]. M.in. „Odin” eskortował na wodach norweskich 2 października 1939 polskie statki „Robur IV”, „Kromań”, „Wilno”, „Chorzów” i „Narocz” przedzierające się z Göteborga do Wielkiej Brytanii[1]. Dwa pozostałe torpedowce zwodowano we wrześniu i październiku 1939, lecz w chwili niemieckiego ataku na Norwegię pozostawały w stoczniach i były nieuzbrojone i niewyposażone. „Sleipner” i „Aeger” tworzyły 2. Dywizjon Niszczycieli, a „Gyller” i „Odin” – 3. Dywizjon[11]. 8 kwietnia 1940 „Odin” i „Gyller” ratowały rozbitków z niemieckiego transportowca wojska „Rio de Janeiro” zatopionego przez polski okręt podwodny ORP „Orzeł”[12]

Wrak „Ægera”
KNM „Sleipner” podczas II w. św.

Podczas niemieckiego ataku 9 kwietnia 1940 okręty były rozrzucone po poszczególnych portach: „Sleipner” w Kristiansund, „Æger” w Stavanger, „Gyller” w Kristiansand i „Odin” w pobliskim Marvika[11]. Tego dnia „Æger” zatrzymał pod Stavangerem niemiecki statek „Roda” (6780 BRT), wiozący ciężką broń dla niemieckich spadochroniarzy, który po ostrzelaniu wszedł na skały i zatonął[11]. Później tego samego dnia „Æger” jednak został zbombardowany przez niemieckie samoloty startujące ze zdobytego lotniska Sola, po czym wyrzucił się na brzeg wysepki Hundvåg pod Stavangerem (8 zabitych)[11]. Jeszcze podczas kampanii Niemcy zdjęli z niego uzbrojenie. Wrak został pocięty w 1948[11].

„Sleipner” od 11 kwietnia walczył z niemieckimi samolotami pod Kristiansundem, zestrzeliwując podczas kampanii prawdopodobnie cztery samoloty[13]. Szczególnie intensywnie był atakowany 25 kwietnia, doznając drobnych uszkodzeń od odłamków bomb[13]. 27 kwietnia, jako jeden z niewielu norweskich okrętów, „Sleipner” dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie wszedł w skład emigracyjnej alianckiej marynarki Norwegii. Jego trzy działa zamieniono tam następnie na dwa brytyjskie działa uniwersalne 102 mm Mk V, odciążając przy tym okręt (według części publikacji, miało to mieć miejsce już podczas remontu w maju–czerwcu 1940)[13]. Otrzymał także 2 lub 3 działka przeciwlotnicze 20 mm[13]. Ze znakiem taktycznym H48 służył jako okręt obrony przeciwlotniczej w Rosyth, a następnie od kwietnia 1941 do lutego 1944 służył do eskorty konwojów przybrzeżnych, łącznie eskortując ich 156 w ciągu 404 dni w morzu[13]. Z powodu wyeksploatowania i przejęcia nowszych okrętów od Brytyjczyków, 27 lutego 1944 został odstawiony do rezerwy[13].

Podczas niemieckiego ataku „Gyller” 9 kwietnia zatopił artylerią pod Kristiansandem niemiecki statek handlowy „Seattle” (7369 BRT), lecz po kapitulacji sił norweskich, wraz z „Odinem” został zdobyty przez Niemców[13]. Nieukończony „Balder” został zdobyty w Horten, a „Tor” został przez Norwegów samozatopiony we Fredrikstadzie, lecz już 16 kwietnia został podniesiony przez Niemców i oba zostały przez nich następnie ukończone[13].

W służbie niemieckiej[edytuj | edytuj kod]

„Gyller” i „Odin” zostały przejęte przez Niemców 11 kwietnia 1940 w Kristiansandzie, po czym odpowiednio 20 i 23 kwietnia weszły do niemieckiej służby jako „Löwe” i „Panther”[8]. „Tor” po podniesieniu i remoncie wszedł do służby 13 czerwca 1940 jako „Tiger”, a „Balder” po ukończeniu, 26 lipca 1940 jako „Leopard”[8]. Weszły one do służby jako torpedowce, otrzymując nazwy drapieżników, jak wcześniejsze niemieckie torpedowce (lew, pantera, tygrys, leopard)[14]. Utworzyły one 7. Flotyllę Torpedowców i były używane do grudnia 1940 do zadań eskortowych w Skagerraku i Kattegacie[13]. Okręty zmodyfikowano, usuwając działo 102 mm nr 2 (w przypadku okrętów je posiadających) i montując działko przeciwlotnicze 20 mm[13]. Według części źródeł, przystosowano je także do stawiania 24 min[13]. 1 stycznia 1942 roku wycofano je do zadań pomocniczych – jako poławiacze torped ćwiczebnych 27. Flotylli Okrętów Podwodnych w Gdyni[8][g].

W latach 1941–1942 dalej zmodyfikowano ich uzbrojenie, usuwając dziobowe działo nr 1 i wyrzutnie torped oraz zwiększając liczbę działek przeciwlotniczych 20 mm do trzech (jeden dwuwyrzutniowy aparat torpedowy zachował tylko „Löwe”, który od początku jako jedyny miał dwa aparaty torpedowe)[13]. Według innych źródeł jednak, od początku 1941 roku uzbrojenie zmieniono im na jedno niemieckie działo 105 mm o długości lufy L/45, jedno działko plot 37 mm i dwa działka plot 20 mm (na „Panther” – 4), bez wyrzutni torped i min[8]. Załoga w niemieckiej służbie wynosiła 86–88 osób[8].

Okręty służyły na Bałtyku do maja 1945 roku, uczestnicząc pod koniec wojny w ewakuacji niemieckiej ludności na zachód. „Löwe” eskortował 30 stycznia 1945 statek „Wilhelm Gustloff”, a po jego storpedowaniu przez okręt podwodny S-13, bezskutecznie próbował atakować ten okręt, a następnie uratował 252 rozbitków ze statku[15]. W chwili zakończenia wojny okręty znajdowały się w Niemczech i Danii, po czym, wraz ze „Sleipnerem”, powróciły po wojnie do Norwegii[15].

W służbie norweskiej powojennej[edytuj | edytuj kod]

KNM „Gyller” jako fregata w 1953

19 września 1946 nadano okrętom numery taktyczne od L01 do L05 (w kolejności: „Sleipner”, „Gyller”, „Odin”, „Tor”, „Balder”), a w latach 1952–1954 numery NATO: F300 – F304[15]. W 1948 okręty zmodernizowano i przeklasyfikowano na fregaty, przezbrajając je w trzy działa plot 76 mm, 2 działka plot 40 mm, 2 wkm 12,7 mm i 4 zrzutnie bomb głębinowych, bez uzbrojenia torpedowego[15]. Nie były już intensywnie używane z uwagi na zużycie mechanizmów. Wycofano je w 1959, po czym złomowano[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W niektórych źródłach (Kaczmarek 1994 ↓, s. 52, W. Supiński, L. Błaszczyk: Okręty wojenne 1900-1966, Warszawa 1967, s.197) zdjęcie to jest opisane jako „Sleipner” podczas prób odbiorczych.
  2. W literaturze brak jest, z nielicznymi wyjątkami, dokładnych dat położenia stępki i wejścia do służby norweskiej okrętów tego typu (np. Daszjan 2005 ↓, Kaczmarek 1994 ↓, s. 56, Whitley 1997 ↓, s. 220–221).
  3. Daszjan 2005 ↓. W części literatury okręty grupy Odin określane są w ogóle jako odrębny typ Odin (Whitley 1997 ↓, s. 220–221, Gardiner i Chesneau (red.) 1980 ↓, s. 379–380).
  4. Według innych danych, wyporność standardowa 590 ts, pełna 735 t (Kaczmarek 1994 ↓, s. 56).
  5. Daszjan 2005 ↓ podaje również wyporność pełną II serii – 719 t, lecz wartość ta budzi wątpliwości, gdyż jest niewiele większa od wyporności pełnej I serii, a zarazem równa wyporności pełnej I serii wyrażonej w tonach metrycznych (wg Whitley 1997 ↓, s. 220).
  6. Według odosobnionych danych, „Odin” zamiast działka 40 mm miał działko 20 mm, a wkm-y 12,7 mm miały tylko „Sleipner” i „Æger” (Kaczmarek 1994 ↓, s. 56).
  7. Kaczmarek 1994 ↓, s. 54 sugeruje, że okręty służyły jako poławiacze torped już po grudniu 1940.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Kaczmarek 1994 ↓, s. 52.
  2. a b c d e f g h i j k l m n Daszjan 2005 ↓.
  3. a b c Gardiner i Chesneau (red.) 1980 ↓, s. 379–380.
  4. a b c Whitley 1997 ↓, s. 220–221.
  5. a b c Daszjan 2005 ↓; Whitley 1997 ↓, s. 220–221
  6. a b c d e f Kaczmarek 1994 ↓, s. 56.
  7. a b c d Na podstawie rysunków Kaczmarek 1994 ↓, s. 57.
  8. a b c d e f g h i Gröner, Jung i Maass 1999 ↓, s. 95.
  9. Tony DiGiulian: Naval Guns of Norway (ang.). NavWeaps. [dostęp 15-07-2020].
  10. Kaczmarek 1994 ↓, s. 52–53.
  11. a b c d e Kaczmarek 1994 ↓, s. 53.
  12. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 2 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2010-11-02].
  13. a b c d e f g h i j k l Kaczmarek 1994 ↓, s. 54.
  14. Gröner, Jung i Maass 1999 ↓, s. 64–66.
  15. a b c d e Kaczmarek 1994 ↓, s. 55.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A.W. Daszjan. Korabli Wtoroj mirowoj wojny – WMS Polszy i stran Skandinawii (Danii, Norwiegii, Szwiecyi i Finlandii). „Morskaja Kollekcyja”. Nr 3/, 2005 (ros.). 
  • Rafał Kaczmarek. Norweskie niszczyciele typu „Sleipner”. „Okręty Wojenne”. Nr 12, s. 52–57, 1994. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. 
  • Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.): Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.)
  • Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Bd. 2: Torpedoboote, Zerstörer, Schnellboote, Minensuchboote, Minenräumboote. München: Bernard & Graefe, 1999. ISBN 3-7637-4801-6. (niem.)
  • M.J. Whitley: Zerstörer im Zweiten Welkrieg. Stuttgart: Motorbuch Verlag, 1997, s. 220–221. ISBN 3-613-01426-2. (niem.)