Toruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta w województwie kujawsko-pomorskim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Toruń
Ratusz Staromiejski, Pałac Dąmbskich, Brama Mostowa, Pomnik Mikołaja Kopernika, Stare Miasto widziane z lewego brzegu Wisły
Ratusz Staromiejski, Pałac Dąmbskich, Brama Mostowa, Pomnik Mikołaja Kopernika, Stare Miasto widziane z lewego brzegu Wisły
Herb Flaga
Herb Torunia Flaga Torunia
Dewiza: Durabo (Przetrwam)
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja bydgosko-toruńska
Data założenia X wiek[1]
Prawa miejskie 28 grudnia 1233
Prezydent Michał Zaleski
Powierzchnia 115,72 km²
Wysokość 34-95 m n.p.m.
Populacja (31.12.2014)
• liczba ludności
• gęstość

203 158[2]
1756 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 87-100 do 87-120
Tablice rejestracyjne CT (od 04.2000) TO*, TU*, TY* (wydawane w latach 1976-2000)
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Toruń
Toruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Toruń
Toruń
Ziemia 53°01′20″N 18°36′40″E/53,022222 18,611111
TERC
(TERYT)
0463011
SIMC 0982724
Hasło promocyjne: Toruń porusza
Urząd miejski
Wały gen. Władysława Sikorskiego 8
87-100 Toruń
Strona internetowa
BIP
Bilbord z nowym hasłem reklamowym Torunia
Anioł z herbem miasta
Spichrze na Starym Mieście
Wisła na wysokości hotelu Copernicus
Fragment Rynku Staromiejskiego
Park Miejski - fontanna parkowa

Toruń i (niem. Thorn, łac. Thorunia, Torunium) – miasto na prawach powiatu w województwie kujawsko-pomorskim. Prawobrzeżna część miasta leży na Pomorzu[3], lewobrzeżna część położona jest na Kujawach. Miasto leży nad Wisłą i Drwęcą.

Siedziba marszałka województwa kujawsko-pomorskiego[4], siedziba organów samorządu województwa, czyli Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Kujawsko-Pomorskiego Sejmiku Wojewódzkiego oraz jednostek wojewódzkich im podporządkowanych, a także siedziba starosty powiatu toruńskiego. Jest również jednym z miast centralnych Bydgosko-Toruńskiego Obszaru Funkcjonalnego[5]. Stolica diecezji toruńskiej.

Jest jednym z najstarszych miast Polski (prawa miejskie uzyskał w 1233 roku[6]). W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla[7]. Obecnie szesnaste pod względem liczby ludności miasto w kraju (203 158 mieszkańców wg GUS na dzień 31.12.2014). Miasto jest dużym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym, naukowym, akademickim i turystycznym oraz węzłem drogowym i kolejowym. Miejsce urodzenia Mikołaja Kopernika.

W 1997 roku toruński zespół staromiejski został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a od 2004 roku Toruń jest ogólnopolską siedzibą Ligi Polskich Miast UNESCO.

Patronem Torunia jest św. Jan Chrzciciel. Święto miasta jest obchodzone 24 czerwca[8].

Spis treści

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto w Toruniu

Toruń położony jest na obu brzegach Wisły, w widłach Wisły i Drwęcy, we wschodniej części Kotliny Toruńskiej na styku trzech krain historycznych[9]:

Natomiast pod względem geograficznym obszar północny miasta należy do Pojezierza Chełmińskiego, wschodni do Pojezierza Dobrzeńskiego, a południowy leży w dolinie Wisły, zwanej Kotliną Toruńską, stanowiącą część Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej[10].

Większa część miasta położona jest po prawej stronie Wisły, historycznie, a przez to kulturowo i cywilizacyjnie należy do Pomorza, a lewobrzeżna zaś do Kujaw[11].

Środowisko przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Toruń położony jest w zalesionej Kotlinie Toruńskiej, po obu stronach rzeki Wisły, otoczony prawie ze wszystkich stron lasami. Dalej od niecki rzeki teren wznosi się (50–60 m n.p.m.), często stromo (np. osiedle Na Skarpie), staje się pagórkowaty, tworząc malownicze tarasy, o ziemi piaszczystej (V, VI klasa)[12]. Teren wokół Torunia określany jest jako pagórkowaty[13].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Limnigraf - stacja pomiarowa w Toruniu

Klimat na terenie miasta charakteryzuje się przede wszystkim dużą zmiennością spowodowaną ścieraniem się mas powietrza kontynentalnego ze wschodu i oceanicznego z zachodu. Wpływ na to ma położenie geograficzne miasta - Kotlina Toruńska od południa i dolina Wisły od północy[14].

  • Najwyższa średnia temperatura w skali roku przypada na lipiec (ok. 22 st.C), a najniższa na styczeń (ok. -4 st.C)[15]
  • Średnia temperatura roczna dla miasta wynosi (ok. 7,9 st.C)[16]
  • W ciągu roku największe nasłonecznienie w Toruniu przypada na maj i sierpień
  • W mieście najczęściej występuje wiatr zachodni i południowy, a najrzadziej wieje z północy[17]
  • Najbardziej deszczowym miesiącem w ciągu roku w Toruniu jest lipiec[18]

Stacje meteorologiczne:

Na terenie miasta zlokalizowanych jest kilka stacji meteorologicznych, m. in.:

Średnia temperatura i opady dla Torunia
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie maksymalne temperatury [°C] 1 1 6 12 18 21 22 22 18 12 6 2 12
Średnie minimalne temperatury [°C] -4 -4 -1 3 8 11 13 12 9 5 1 -2 4
Opady [mm] 27.9 25.4 22.9 30.5 48.3 68.6 81.3 58.4 40.6 27.9 35.6 35.6 513,1
Źródło: Weatherbase[22] 17.12.2008

Wody[edytuj | edytuj kod]

Największą rzeką jest dzieląca miasto na dwie części Wisła, dzięki której starówka zyskuje malownicze położenie. Drugą co do wielkości jest Drwęca, a trzecią Struga Toruńska. Struga Toruńska w części swego biegu przepływa pod zespołem staromiejskim, gdzie jej fragmenty są wyeksponowane w budynkach i chodnikach.

Największym zbiornikiem wodnym w Toruniu jest staw Nagus na Rudaku, później Kaszownik obok starówki i kilka mniejszych.

W okresie powojennym najwyższy stan Wisły w Toruniu wynosił 867 cm w czerwcu 1962 roku[23].

Wybrane akweny w Toruniu

Martwa Wisła na terenie Parku Miejskiego - Bydgoskie Przedmieście
Staw Kaszownik w centrum miasta
Struga Toruńska na Starym Mieście - Plac Dominikański
Wisła na wysokości Rubinkowa
Port Drzewny w zachodniej części miasta

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Błonia nadwiślańskie

Toruń prawie ze wszystkich stron otoczony jest przez obszary leśne, stanowiące tereny rekreacyjne – Barbarka, Las Bielawski, Bielański, Łysomicki, Papowski, Lasy Ciechocińskie, Puszcza Bydgoska, oraz trzy rezerwaty: rezerwat leśny Las Piwnicki z 1924 roku; najdłuższy rezerwat ichtiologiczny w Polsce – Rezerwat na rzece Drwęcy z 1961 roku (z ginącym minogiem rzecznym) oraz unikatowo położony w centrum miasta rezerwat leśny Kępa Bazarowa z 1987 roku, na wiślanej wyspie, naprzeciwko toruńskiej starówki.

Administracja rolna, leśna i geodezyjna

W mieście siedzibę mają następujące instytucje: Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych - Obejmuje swym zasięgiem lasy regionu kujawsko-pomorskiego i części województwa pomorskiego o powierzchni 432 658 ha na obszarze ogółem 456 717 ha[24], Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa - instytucja ta wspiera rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich z regionu kujawsko-pomorskiego[25]. Ponadto w Toruniu znajduję się Wydział produkcyjny Biura Urządzeń Lasu i Geodezji Leśnej[26].

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu znajduje się duża liczba terenów zielonych, a miasto zalicza się do jednego z najbardziej zielonych w Polsce (około 30% powierzchni). Łączna powierzchnia lasów to 2755 ha. Główne parki skupione są w centrum na tzw. Plantach wokół starówki, gdzie po likwidacji średniowiecznych umocnień w XIX wieku wygospodarowano strefę zieleni wokół Starego Miasta, znacznie poszerzoną po rozebraniu nowożytnych i XIX-wiecznych fortyfikacji bastionowych w latach 20. XX w.

Poza tym w Toruniu znajduje się kilkanaście parków. Największymi terenami rekreacyjnymi są: Barbarka, ze szkołą leśną, urządzeniami rekreacyjnymi, placami zabaw; niedawno zagospodarowane Błonia Wisły oraz trzy rezerwaty. Najstarszymi terenami zielonymi są: Park Miejski na Bydgoskim Przedmieściu, Park na Bielawach założony w XVIII wieku oraz najstarszy w Polsce Ogród Zoobotaniczny z 1797 roku.

Wybrane tereny zielone w Toruniu

Drzewostan w Parku Miejskim - Bydgoskie Przedmieście
Dolina Marzeń
Planty przy Muzeum Etnograficznym
Drzewostan przy ulicy Chopina
Drzewostan na Placu Rapackiego

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczna Krzywa Wieża w systemie murów obronnych (XIII w.)
Toruń z mostem przez Wisłę z 1500 r.
Toruń twierdzą od 1641 r.
Oblężenie Torunia przez armię szwedzką w 1658, z dzieła Pufendorfa Caroli gustavi... vita et res gestae, 1697, grafika E.J. Dahlberga
Pocztówka z panoramą Torunia (1897); na zdjęciu m.in. budowa wieży kościoła Świętego Ducha (1893–1899), limnigraf (1892) oraz Brama Łazienna (zburzona w końcu XIX w.)
Budynek Policji Miejskiej i aresztu z 1902 roku. Dziś Urząd Miasta
Muszla koncertowa Teatru Wiktoria w Toruniu w 1903 rok
Hala sterowcowa na Bielanach (1911-1945)
Pomorski Urząd Wojewódzki w Toruniu 1920-1939
Niemiecki obóz dla internowanych w Forcie VII
Toruń i okolice w 1965 roku
Miasteczko Uniwersyteckie – Budowa Biblioteki Głównej UMK, maj 1970 rok
Most drogowy im. Elżbiety Zawackiej w Toruniu
Centrum Kulturalno-Kongresowe „Jordanki” (w budowie)

Obszar dzisiejszego miasta w epokach prehistorycznych znajdował się na styku trzech krain geograficznych, miał dostęp do rzeki oraz dogodną przeprawę (bród) przez Wisłę, co sprawiło, iż osadnictwo na obszarze dzisiejszego miasta i w jego okolicy rozwijało się od paleolitu, ok. 9 tys. lat p.n.e. Przez Toruń prowadził także bursztynowy szlak. Około roku 1100 p.n.e. na obszarze obecnego zamku krzyżackiego funkcjonowała osada łużycka.

W okresie od IX do XIII w. w tym miejscu wznosił się pierwotny słowiański gród toruński, otoczony drewniano-ziemnymi wałami, strzegący przeprawy przez Wisłę.

Toruń w państwie krzyżackim (1231-1454)[edytuj | edytuj kod]

Początek współczesnemu miastu dali Krzyżacy w 1230 roku, dla których był on punktem wyjścia do podboju plemion pruskich i tworzenia państwa krzyżackiego. Pierwszą wzmiankę historyczną o Toruniu zawiera dokument lokacyjny z 28 grudnia 1233 roku wystawiony przez Hermana von Salza, mistrza krzyżackiego. W roku 1236, z powodu częstych powodzi nawiedzających te nisko położone tereny przeniesiono miasto w górę rzeki, w miejsce jego obecnego położenia. Nowe terytorium miasta określał odnowiony przywilej chełmiński z 1251 roku, wystawiony w miejsce starego, zniszczonego w pożarze. 13 sierpnia 1264 roku nadano prawa miejskie drugiej osadzie – Nowemu Miastu, od wschodu stykającemu się ze Starym Miastem. W 1454 roku oba miasta połączono, zachowując jednak dzielące je mury obronne.

W 1280 roku Toruń stał się członkiem Hanzy. XIV-XV wiek to pierwszy okres szybkiego rozwoju miasta. Toruń stał się dużym ośrodkiem handlowym w Prusach, liczącym aż 20 tysięcy mieszkańców.

1 lutego 1411 roku w Toruniu zawarto I pokój toruński, kończący tzw. wielką wojnę polsko-krzyżacką 1409–1411. W 1440 roku Toruń był jednym z głównych organizatorów Związku Pruskiego i siedzibą jego Tajnej Rady.

Toruń w latach 1454-1807[edytuj | edytuj kod]

W 1454 roku wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Dla wzmocnienia poparcia szlachty król polski w 1454 roku nadał słynne przywileje szlacheckie. Stało się to na Zamku Dybowskim, w podmiejskiej osadzie Nieszawa (obecnie dzielnica Torunia). 6 marca 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego wydał akt inkorporacji Prus do Królestwa Polskiego i wcielił Toruń do Polski. W czasie wojny Toruń wsparł finansowo króla polskiego ogromnymi sumami pieniędzy (szacowanymi przez historyków na prawie 200 tysięcy grzywien, tj. kwotę równą dochodom ówczesnego Krakowa w ciągu 80 lat, a Poznania w ciągu 270 lat). 19 października 1466 roku II pokój toruński zakończył wojnę trzynastoletnią. W wyniku jego postanowień Toruń wraz z Prusami Królewskimi wszedł w skład państwa polskiego, uzyskując w nim wraz z Gdańskiem i Elblągiem pozycję uprzywilejowaną.

Już w trakcie wojny trzynastoletniej Toruń otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka tzw. privilegia Casimiriana (zwłaszcza tzw. wielki przywilej z 1457 r.), które określiły zasady politycznej odrębności Torunia oraz podstawy prawno-ustrojowej niezależności i silnej jego gospodarki aż do rozbiorów Rzeczypospolitej i włączenia go do Królestwa Prus w 1793 roku W ten sposób Toruń (podobnie jak Gdańsk i Elbląg) wyróżniał się na tle innych miast Rzeczypospolitej.

Okres XVI i 1. poł. XVII w. to czas szybkiego rozwoju Torunia. Miasto bogaciło się na handlu wiślanym, składzie soli i towarów solonych, wielkich dorocznych jarmarkach międzynarodowych. 15 czerwca 1528 roku została otwarta w mieście mennica królewska, przy ulicy Mostowej, zastępująca dotychczasowe mennice: krzyżacką i miejską. W pierwszej połowie XVI w. rozpowszechniła się w Toruniu reformacja, do której przystąpiła znaczna część mieszczan. W 1557 roku Toruń stał się oficjalnie miastem luterańskim i jednym z ważniejszych ośrodków protestantyzmu w Rzeczypospolitej. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Akademickiego, a w 1594 roku uroczyste podniesienie go do rangi uczelni półwyższej (jednej z pierwszych w kraju). W 1595 roku z inicjatywy burmistrza Heinricha Strobanda rozpoczęto starania o założenie w Toruniu uniwersytetu.

W pierwszej połowie XVII w. Toruń, jako jedno z kilku największych i najbogatszych miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zamieszkiwało, w zależności od szacunków, od ok. 12 tys.[27] do 20 tys. mieszkańców[28]. Dzięki przywilejom i pozycji gospodarczej Toruń wraz ze swoim patrymonium – pomimo że leżał na obszarze województwa chełmińskiego i był jego największym miastem – wyłączony był z administracji województwa, stanowiąc samorządną jednostkę autonomiczną.

Druga połowa XVII wieku to czas osłabienia miasta ze względu na toczące się w jego rejonie wojny. W 1629 roku miasto odparło pierwsze oblężenia Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych, dzięki czemu Toruń stał się jedną z najpotężniejszych twierdz w Rzeczypospolitej. W 1645 roku w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów. W 1658 wojska króla Jana Kazimierza po oblężeniu okupujących miasto Szwedów odzyskały Toruń.

Od 24 września do 9 października 1703 roku doszło do katastrofalnego, najdotkliwszego w całej historii bombardowania miasta przez wojska szwedzkie, dowodzone przez Karola XII. Spłonęła znaczna część Rynku, ratusz i kościoły. W 1708 roku ludność miasta została zdziesiątkowana przez wielką epidemię dżumy.

Na tle zaostrzających się w Rzeczypospolitej konfliktów religijnych 16 lipca 1724 roku doszło do tzw. tumultu toruńskiego, zakończonego surowym wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta Jana Godfryda Roesnera, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju, jako tzw. Toruński krwawy sąd. W 1767 roku została w Toruniu przez ewangelicką szlachtę zawiązana konfederacja toruńska.

I rozbiór Rzeczypospolitej w 1772 roku pozostawił Toruń przy Polsce; wtedy po raz pierwszy z inicjatywy Rosji podejmowano starania w celu utworzenia wolnego miasta Torunia. Wywierana przez Prusy presja ekonomiczna na Toruń i Gdańsk, pozostające wciąż w granicach Rzeczypospolitej, przyniosła miastu straty gospodarcze. II rozbiór włączył Toruń w skład Królestwa PrusPrus Zachodnich ze stolicą w Gdańsku. 24 stycznia 1793 roku wojska pruskie wkroczyły do miasta. Ludność zmniejszyła się z 10 tysięcy mieszkańców około roku 1772 do 6 tysięcy mieszkańców w 1793 roku

Księstwo Warszawskie (1807-1815)[edytuj | edytuj kod]

Czasy napoleońskie dla Torunia oznaczały ogromne osłabienie gospodarcze, kontrybucje i zniszczenia. Na mocy traktatu w Tylży 7 lipca 1807 roku Toruń znalazł się w Księstwie Warszawskim. 21 kwietnia 1809 roku na trzy tygodnie Toruń stał się stolicą Księstwa Warszawskiego, będąc miejscem rezydowania ewakuowanego z Warszawy rządu. W styczniu 1813 roku, przygotowując miasto do oblężenia przez wojska rosyjskie, na rozkaz francuskiego marszałka Louisa Davout, zburzono prawie doszczętnie wszystkie przedmieścia Torunia (m.in. Podgórz, Mokre) i podmiejskie wsie. Nie przeszkodziło to w kwietniu tego samego roku zdobyć miasta Rosjanom, którzy okupowali je przez dwa kolejne lata.

Okres pruski (1815-1920)[edytuj | edytuj kod]

Po przegranej Napoleona 22 września 1815 roku na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wrócił do Prus. Okres XIX wieku to umiarkowany rozwój gospodarczy i nowe inwestycje (wybudowano m.in. budynek Policji Miejskiej i aresztu przy Wałach Generała Sikorskiego, Sąd Okręgowy przy ulicy Piekary, urząd powiatu i starostwa, Bank Rzeszy, Teatr Miejski, Pocztę i Dwór Artusa na Rynku Staromiejskim, szpital miejski przy ulicy Przedzamcze, szpital obywatelski przy ulicy Słowackiego, szpital diakonisek przy ulicy Batorego, przytułek dla starców i kalek przy ulicy Sienkiewicza, szkołę średnią dla chłopców przy placu św. Katarzyny, Szkołę Przemysłową przy Wałach Generała Sikorskiego, szkołę powszechną na Bydgoskiem Przedmieściu, katolickie seminarium nauczycielskie i ewangelickie seminarium nauczycielskie przy ulicy Sienkiewicza, Młyn Rychtera, Gazownie Miejską, Wodociągowe stacje pomp i sporo innych). Ograniczeniem dla rozwoju Torunia w tym czasie był jego status jako ważnej twierdzy, leżącej w sąsiedztwie ówczesnej granicy rosyjsko-pruskiej i związane z tym przepisy budowlane, zakazujące w zasadzie wznoszenia budynków murowanych poza obrębem murów miejskich. Restrykcje te rozluźniono dopiero w latach 80. XIX w., po budowie twierdzy fortowej. W 1862 roku otwarto pierwszą linię kolejową łączącą Toruń z Warszawą i Bydgoszczą. Dzięki budowie mostu kolejowego na rzece Wiśle w 1873 roku oraz linii kolejowej BerlinWystruć miasto stało się ważnym węzłem kolejowym. W 1899 roku otwarto pierwszą elektryczną linię tramwajową. W 1900 roku Toruń staje się powiatem miejskim (Stadtkreis) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W 1906 roku powiększono obszar miasta przez przyłączenie gminy Mokre[29].

Powrót do Polski (1920-1939)[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej w wyniku postanowień traktatu wersalskiego Toruń został przyznany odrodzonej Polsce. 18 stycznia 1920 roku wojska niemieckie opuściły Toruń. Miasto, będące siedzibą oddziałujących na całe Pomorze i Warmię polskich organizacji społecznych i naukowych, liczące w 1921 roku 37 356 mieszkańców, zostało stolicą województwa pomorskiego i zaczęło odzyskiwać dawną, przedrozbiorową pozycję. Powstały nowe zakłady pracy np. Zakłady Nawozów Fosforowych „Polchem” oraz gmachy użyteczności publicznej, takie jak: Dyrekcja Pomorskiej Kolei Państwowej, Komunalnej Kasy Oszczędności (słynna harmonijka), Bank Rolny, Dyrekcja Lasów Państwowych, Ubezpieczalnia Społeczna, Dom Społeczny i inne. W 1933 roku nastąpiło otwarcie drugiego mostu przez Wisłę. W 1938 roku zapadła decyzja o utworzeniu w 1940 roku uniwersytetu w Toruniu, jako filii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 1939 roku populacja Torunia wynosiła około 80 tysięcy mieszkańców; była trzecią największą spośród populacji miast w województwie pomorskim, po Bydgoszczy (przyłączonej do województwa w 1938 roku, ok. 142 tys. mieszkańców) oraz Gdyni (ok. 127 tys. mieszkańców). W 1938 roku Toruń powiększył swój obszar o położony na lewym brzegu Wisły Podgórz[30].

II wojna światowa (1939-1945)[edytuj | edytuj kod]

7 września 1939 roku do miasta wkroczył Wehrmacht. Dekretem Hitlera Pomorze wraz z Toruniem wcielono do III Rzeszy (Toruń znalazł się w prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie). Okupację hitlerowską w mieście cechowały bezwzględne akcje, mające na celu wyniszczenie ludności polskiej. Trwały masowe aresztowania i przesiedlenia, początkowo inteligencji (nauczycieli, urzędników, księży), następnie ludności wszystkich warstw społecznych. Na przełomie października i listopada 1939 roku odbyły się pierwsze masowe egzekucje na terenie Fortu VII, a na początku 1940 roku masowe mordy na Barbarce (północna część miasta) i w żwirowni-Olek koło Torunia. Liczba ludności polskiej spadła do ok. 15 tys. (w roku 1938 ok. 78 tys.). W listopadzie 1940 roku założono obóz przesiedleńczy Szmalcówka, a po roku przekształcono go w obóz karno- represyjny. Przeszło przez niego ok. 20 tys. osób, a zginęło ok. 3000 (w tym ok. 400 dzieci). W lipcu 1943 roku obóz został zlikwidowany, a osadzonych skierowano do obozów w Stutthofie i Potulicach[31].

Okres PRL (1945-1989)[edytuj | edytuj kod]

1 lutego 1945 roku Toruń został oswobodzony spod okupacji hitlerowskiej przez wojska radzieckie. Miasto – jako cenna substancja historyczna – miało sporo szczęścia, gdyż poza niewiele znaczącymi epizodami nie zostało dotknięte zniszczeniami wojennymi, będącymi udziałem tak wielu polskich miast.

Tuż po wojnie, władze nowego województwa pomorskiego utworzono w Bydgoszczy, argumentując to przede wszystkim dwukrotnie większym skupiskiem ludności robotniczej w przeciwieństwie do Torunia[32]. W 1945 roku powołano Uniwersytet Mikołaja Kopernika, kontynuujący tradycje Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Wykorzystując, przypadający na rok 1973, jubileusz 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika, rozbudowano uczelnie jego imienia, zakładając miasteczko uniwersyteckie na Bielanach, stanowiące do dziś ciekawy przykład nowoczesnej architektury II połowy XX wieku. Warto wspomnieć, że z okazji zbliżającego się jubileuszu zintensyfikowano trwające od początku lat 60. prace konserwatorskie przy renowacji toruńskich zabytków. Ważną datą był rok 1966, czyli rocznica 500-lecia Pokoju Toruńskiego, która przyczyniła się do ostatecznego zabezpieczenia i zagospodarowania ruin zamku krzyżackiego jako pomnika Pokoju Toruńskiego.

Po 1945 roku intensywna industrializacja kraju sprawiła, że Toruń stał się ośrodkiem przemysłu chemicznego, elektronicznego, metalowego i włókienniczego. Rozbudowano i zmodernizowano już istniejące zakłady przemysłowe („Polchem”, Fabrykę Maszyn Budowlanych, Zakłady Urządzeń Młyńskich) i wybudowano nowe (do największych w kraju należały Zakłady Włókien Sztucznych „Chemitex-Elana” i Toruńska Przędzalnia Czesankowa „Merinotex”). Rozpoczęto budowę Zakładów Urządzeń Okrętowych, czyli istniejący do dziś „Towimor”. Wraz z rozwojem przemysłu w mieście zaczęły powstawać tak bardzo potrzebne osiedla mieszkaniowe, które i tak nie były w stanie zaspokoić rosnącego głódu mieszkań. W latach 50. największym z nich był „Kaszownik”. Lata 60. przyniosły osiedla: Zjednoczenia, Młodych, Bema, Tysiąclecia, Chrobrego, Reja i Armii Ludowej (na podgórzu). Powstało także sporo bloków budowanych przez zakłady pracy, m.in. „Elanę” i „Merinotex”. Najbardziej intensywny rozwój budownictwa mieszkaniowego Toruń przeżył w II połowie lat 70. i w latach 80., kiedy to na jego wschodnich terenach powstała tak zwana sypialnia miasta, którą stanowiły trzy wielkie osiedla: Rubinkowo I, Rubinkowo II i Na Skarpie, liczące aktualnie ok. 70 tys. mieszkańców. 1 czerwca 1975 roku Toruń stał się stolicą województwa toruńskiego[33][34].

Po 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Po 1989 roku miasto stało się centrum inwestycyjnym, biznesowym, naukowym i turystycznym regionu. Rozbudowano Uniwersytet Mikołaja Kopernika (powstało m.in. Interdyscyplinarne Centrum Nowoczesnych Technologii, Uniwersyteckie Centrum Sportowe, Centrum Optyki Kwantowej, Collegium Humanisticum). Powstały nowe uczelnie, hotele, muzea. W 1997 roku wpisano zespół Starego i Nowego Miasta oraz ruiny zamku krzyżackiego na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a w 2004 roku wybrano Toruń na ogólnopolską siedzibę Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO. W 1999 roku zaplanowano nową reformę administracyjną, w której województwo toruńskie przestało istnieć. Wobec tego mieszkańcy Torunia starali się o dołączenie do województwa pomorskiego z siedzibą w Gdańsku. W lipcu 1998 roku zapadła decyzja o umieszczeniu w Toruniu władz samorządowych nowo utworzonego województwa kujawsko-pomorskiego, a tym samym 1 stycznia 1999 roku miasto stało się jedną z dwóch stolic nowego województwa. W 2007 roku rozpoczęły się starania Torunia o uzyskanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016, jednak Toruń odpadł w rankingu. W 2011 roku miasto uzyskało połączenie z autostradą A1 w kierunku Gdańska, a w 2013 roku w kierunku Łodzi. Natomiast 9 grudnia 2013 roku otwarto most drogowy im. gen. Elżbiety Zawackiej. W kwietniu 2013 roku rozpoczęto budowę Centrum Kulturalno-Kongresowego „Jordanki”, w którym swą siedzibę będzie miała Toruńska Orkiestra Symfoniczna. Inwestycja ma zostać ukończona w październiku 2015 roku[35].

Status administracyjny miasta[edytuj | edytuj kod]

Przynależność i funkcja administracyjna miasta Torunia od 1807 roku
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta Funkcja miasta
1807–1815 Księstwo Warszawskie Cesarstwo Francuskie departament bydgoski miasto municypalne siedziba podprefekta (starosty)
1815–1824 Królestwo Prus Prusy Zachodnie, rejencja kwidzyńska miasto wydzielone podległe rejencji* siedziba landrata (starosty)
1824–1878 Królestwo Prus od 1871 Cesarstwo Niemieckie Prusy, rejencja kwidzyńska miasto wydzielone podległe rejencji* siedziba landrata
1878–1900 Cesarstwo Niemieckie Prusy Zachodnie, rejencja kwidzyńska miasto wydzielone podległe rejencji* siedziba landrata
1900–1920 Cesarstwo Niemieckie Prusy Zachodnie, rejencja kwidzyńska miasto wydzielone** powiat grodzki i siedziba powiatu ziemskiego
1920–1939 Rzeczpospolita Polska województwo pomorskie miasto wydzielone** stolica województwa
1939–1945 Rzesza Niemiecka Gdańsk-Prusy Zachodnie, rejencja bydgoska Miasto wydzielone** powiatu grodzkiego i siedziba powiatu ziemskiego
1945 luty-kwiecień*** Rzeczpospolita Polska województwo pomorskie Miasto wydzielone** stolica województwa, powiat grodzki i siedziba powiatu ziemskiego
1945–1950 Rzeczpospolita Polska województwo pomorskie Miasto wydzielone** powiat grodzki i siedziba powiatu ziemskiego
1950–1952 Rzeczpospolita Polska województwo bydgoskie Miasto wydzielone** powiat grodzki i siedziba powiatu ziemskiego
1952–1975 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo bydgoskie Miasto wydzielone** powiat grodzki i siedziba powiatu ziemskiego
1975–1989 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo toruńskie miasto stolica województwa
1989–1998 Rzeczpospolita Polska województwo toruńskie miasto stolica województwa, siedziba urzędu rejonowego
od 1999 Rzeczpospolita Polska województwo kujawsko-pomorskie miasto na prawach powiatu współstolica województwa, powiat grodzki i siedziba powiatu ziemskiego


* Miasto na mocy rozkazu króla Fryderyka Wilhelma III z 1818 roku landratowi (powiatowi) podlegało jedynie w sprawach wojskowych i podatkowych, dotyczyło to również prawa bezpośredniego zwracania się do władz rejencyjnych z pominięciem toruńskiego landrata. Ponadto władze miasta sprawowały również do 1861 roku nadzór i zwierzchność policyjną nad przedmieściami i wsią Mokre. Formalnie jednak przez cały okres należało do powiatu[36]

** całkowite wydzielenie miasta z władzy powiatu nastąpiło 1 kwietnia 1900 roku, Toruń został tzw. powiatem grodzkim

***formalnie województwo pomorskie przywrócono dekretem PKWN z dnia 21 sierpnia 1944 roku, ustanawiając stolicę w Toruniu

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Połączone herby Starego i Nowego Miasta Torunia
 Osobny artykuł: Ludność Torunia.

Liczba mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

Toruń to jedyne duże miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w którym od blisko dekady obserwuje się więcej urodzeń niż zgonów. Dodatni przyrost naturalny jest wyraźny, co pokazują wyniki przedstawione przez GUS (patrz rok 2011, kiedy to w mieście odnotowano 1969 urodzeń i 1812 zgonów). Różnica in plus wyniosła 157[37].

Najwyższą liczbę ludności Torunia odnotowano w 2000 roku (210.000). Obecnie miasto cechuje spadek ludności. Głównym tego powodem jest osiedlanie się mieszkańców Torunia w podmiejskich gminach, które bezpośrednio graniczą z miastem (Łysomice, Lubicz, Zławieś Wielka, a także Mała i Wielka Nieszawka).

  • Liczba ludności miasta Torunia na przestrzeni 6 ostatnich stuleci


1. Kazimierz Esden-Tempski: Księga Pamiątkowa Dziesięciolecia Pomorza. Toruń: Pomorski Związek Podoficerów Rezerwy, 1930, s. 482.

Toruń – rozwój przestrzenny

Struktura demograficzna mieszkańców miasta Toruń według danych z 31 grudnia 2010[38]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 205 312 100 110 357 53,75 94 955 46,25
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 33 987 16,55 16 724 8,15 17 263 8,41
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 136 311 66,39 68 551 33,39 67 760 33
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 35 014 17,05 25 082 12,22 9932 4,84

Gminy podmiejskie[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 90. XX wieku znacząco rośnie liczba mieszkańców zurbanizowanych osiedli podmiejskich wokół Torunia: Przysiek-Rozgarty, Złotoria, Lubicz, Grębocin, Mała i Wielka Nieszawka, Łysomice. Do gmin podmiejskich, bezpośrednio związanych z Toruniem, należą Gmina Łubianka, Gmina Lubicz, Gmina Zławieś Wielka, Gmina Łysomice, Gmina Wielka Nieszawka.

Od blisko dekady, co jakiś czas, w lokalnych mediach trwa dyskusja na temat ewentualnego przyłączenia do obszaru administracyjnego Torunia niektórych gmin przylegających do miasta. W dyskusji przewija się propozycja, aby miasto powiększyło się o gminy i wsie, takie jak: Mała i Wielka Nieszawka, Przysiek, Rozgarty, Stary Toruń, Różankowo, Łysomice, Ostaszewo, Papowo Toruńskie, Grębocin, Rogowo, Rogówko, Lubicz oraz Złotoria. Jednak do tej pory żadna ze stron nie podjęła w tej kwestii czynności administracyjnych czy prawnych.

Ostatni raz obszar miasta rozszerzono w 1976 roku, kiedy przyłączono Kaszczorek, Bielawy i część Grębocina[39].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Główna siedziba władz Miasta Torunia
Siedziba Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu

Samorząd miejski[edytuj | edytuj kod]

Organem ustawodawczym samorządu miejskiego jest licząca 25 radnych Rada Miasta Torunia. Obecnie trwa jej VII kadencja (2014–2018). Organem wykonawczym samorządu jest Prezydent Miasta Torunia. Aktualnie tę funkcję sprawuje już IV kadencję (od roku 2002) Michał Zaleski[40][41]. Siedziba władz miasta mieści się przy ulicy Wały gen. Sikorskiego, natomiast poszczególne wydziały urzędu mają siedzibę w różnych punktach miasta.

Samorząd wojewódzki[edytuj | edytuj kod]

Miasto Toruń oraz dwa powiaty: toruński i chełmiński stanowią okręg wyborczy numer 4, z którego wybiera się 6 radnych do 33-osobowego Sejmiku województwa kujawsko-pomorskiego. Siedziba Urzędu Marszałkowskiego województwa kujawsko-pomorskiego znajduje się przy Placu Teatralnym w Toruniu.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Torunia wybierają posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej z okręgu wyborczego numer 4, do Senatu z okręgu wyborczego numer 11, natomiast do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego numer 2. W mieście znajdują się liczne biura poselskie, posłów zasiadających zarówno w parlamencie polskim, jak i europejskim.

Posłowie mający biura poselskie w mieście:

Biuro Senatorskie w mieście:

Posłowie do Parlamentu Europejskiego posiadający biura poselskie w mieście:

Wybrane instytucje publiczne w Toruniu

Wojewódzki Urząd ochrony Zabytków
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych
Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział/ Urząd Statystyczny – Oddział/ Sąd Rejonowy
Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa – oddział regionalny
Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Związki i organizacje[edytuj | edytuj kod]

Toruń należy do krajowych i międzynarodowych związków i organizacji[42]:

Flaga UNESCO – Liga Polskich Miast i Miejsc UNESO z siedzibą w Toruniu

Podział miasta[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu nie ma administracyjnych dzielnic. Miasto od 2005 roku podzielone jest na 24 części (dla celów urzędowych). Inny podział zastosowany został przy tworzeniu jednostek pomocniczych gminy, które w Toruniu nazywają się okręgami. Obecnie istnieje 13 Rad Okręgów (Podgórz, Stawki, Rudak, Czerniewice, Kaszczorek, Bielawy-Grębocin, Skarpa, Rubinkowo, Jakubskie-Mokre, Wrzosy, Chełmińskie, Staromiejskie, Bydgoskie), których przedstawicieli wybierają mieszkańcy danego obszaru. Rady danych okręgów stanowią ciała opiniodawcze dla Rady Miasta Torunia[43].

Dzielnice (wykaz części urzędowych miasta Torunia)[44][45][46]:

Torun - czesci1.svg

Osiedla w Toruniu:

św. Józefa, św. Klemensa, Brzezina, Fałata, Reja, Młodych, Dekerta, Chrobrego, Kościuszki, Pod Dębową Górą, Katarzynka, Nad Strugą, Nasze, Letnie, Kochanowskiego, Uniwersyteckie, Zieleniec i wiele innych.

JAR - nowa dzielnica

W obrębie ulic Grudziądzkiej, Polnej i Ugory (północna część miasta) powstaje nowa 417-hektarowa dzielnica miasta, potocznie zwana JAR-em, która jest obecnie najbardziej dynamicznie rozwijającym się obszarem w mieście pod względem budownictwa mieszkaniowego. Teraz został objęty miejskim planem zagospodarowania przestrzennego, który uwzględnia powstanie mi. in.: szkoły, przedszkola, kościoła, boisk sportowych, domów jednorodzinnych i wielorodzinnych, a także sklepów i linii tramwajowej[47], która połączy nowo budowane osiedle z centrum miasta. Aktualnie na terenie osiedla trwa budowa dróg Fortecznej i Strobanda[48] oraz licznych domów mieszkalnych[49]. W 2015 roku dzielnica zyska połączenie autobusowe z resztą miasta.

Wybrane toruńskie dzielnice i osiedla

Fragment dzielnicy Na Skarpie, widok z jednego z 11-piętrowych bloków przy ul. Kusocińskiego
Fragment Bydgoskie Przedmieście
Fragment Osiedle Młodych
Fragment Starego Miasta, widok z Ratusza Staromiejskiego
Fragment os. Kaszczorek

Sądownictwo[edytuj | edytuj kod]

Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
Areszt Śledczy

Toruń to ważny i prężny ośrodek prawniczy w Polsce. To na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika kształci się od blisko 70 lat przeszłych sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, notariuszy i innych, a cały rozległy proces dydaktyczny i naukowy prowadzi na 26 katedrach aktualnie blisko 120 nauczycieli akademickich, w tym 20 profesorów tytularnych, 13 doktorów habilitowanych na stanowisku profesora UMK i 6 doktorów habilitowanych[50].

W Toruniu swoja siedzibę mają[51]:

  • Sąd Okręgowy – obejmuje wschodnią część województwa kujawsko-pomorskiego, ul. Piekary 51
  • Sąd Rejonowy – wydziały sądu zlokalizowane są w kilku budynkach na terenie miasta m. in.: ul. Fosa Staromiejska 12 /14, ul. Piastowska 7 (I Wydział Cywilny). Obecnie trwają prace przygotowawcze dotyczące budowy nowego gmachu Sądu Rejonowego na Placu Zwycięstwa[52].
  • Prokuratura Okręgowa - obejmuje wschodnią część województwa kujawsko-pomorskiego, ul. Grudziądzka 45
  • Prokuratura Rejonowa - Toruń Centrum-Zachód, ul. Grudziądzka 45 i Toruń-Wschód, ul. Grudziądzka 47
  • Samorządowe Kolegium Odwoławcze - ul. Targowa 13/15
  • Stały Polubowny Sąd Konsumencki - funkcjonuje jako ośrodek zamiejscowy, ul. Moniuszki 15/21
  • Toruńska Okręgowa Rada Adwokacka – obejmuje wschodnią część województwa kujawsko-pomorskiego, ul. Rynek Staromiejski 17
  • Toruńska Okręgowa Izba Radców Prawnych - obejmuje wschodnią część województwa kujawsko-pomorskiego, ul. Chełmińska 16
  • Krajowa Izba Biegłych Rewidentów – oddział regionalny w Toruniu
  • Centrum Sprawiedliwości Naprawczej - Zadaniem ośrodka jest wypełnienie luki instytucjonalnej pomiędzy instytucjami wymiaru sprawiedliwości, a dostępnymi w polskim porządku prawnym narzędziami sprawiedliwości naprawczej (jedyna taka placówka w kraju), ul. Ślusarska 2/2[53]
  • Kujawsko-Pomorskie Akademickie Centrum Prawa Ochrony Środowiska - ośrodek ten prowadzi niezależne badania naukowe w dziedzinie prawa ochrony środowiska o charakterze interdyscyplinarnym[54].
  • Ośrodek Mediacyjny – Fundacja Pracownia Dialogu, ul. Ślusarska 2
  • Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny - ul. Plac Fryderyka Skarbka 7/9
  • Sąd Arbitrażowy przy Polskiej Izbie Gospodarczej Maszyn i Urządzeń Rolniczych - ul. Lelewela 33

W mieście oprócz wyżej wymienionych instytucji sądowniczych znajduje się Areszt Śledczy. Zlokalizowany jest w samym środku Starego Miasta, w zabytkowej neogotyckiej rotundzie

Wybrane siedziby sądu i instytucji związanych z sądownictwem w Toruniu

Siedziba Sądu Okręgowego
Siedziba Sądu Rejonowego
Centrum Sprawiedliwości Naprawczej
Toruńska Okręgowa Rada Adwokacka
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Krajowa Izba Biegłych Rewidentów. Oddział regionalny w Toruniu

Aglomeracja[edytuj | edytuj kod]

Toruński Obszar Funkcjonalny[edytuj | edytuj kod]

Toruń (miasto na prawach powiatu) wraz z powiatem ziemskim (Toruński Obszar Funkcjonalny) wchodzi w skład bicentrycznej aglomeracji bydgosko-toruńskiej, która oficjalnie powstała w kwietniu 2014 roku. W skład Bydgosko-Toruńskiego Obszaru Funkcjonalnego ponadto wchodzą: miasto Bydgoszcz (powiat grodzki), powiat ziemski bydgoski, a także gminy: Łabiszyn, Szubin, Nakło i Kowalewo Pomorskie. Obszar ten zamieszkuje ponad 850 tys. osób, co stanowi prawie 41% ludności prawie dwumilionowego województwa kujawsko-pomorskiego. Bydgosko-Toruński Obszar Funkcjonalny, zajmujący powierzchnię 3744 km², stanowi zatem jeden z największych obszarów miejskich w Polsce[55].

Z aglomeracyjnych funkcji miasta, takich jak: handel, usługi, infrastruktura medyczna, szkolnictwo, kultura, rozrywka czy miejsca pracy, korzystają i wyraźnie ciążą w stronę Torunia również gminy niewchodzące w skład Toruńskiego Obszaru Funkcjonalnego. Są to gminy powiatu aleksandrowskiego, rypińskiego, golubsko-dobrzyńskiego, chełmińskiego, wąbrzeskiego i brodnickiego, w mniejszym stopniu powiatu inowrocławskiego[56].

Potencjał regionalny Torunia[edytuj | edytuj kod]

Potencjał Torunia wraz z powiatem ziemskim w województwie kujawsko-pomorskim[57][58][59][60][61][62][63][64][65]:

  • mieszkańcy miasta i powiatu – ok. 315 tys. ludności, co stanowi ok. 15% mieszkańców województwa
  • gospodarka – lider w województwie pod względem ilości największych przedsiębiorstw, bogate zaplecze naukowo-badawcze oraz dobrze rozwinięte otoczenie biznesu
  • działalność badawczo-rozwojowa – placówki badawcze i badawczo – wdrożeniowe (Polska Akademia Nauk, UMK i inne)
  • turystyka – główny ośrodek turystyczny województwa, rozbudowana baza noclegowa (4297 miejsc noclegowych), ponad 1,7 mln. turystów rocznie
  • szkolnictwo wyższe – znaczący ośrodek akademicki, 33 tys. studentów i ok. 800 doktorantów
  • kultura – bogata i różnorodna oferta kulturalna, na którą składają się trzy teatry zawodowe, kilka amatorskich, kilkadziesiąt muzeów i galerii wystawowych oraz dziesiątki imprez kulturalnych (w tym znaczące w kraju festiwale teatralne, muzyczne i filmowe)
  • zabytki – największa liczba najcenniejszych zabytków architektury w województwie
  • sport – znacząca infrastruktura sportowa, zawody krajowe i międzynarodowe oraz liczne dyscypliny sportowe

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Toruń to regionalny ośrodek gospodarczy, biznesowy, a także siedziba władz lokalnych kluczowych organizacji gospodarczych. Jest siedzibą władz samorządowych województwa kujawsko-pomorskiego, a także ważnym węzłem komunikacyjnym (autostrada A1).

Miasto jest liderem w województwie pod względem ilości największych przedsiębiorstw, a także najwyższego w regionie wynagrodzenia za pracę[66] oraz niskiego bezrobocia. W 2014 roku stopa bezrobocia w Toruniu wynosiła 8,6%, a w regionie 15,4%[67]. Toruń przoduje również w pozyskiwaniu środków unijnych[68], co pozwala aktualnie na realizacje dużych inwestycji infrastrukturalnych. Jako jedyne miasto w województwie uzyskało klasę A, tzn. najwyższą atrakcyjność inwestycyjną dla wszystkich analizowanych sekcji gospodarki narodowej[69]. Miasto jest również drugim najważniejszym ośrodkiem dojazdowym do pracy w regionie[70].

O silnej pozycji gospodarczej Torunia na tle innych ośrodków miejskich województwa kujawsko-pomorskiego może świadczyć wynik rankingów opublikowanych w kwietniu 2012 roku przez dwa czasopisma: „Rzeczpospolitą” i „Politykę”. Zestawiono w nim niezależnie 500 największych polskich firm działających w 2011 roku. Z całego regionu kujawsko-pomorskiego na listę trafiło 18 przedsiębiorstw, z których wg „Rzeczpospolitej” osiem pochodzi z Torunia, a wg publikacji „Polityki” aż 10. Co roku ten wskaźnik jest podobny[71][72].

Wybrane instytucje wspierające biznes w Toruniu

Bank Gospodarstwa Krajowego w Toruniu
Regionalny Inkubator Przedsiębiorczości (w budowie)
Toruński Inkubator Technologiczny Business Link Toruń
Kujawsko-Pomorskie Centrum Obsługi Inwestora w Toruniu
Toruńska Agencja Rozwoju Regionalnego

Otoczenie biznesu[edytuj | edytuj kod]

Instytucje wspierające biznes[73][74]:

Biurowiec Orbita Business Park Toruń
Biurowiec Kościuszko Business Point w Toruniu

Wybrane największych przedsiębiorstwa w Toruniu

Cereal Partners Poland Toruń Pacific
Toruńskie Zakłady Materiałów Opatrunkowych
Geofizyka
Siedziba Krajowej Spółki Cukrowej w Toruniu
Apator

Przedsiębiorstwa w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Do największych przedsiębiorstw w Toruniu należą m.in. GK Neuca (farmaceutyka i kosmetyka), Toruńskie Zakłady Materiałów Opatrunkowych (farmaceutyka i kosmetyka), Krajowa Spółka Cukrowa (przemysł spożywczy), ThyssenKrupp Energostal (przemysł metalowy), GK Apator (przemysł elektrotechniczny), Cereal Partners Poland Toruń-Pacific (przemysł spożywczy), Nova Trading (przemysł metalowy), Geofizyka Toruń (górnictwo naftowe), Janus (przemysł spożywczy), RUG Riello Urządzenia Grzewcze (budownictwo), Rywal-RHC (przemysł elektrotechniczny)[76][77].

Na terenie miasta do dziś działają firmy z wieloletnią tradycją:

Zakład Energetyczny Toruń (Energa-Operator)
Fabryka Zintegrowanych Systemów Opomiarowania i Rozliczeń „Metron”

Wybrane firmy z wieloletnią tradycją w Toruniu

Towimor - 1905 rok
Apteka Pod Złotym Lwem - 1624 rok
Polmos Toruń (Toruńskie Wódki Gatunkowe) - 1884 rok
Fabryka Cukiernicza „Kopernik” - 1751 rok
Torseed

Toruński Park Technologiczny[edytuj | edytuj kod]

Exea Data Center w Toruniu

Toruński Park Technologiczny, który swoją siedzibę ma w lewobrzeżnej części Torunia (Rudak), powstał w 2005 roku i należy do Konsorcjum Parków Technologicznych w Polsce. Na jego terenie zlokalizowanych zostało blisko 50 firm.

Profil parku: techniki informacyjne i komunikacyjne, energoelektronika, OZE i technika budowlana.

W TPT swoją siedzibę mają m.in.:

  • Kom-net (Telefonia VOIP, usługi sieciowe, outsourcing Contact Center, billing danych)
  • Data Invest (Przetwarzanie danych, cloud computing)
  • Geopolis (Produkcja i wdrożenia rozwiązań w energoelektronice)
  • Optiguard (Elektroniczne systemy zabezpieczeń antykradzieżowych dla placówek handlowych)

W 2013 roku w Toruńskich Parku Technologicznym otwarto Exea Data Center – nowoczesne centrum przetwarzania danych[99].

Znane marki produkowane w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Toruńskie pierniki

Do najbardziej znanych toruńskich marek bez wątpienia należą:

  • toruńskie pierniki produkowane przez Fabrykę Cukierniczą „Kopernik”, są to m.in.: Toruńskie Pierniki (pomarańczowe niebo, malinowe niebo, serca w czekoladzie, nuta cytrynowa, serduszka w czekoladzie z nadzieniem różanym, bursztynowe serca z nadzieniem brzoskwiniowym, serca toruńskie, flisaczki, uszatki, przekładaniec toruński, mieszanka firmowa), Katarzynki (katarzynki w czekoladzie, mini katarzynki), Wafle Teatralne (wafel teatralny w czekoladzie, wafel teatralny cytrynowy) i inne[100].
  • płatki śniadaniowe produkowane przez Cereal Partners Poland Toruń Pacific, są to m.in.: Nesquik, Nesquik Duo, Nesquik Alphabet, Cini Minis, Strawberry Minis, Cookie Crisp, Cookie Crisp Brownie, Chocapic, Chocapic Choco-Orzechowy, Cheerios, Kangus, Lion, Corn Flakes, Gold Flakes, Frutina owoce i błonnik, Fitness i inne[101].
  • materiały opatrunkowe produkowane przez Toruńskie Zakłady Materiałów Opatrunkowych, są to m.in.: Bella (podpaski higieniczne, wkładki, tampony), Dr Max (chemia gospodarcza), Happy (pieluszki i kosmetyki dla dzieci), Pollena Eva (kosmetyki do pielęgnacji ciała), Seni (pieluchomajtki dla dorosłych), Matopat (wyroby medyczne dla służby zdrowia – gazy, kompresy, opaski, plastry) i inne[102].

Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

Na północ od Torunia (ok. 2 km od granicy) znajduje się jeden z terenów Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Tak zwany „Crystal Park” powstał w 2006 roku i obejmuje 177,61 ha[103]. Jest on położony przy autostradzie A1 i drodze krajowej nr 91.

  • Początek: 12 kwietnia 2006 szef Sharp Corporation Katsuhiko Machida, premier Polski Kazimierz Marcinkiewicz oraz podsekretarz stanu w Ministerstwie Gospodarki Andrzej Kaczmarek spotkali się w Kancelarii Premiera, by podpisać umowę na budowę fabryki modułów do monitorów ciekłokrystalicznych w podtoruńskim Ostaszewie (gmina Łysomice).
  • Stan na listopad 2009: czynne firmy: Sharp, Orion, Matsushita Chemicals, Sumika Electronic Materials Poland, Poland Tokai Okaya Manufacturing, NYK Logistics, Sohbi Craft Poland, Kimoto Poland, Tensho Poland, U-Tec Poland, Nissin Logistics Poland[104].

Kolejne firmy w budowie (PKP Cargo – Terminal Cargo). Główne firmy Sharp i Orion posiadają linie do produkcji telewizorów ciekłokrystalicznych oraz plazmowych.

  • Stan na sierpień 2014: czynne firmy: Apator, Boryszew Tensho Poland, For Nature Solutions, Katarzynki Akcesoria Meblowe, Kreis Pack, Orion Electric (Poland, PKP Cargo, Poland Tokai Okaya Manufacturing, Sohbi Craft Poland, Tioman, Vital[105].

Handel[edytuj | edytuj kod]

Dom Towarowy w Toruniu
Atrium Copernicus - największe centrum handlowo-rozrywkowe w Toruniu
Centrum handlowe Toruń Plaza

W Toruniu w 2014 roku znajdowało się 10 hipermarketówCastorama, Auchan, Carrefour, Leroy Merlin, OBI, Brico Depot i inne oraz blisko 50 supermarketówJysk, Lidl, Netto, Tesco, Intermarché, Stokrotka, Piotr i Paweł i inne. Istnieją również supermarkety specjalistyczne, takie jak: sportowy Decathlon czy elektroniczne, np Media Markt i Media Expert. W mieście działają również targowiska miejskie, z których największe mieści na Chełmińskim Przedmieściu[106].

Największe centra handlowe:

  • Toruń Plaza – jest drugim co do wielkości centrum handlowo-rozrywkowym w mieście. Otwarto je w listopadzie 2011 roku. W obiekcie znajduje się ok. 120 sklepów polskich i zagranicznych marek, klubu fitness Pure, centrum rozrywki Fantasy Park oraz multipleks z ośmioma salami kinowymi[107].
  • Galeria Atrium Copernicus – aktualnie największe centrum handlowo-rozrywkowe w Toruniu i w województwie. W centrum znajdują się punkty usługowe, gastronomiczne i rozrywkowe (145 sklepów + liczne punktów gastronomicznych). W latach 2014-2015 galeria handlowa została rozbudowana[108].
  • Centrum handlowe Kometa – otwarto je w 1999 roku i jest najstarszym centrum handlowym w Toruniu. Znajduje się w północnej części miasta. Oprócz 20 mniejszych sklepów mieści się tam wielkopowierzchniowy hipermarket.
  • Centrum handlowe Arpol – centrum otwarto w 2000 roku na terenie XIX-wiecznego zespołu pofabrycznego Born & Schütze. Na terenie kompleksu handlowego istnieje: hala targowa, 3-piętrowy budynek biurowy, galerie z asortymentem wyposażenia wnętrz, a także restauracje, sala fitness, siłownia i miejsce zabaw dla dzieci.
  • Centrum handlowe Bielawy – zostało otwarte w 2002 roku. Na terenie centrum mieści się największy w mieście hipermarket oraz duża galeria handlowa, licząca prawie 75 sklepów, kawiarni, restauracji i punktów usługowych. W skład kompleksu handlowego wchodzi również market budowlany.
  • Powszechny Dom Towarowy – w obecnej, zmodernizowanej formie (po pożarze w 1984 roku starego PDT) został oddany do użytku w 2000 roku. Galeria handlowa położona jest w samym sercu Starego Miasta, w kwartale między Rynkiem Staromiejskim a ulicą Szeroką. Posiada 34 sklepy i punkty usługowe.
  • Arkady Kupieckie – centrum handlowe otwarto w 2012 roku. Funkcjonuje w nim 90 sklepów, butików i punktów gastronomicznych. Wyróżniają się tym, że nie należą do sieci handlowych, a oferują wyroby lokalnych przedsiębiorców.

Dawniej funkcję centrum handlowego Torunia pełniło Stare Miasto, którego główny trakt stanowiły przekształcone w deptak ulice: Szeroka i Królowej Jadwigi, łączące Rynek Staromiejski z Rynkiem Nowomiejskim. Mieściły się tam dwa domy towarowe, delikatesy, Dom Pana, Dom Mody „Telimena”, Dom Dziecka, liczne reprezentacyjne sklepy (także firm dziś nieistniejących np. salon Mody Polskiej czy sklepy Pewexu) oraz dziesiątki sklepów różnych branż – odzieżowych, obuwniczych, futrzarskich, księgarskich (te przetrwały do dzisiaj), zabawkarskich i sportowych.

Nagromadzenie tylu placówek handlowych na Starym Mieście ściągało do tej dzielnicy prawdziwe tłumy torunian, czego dowodem był wiecznie zatłoczony deptak.

Obecnie, zgodnie z panującym w całej Polsce zwyczajem, sklepy przenosi się do powstałych na przedmieściach tzw. galerii handlowych, co – na szczęście – nie doprowadziło do wyludnienia Starówki, jak to ma miejsce w wielu innych miastach. Toruńskie Stare Miasto nadal żyje dzięki nie tyle ostałym się sklepom, ile zlokalizowanym tu licznym klubom, pubom, restauracjom, pizzeriom i kawiarniom, których łączną liczbę w tej dzielnicy szacuje się na blisko 140. W historycznym centrum Torunia mają także siedzibę liczne banki, kancelarie prawne, biura instytucji samorządowych i państwowych, stowarzyszeń itd.[109][110]

Targi Toruńskie[edytuj | edytuj kod]

Od 2005 roku firma Targi Toruńskie przystąpiła do organizowania imprez targowych. Do cyklu imprez targowych weszły między innymi: Targi Konserwatorskie, Kujawsko-Pomorskie Targi Inwestycyjne „INWEST-TOR”, Targi Budownictwa i Targi Mieszkaniowe „Od działki po dom”, Targi Metal Tools, oraz jarmarki na toruńskiej starówce[111]. W 2006 roku do użytku po generalnym remoncie została oddana hala targowa Centrum Targowe PARK. Zbudowana w 1928 roku jako najnowocześniejsza w Polsce hala wystawowa według projektu K. Ulatowskiego, służyła od 1958 roku celom przemysłowym[112].

Targi, kiermasze i jarmarki w Toruniu

Jarmark na ulicy Przedzamcze - maj 2015
Jarmark Katarzyński - czerwiec 2015

Lista targów cyklicznych odbywających się w Toruniu:

  • Targi Budownictwa i Targi Mieszkaniowe „Od działki po dom” (marzec)
  • Kujawsko-Pomorskie Targi Inwestycyjne „INWEST-TOR” (marzec)
  • Targi Metal Tools (kwiecień)
  • Jarmark wielkanocny (wiosną, tydzień przed świętami)[113]
  • Jarmark Katarzyński (czerwiec)[114]
  • Targi Konserwatorskie (październik)[115]
  • Jarmark Bożonarodzeniowy (trwa ok. dwóch tygodni przed świętami)[116]
  • Jarmark Żywności ekologicznej
  • Wolny Jarmark Toruński (Kwiecień)
  • Jarmark Produktów Lokalnych - Promuje lokalnych małych wytwórców

Organizatorami licznych jarmarków i kiermaszy są również inne instytucje w mieście, m. in. Muzeum Etnograficzne (jarmark żywności ekologicznej, kiermasz wielkanocny, kiermasz świąteczny, kiermasz adwentowy i wiele innych) i Centrum Kultury Zamek Krzyżacki (lokalne pyszności, średniowieczne specjały kulinarne i wyroby rękodzieła, wolny jarmark toruński i inne)[117][118].

Forum Gospodarcze w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu od kilku już lat odbywa się co roku kongres gospodarczy pod nazwą: Welconomy Forum in Toruń. Toruńskie spotkania ekonomiczno-gospodarcze należą do największych w Polsce. Zagadnienia podejmowane na Forum, takie jak: energetyka, odnawialne źródła energii, bankowość czy służba zdrowia dotyczą nie tylko Polski, ale także Europy i świata. W toruńskiej konferencji uczestniczy średnio ok. ponad tysiąc gości z kraju i zagranicy, wśród nich wybitne osobowości świata gospodarki, polityki, nauki i kultury. W roku 2015, podczas XXII edycji Forum, szczególne miejsce poświęcone zostanie tematyce innowacyjności w polskiej gospodarce[119][120].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Skrzyżowanie Szosy Lubickiej z ulicami Jamontta i Ślaskiego w Toruniu
Ulica Kościuszki
Wiadukt im. Tadeusza Kościuszki

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Toruń leży na skrzyżowaniu dróg tranzytowych biegnących z południa kraju na północ (Paneuropejski korytarz transportowy) i z zachodu na wschód. W okolicach miasta (osiedle Czerniewice) krzyżuje się jedyna w województwie autostrada A1 z drogą szybkiego ruchu S10 (węzeł Czerniewice) Poza tym przez miasto przebiegają cztery drogi krajowe i 10 dróg wojewódzkich.

Węzły drogowe w okolicach Torunia:

  • Czerniewice – (Toruń Południe)[121] A1/S10
  • Lubicz – (Toruń Wschód) A1/S10
  • Turzno – (Toruń Północ) A1/15
  • Nieszawka – (Toruń Zachód) S10/15

Wykaz dróg[edytuj | edytuj kod]

  • A1E75 autostrada A1 – w kierunku Gdańska i Łodzi
  • S10 (południowa obwodnica Torunia) – fragment drogi szybkiego ruchu S10, otwarty 15 listopada 2005 roku jako jednojezdniowy fragment.
10 w kierunku Bydgoszczy, Szczecina i Warszawy
15 w kierunku Inowrocławia, Poznania, Krotoszyna, Wrocławia do Olsztyna
80 w kierunku Bydgoszczy
91 w kierunku Gdańska i Łodzi
200 (Wielka Nieszawka – Cierpice)
257 (Toruń Przybyszewskiego – Toruń – rzeka Wisła – Mała Nieszawka)
258 (Toruń – Złotoria – Silno – rzeka Wisła – Wygoda – Toruń Czerniewice)
273 (Mała Nieszawka – Wielka Nieszawka – Cierpice)
552 Różankowo – Lubicz
553 w kierunku Różankowa
572 (Lubicz – stacja PKP)
585 (Podgórska – Dybowska)
654 (Toruń – Złotoria – Silno)
657 (Złotoria – Lubicz)

Obiekty inżynierskie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mosty w Toruniu.
Fragment Trasy Średnicowej Północnej w Toruniu

W Toruniu znajduje się blisko 50 obiektów inżynierskich. Do największych należą trzy mosty drogowe i jeden kolejowy przez Wisłę a także estakada im. Marka Sudaka, tunel pod placem Daszyńskiego, wiadukt im. Tadeusza Kościuszki oraz estakada na Trasie Średnicowej Północnej (w budowie).

Największe mosty w Toruniu:

Duże inwestycje drogowe[edytuj | edytuj kod]

  • Trasa Średnicowa Północna – od ulicy Grudziądzkiej do ulicy Skłodowskiej Curie (realizowana od lipca 2014 roku)[122]
  • Trasa Staromostowa – od ulic Bema/Podgórna do ulicy Grunwaldzkiej (realizowana od stycznia 2015 roku)[123]
  • Północna obwodnica Torunia – od węzła Turzno przez Łysomice do Przysieka (projektowana)
  • Trasa Wschodnia – od Placu Daszyńskiego do ulicy Grudziądzkiej (projektowana)[124]
  • Remont Mostu drogowego im. Józefa Piłsudskiego (planowana)[125]
  • Trakt Leśny – od dzielnicy Na Skarpie do gminy Lubicz (planowana)[126]

Administracja drogowa

Wszystkimi drogami w Toruniu zarządza Miejski Zarząd Dróg[127] - do jego zadań należy m.in. przebudowa, budowa, planowanie oraz bieżące utrzymanie dróg i obiektów inżynierskich. W mieście swoją siedzibę ma także Rejon Dróg GDDKiA[128] - zajmujący się remontami i bieżącym utrzymaniem autostrad, dróg ekspresowych i dróg krajowych na terenie rejonu toruńskiego oraz Rejon Dróg Wojewódzkich Zarząd Dróg Wojewódzkich - Jednostka ta odpowiada za utrzymanie dróg w powiatach chełmińskim, toruńskim, golubsko-dobrzyńskim i części bydgoskiego[129].

Miasto jest siedzibą dla Wojewódzkiego Ośrodka Ruchu Drogowego z filią w Grudziądzu[130] oraz Kujawsko-Pomorskiej Wojewódzkiej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego[131].

Przy WORD w Toruniu działa od 2006 roku Centrum Edukacji Komunikacyjnej - w placówce tej odbywają się zajęcia z zakresu ruchu drogowego, skierowane do szkół, przedszkoli i innych placówek oświatowych z województwa kujawsko-pomorskiego[132].

Wybrane obiekty inżynierskie na terenie miasta

Estakady prowadzące na most Gen. Elżbiety Zawackiej
Most kolejowy przez Wisłę
Estakada im. Marka Sudaka
Tunel pod Szosą Lubicką w Toruniu
Most drogowy im. Józefa Piłsudskiego

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Niskopodłogowy MAN Lion’s City należący do MZK na pętli Barbarka
Toruńskie tramwaje – Swing 122NbT należące do MZK na pętli Motoarena
Tablica Systemu Informacji Pasażerskiej na Placu Daszyńskiego
Węzeł przesiadkowy w alei Solidarności
Dworzec autobusowy w Toruniu - perony komunikacji dalekobieżnej

Organizatorem publicznego transportu zbiorowego na terenie Torunia jest Gmina Miasta Toruń. Obsługę komunikacyjną zapewnia Miejski Zakład Komunikacji, istniejący od 1891 roku. Jest on głównym przewoźnikiem w mieście. Firma obsługuje 38 linii autobusowych (w tym 4 nocne) oraz 7 linii tramwajowych (w tym 2 nocne)[133]. Firma zapewnia również obsługę okolicznych wsi, posiadając 4 linie obsługujące miejscowości Gminy Lubicz. Połączenia miasta z tą gminą zapewnia również firma POLBUS, uruchamiająca 3 linie autobusowe kursujące z Placu św. Katarzyny (104, 105, 106)[134]. Ponadto MZK w Toruniu w okresie letnim uruchamia specjalną linię autobusową 106, dowożącą mieszkańców nad jezioro w miejscowości Kamionki w gminie Łysomice[135].

W mieście istnieją również 3 linie autobusowe bezpłatne. Dwie prowadzone przez firmę Morvi dowożą pasażerów do Galerii Copernicus oraz hipermarketu Auchan w Centrum Handlowym Kometa oraz 1 do Centrum Handlowego Bielawy[136][137].

Dogodną komunikację z innymi miejscowościami w regionie i w Polsce oferuje również firma Arriva Bus (dawny PKS Toruń), posiadająca swoją główną siedzibę na Dworcu Autobusowym przy ul. Dąbrowskiego[138]. Miasto posiada również drugi dworzec autobusowy przy dworcu kolejowym Toruń Miasto.

Dogodną komunikację w obrębie miasta zapewnia również kolej. Szczególnie na odcinku od dworca Toruń Wschodni do Toruń Główny. Władze miasta planują w ramach perspektywy unijnej na lata 2014-2020 zakup taboru kolejowego i obsługę ruchu aglomeracyjnego w obrębie Torunia i okolicznych miejscowości. Planowana jest rewitalizacja istniejących przystanków kolejowych, jak i budowa nowych m.in. w okolicach Garbatego Mostku, na osiedlu Podgórz czy przy Centralnym Cmentarzu Komunalnym[139][140].

W Toruniu znajduje się 44 postojów taksówek, zapewniających ponad 360 miejsc dla samochodów TAXI, działa kilka korporacji taksówkowych[141].

Dawniej w Toruniu istniała jedna prywatna linia autobusowa E, uruchomiona w październiku 2006 roku przez firmę EUROPOL. Łączyła osiedle Na Skarpie z Placem Teatralnym. Zakończyła ona swoją działalność w kwietniu 2008 roku[142]. Również swoją działalność w grudniu 2007 roku zakończyła A-Linia prowadzona przez Toruńską Korporację Autobusową. Prowadziła ona regularne linie do okolicznych miejscowości praktycznie we wszystkich gminach powiatu toruńskiego[143].

System Informacji Pasażerskiej

W lutym 2014 roku rozpoczął się montaż pierwszych słupów SIP na przystankach tramwajowych. System Informacji Pasażerskiej, który za pomocą tablic świetlnych pokazuje pasażerom rzeczywisty czas przyjazdu tramwajów na przystanki, został uruchomiony w czerwcu 2014 roku. W systemie przewidziano zainstalowanie 27 jednostronnych tablic i 18 dwustronnych na 44 przystankach tramwajowych na terenie całego miasta. Pojazdy szynowe zostały wyposażone w anteny satelitarne GPS, ustalające aktualne położenie wozu oraz adaptery GPRS przekazujące te informacje do centrum dyspozytorskiego, które mieści się przy ul Sienkiewicza (zajezdnia tramwajowa)[144][145].

Węzły przesiadkowe

  • Aleja Solidarności - Główny węzeł przesiadkowy w mieście, integrujący komunikację tramwajową i autobusową, został otwarty w czerwcu 2014 roku. Wyposażony jest w dwie platformy autobusowo-tramwajowe, wiaty przystankowe, ławki, małą architekturę, a także elektroniczne tablice wyświetlające czas przyjazdu wozów MZK[146].
  • Plac 18. Stycznia - Węzeł przesiadkowy na Placu 18. Stycznia, który będzie integrował sieć tramwajową z koleją w ramach projektu BiT-City, zostanie otwarty w 2015 roku. W ramach tej inwestycji na Placu 18. Stycznia zostaną wybudowane dwie platformy tramwajowe, a Plac Pokoju Toruńskiego zostanie połączony traktem pieszym (ul. Skrzyńskiego ) z Placem przy dworcu Toruń Miasto. Cały teren odzyska swój historyczny wygląd[147].
  • Plac Rapackiego - Węzeł przesiadkowy w planach. Budowa platform autobusowo-tramwajowych jest uzależniona od remontu Placu Rapackiego i starego mostu drogowego. Jest kilka propozycji, planów i koncepcji dotyczących wyglądu, charakteru i funkcji Placu Rapackiego po modernizacji, ale oficjalnie żadna z nich do dziś nie została wybrana przez władze miasta[148].

Komunikacja dalekobieżna[edytuj | edytuj kod]

Toruń to ważny, m.in. ze względu na położenie geograficzne i walory turystyczne, przystanek dalekobieżnej komunikacji autobusowej. W mieście zatrzymują się autobusy ogólnopolskich i międzynarodowych firm przewozowych takich jak: Polski Bus, Komfort Bus, Sindbad i inne, a także autokary przewoźników regionalnych (Kujawsko-Pomorski Transport Samochodowy, PKS Grudziądz, PKS Bydgoszcz). Bezpośrednie połączenia z Toruniem mają: Warszawa, Lublin, Białystok, Olsztyn, Ostrołęka, Gdańsk, Gdynia, Sopot, Koszalin, Słupsk, Kołobrzeg, Ustka, Łeba, Szczecin, Piła, Poznań, Łódź, Częstochowa, Katowice, Kraków, Zakopane, Rzeszów, a także wiele miast zachodniej Europy[149][150][151].

Wybrane dworce autobusowe i kolejowe oraz węzły przesiadkowe w Toruniu

Dworzec Toruń Miasto, aktualnie trwa przebudowa placu dworcowego (kwiecień 2015)
Dworzec Toruń Główny, aktualnie trwa jego przebudowa (czerwiec 2015)
Dworzec Toruń Wschodni
Węzeł przesiadkowy na placu 18. Stycznia (w budowie - kwiecień 2015)

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Toruń jest ważnych i dużym węzłem kolejowym, a także siedzibą spółki kolejowej Arriva RP[152], której pociągi kursują na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, mazowieckiego i warmińsko-mazurskiego oraz Bazy Toruń-Kluczyki[153], mającej za zadanie m.in. bieżące utrzymanie składów Elf 22WEc, które kursują w ramach szybkiej kolei miejskiej BiT City na trasie Toruń Wschodni – Bydgoszcz Główna. Ponadto w Toruniu swoją siedzibę mają: Sekcja przewozów pasażerskich i Sekcja utrzymania taboru trakcyjnego Toruń Kluczyki Przewozów Regionalnych[154], PKP Cargo Wagony oraz posterunek Straży Ochrony Kolei[155].

W Toruniu działają również liczne kolejowe związki zawodowe, są to m.in.: Międzyzakładowy Związek Zawodowy Pracowników PKP z siedzibą w Toruniu[156], Związek Zawodowy Pracowników PKP przy oddziale Gospodarowania Nieruchomościami w Gdańsku z siedzibą w Toruniu i Międzyzakładowy Nadwiślański Związek Zawodowy Maszynistów[157].

W mieście działa także Stowarzyszenie Przyjaciół Kolei i Zabytków Techniki[158]

linie kolejowe biegnące przez Toruń:

Linia Nr D29 Sąsiednie węzły Operator przewozów pasażerskich
KutnoPiła Główna 18 Aleksandrów Kuj.Bydgoszcz Wschód PKP Intercity, Przewozy Regionalne(BiT-City), Arriva RP
Poznań WschódSkandawa (GP)Žielieznodorožnyj 353 InowrocławJabłonowo Pom. Przewozy Regionalne i PKP InterCity
Toruń Wschodni – Malbork 207 Grudziądz Arriva RP
NasielskToruń Wschodni 27 Sierpc Arriva RP
Toruń WschodniOlek (daw. Chełmno) 246 (dawniej) Unisław Pom.
(linia towarowa)
Zmodernizowana ED72A-003 na hali Sekcji Utrzymania Taboru Trakcyjnego w Toruniu-Kluczykach
Plan BiT-City

Dworce i przystanki kolejowe

  • Ważne stacje kolejowe i ich lokalizacja według osiedli i ulic:
    • Toruń Główny (os. Stawki, ul. Kujawska) (pociągi pospieszne i osobowe; stacja węzłowa). Obecnie stacja ta przechodzi gruntowną przebudowę. Termin zakończenia prac budowlanych jest przewidziany na koniec października 2015 roku[159].
    • Toruń Miasto (Stare Miasto, plac 18 Stycznia) (pociągi pospieszne i osobowe)
    • Toruń Wschodni (os. Mokre, plac Fryderyka Skarbka) (pociągi pospieszne i osobowe; stacja węzłowa)
  • Ważne przystanki osobowe i ich lokalizacja według osiedli i ulic:
  • Stacje oraz przystanki osobowe zamknięte lub zlikwidowane:
  • Stacje na przedmieściach Torunia:

Szybka kolej Miejska

Skład typu Pesa Elf 22WEc kursujący na trasie Toruń Wschodni – Bydgoszcz Główna

Prowizorycznie, jeszcze przed modernizacją toru i nabyciem nowoczesnego taboru, połączenie Bydgoszcz Główna – Toruń Wschodni pod szyldem BiT-City ruszyło 9 grudnia 2007. Do obsługi połączenia Zarząd Województwa wybrał przewoźnika o ówczesnej nazwie PKP Przewozy Regionalne sp. z o.o.

Bilet aglomeracyjny i regionalny

Na terenie województwa wprowadzony jest także bilet regionalny na trasie Toruń – Włocławek, działający na podobnej zasadzie jak bilet aglomeracyjny BiT-City (tj. możliwość korzystania z dowolnej linii komunikacji miejskiej przez godzinę od wyjścia z pociągu). Obydwa bilety (aglomeracyjny i regionalny) są wprowadzone na tej samej linii kolejowej nr 18, ale dotychczas nie stworzono biletu regionalnego na odcinku Bydgoszcz – Toruń – Włocławek. Linia Toruń – Włocławek nie została objęta projektem BiT-City pomimo wyższej liczby pasażerów w 2007 r. niż w przypadku linii Bydgoszcz – Toruń. Linię Toruń – Włocławek nadal częściowo obsługują niezmodernizowane składy, a ponadto bilet regionalny nie był promowany na taką skalę, jak bilet aglomeracyjny (np. reklamy na autobusach MZK Toruń), a to z kolei może wpłynąć na zmniejszenie atrakcyjności tej linii i przejęcie pasażerów przez liczne połączenia komunikacji autobusowej. Bilety regionalne można nabyć w kasach PKP. Część pociągów na trasie Toruń – Włocławek kończy swoją trasę na dworcu Toruń Wschodni, ma to przyśpieszyć dostęp do centrum i wschodniej części miasta. W przypadku Włocławka pociągi regionalne zatrzymują się na wszystkich dworcach i stacjach pasażerskich.

Lotnictwo w Toruniu

Lądowisko przy Wojewódzkim Szpitalu Dziecięcym (Na Skarpie)

Lotnisko[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Lotnisko Toruń.

W samym Toruniu znajduje się lotnisko, którego użytkownikiem jest Aeroklubu Pomorskiego, istniejący od 1922 roku. Lotnisko zostało rozbudowane przez Niemców w czasie II wojny światowej. Posiada dwie poniemieckie betonowe drogi startowe:

  • na kierunku 11R/29L o wymiarach 1269 × 57 m
  • na kierunku 02/20 o wymiarach 1190 × 57 m

EPTO posiada także dwie użytkowane trawiaste drogi startowe (oprócz ww. dwóch betonowych):

  • na kierunku 11L/29R o wymiarach 1092 × 100 m
  • na kierunku 14/32 o wymiarach 730 × 100 m

Lotnisko na Bielanach jest położone bezpośrednio przy projektowanej trasie średnicowej. Posiada hotel oraz restaurację. Obecnie w aeroklubie działają sekcje sportowe (lotnicza, szybowcowa, lotniarska i spadochroniarska). Prowadzone są także spacerowe loty turystyczne. Według Strategii Rozwoju Torunia z 2007 roku lotnisko to ma zostać zmodernizowane i rozbudowane do przyjmowania i odprawiania lotów nieregularnych oraz budowy terminalu cargo.

Lądowiska

Transport wodny[edytuj | edytuj kod]

Porty rzeczne i przystanie żeglarskie w Toruniu

Przystań AZS Toruń
Port Zimowy
Port Drzewny
Bulwar Filadelfijski
  • Porty rzeczne:
    • Port Drzewny – ul. Starotoruńska
    • Port Zimowy – ul. Popiełuszki (Rybaki)
  • Przystanie żeglarskie:
    • AKS
    • AZS
    • KS Budowlani
    • Szkwał, Port Drzewny
    • Towimor, Port Drzewny
    • Walter, Port Drzewny
    • Yacht Klub Toruń, Port Drzewny
    • Liga Morska i Rzeczna, Port Drzewny
  • Przystanie żeglarskie planowane:
    • W 2015 roku planowana jest na rzece Drwęcy w Kaszczorku budowa przystani kajakowej wraz z infrastrukturą turystyczną[162]

Administracja wodna

W Toruniu swoją siedzibę mają: Zarząd Zlewni Wisły Kujawskiej [163]- jednostka ta podlega pod Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku, Oddział Rejonowy Kujawsko-Pomorskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych[164] - oddział ten obejmuje swym działaniem teren województwa kujawsko-pomorskiego położony po prawej stronie Wisły (powiaty: brodnicki, chełmiński, golubsko-dobrzyński, grudziądzki, lipnowski, rypiński, toruński i wąbrzeskim), Regionalna Stacja Hydrologiczno-Meteorologiczna Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej - zbiera i opracowuje stany wód z regionu kujawsko-pomorskiego oraz Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej[165]

Wybrany transport turystyczny w Toruniu

Statek pasażerski Wanda pływający po Wiśle
Riksze na Starym Mieście
Tramwaj turystyczny
Katarzynka II
Toruński Rower Miejski

Transport turystyczny[edytuj | edytuj kod]

Katarzynka

W sezonie turystycznym oferowane są dodatkowo inne formy komunikacji:

Łódka Katarzynka - niegdyś łączyła Bulwar Filadelfijski z Kępą Bazarową i Zamkiem Dybowskim

Komunikacja rowerowa[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Torunia znajduje się blisko 70 km dróg rowerowych[166]: głównych – łączących dzielnice i prowadzą za miasto, zbiorczych – rozprowadzają ruch rowerowy w dzielnicach oraz lokalnych – obsługujących ruch na terenie osiedli. Miasto jest bogate w infrastrukturę rowerową, na którą składają się setki stojaków rowerowych, zadaszony parking rowerowy[167] oraz trzy samoobsługowe stacje naprawy rowerów[168].

Od 18 kwietnia 2014 roku mieszkańcy i goście Torunia mogą korzystać z Toruńskiego Roweru Miejskiego. Do dyspozycji miłośników dwóch kółek jest 120 rowerów i jak dotąd 24 stacji zlokalizowanych w różnych częściach miasta tak, aby umożliwić szybkie i sprawne poruszanie się w przestrzeni publicznej. Wypożyczalnia rowerów w Toruniu cieszy się dużym zainteresowaniem. W zeszłym roku mieszkańcy i goście skorzystali z niej 42 tysiące razy[169].

Wybrana infrastruktura rowerowa w Toruniu

Samoobsługowa stacja naprawy rowerów (Plac Rapackiego)
Zadaszone stojaki rowerowe (Rynek Nowomiejski)
Stojaki rowerowe (Nowe Miasto – ulica Przedzamcze)
Stojaki rowerowe przy Collegium Humanisticum (Bielany)
Toruński Rower Miejski (Stare Miasto)
Wiślana Trasa Rowerowa

Wybrane szlaki rowerowe z Torunia do pobliskich miejscowości[170]:

10 maja 2014 roku otwarto w Toruniu kujawsko-pomorski odcinek przebiegającej przez całą Polskie Wiślanej Trasy Rowerowej[171].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ul. Szeroka w czasie sezonu turystycznego

Toruń jest najbardziej znanym miastem województwa kujawsko-pomorskiego i niekwestionowanym liderem pod względem turystyki w regionie[172]. Co roku miasto odwiedza ponad 1,7 mln turystów. Statystycznie co roku liczba ta zwiększa się o kolejne kilkadziesiąt tysięcy osób. Dla porównania drugą stolicę województwa Bydgoszcz odwiedziło w 2013 roku ok. 650 tys. turystów. Liczba turystów w Toruniu na przestrzeni kilku ostatnich lat przedstawia się następująco[173][174][175][176]:

Wybrane hotele czterogwiazdkowe w Toruniu

Copernicus Toruń Hotel
Hotel Bulwar
Hotel Filmar
Hotel Mercure Toruń Centrum

Według danych GUS-u w Toruniu znajduje się największa ilość obiektów noclegowych spośród wszystkich miast w regionie. Działalność prowadzi tu 36 obiektów w tym 34 całoroczne. Znajduje się tu również największa ilość zarówno hoteli 4-gwiazdkowych (5 obiektów), jak i 3-gwiazdkowych (9 razem z Ciechocinkiem). Dla porównania w Bydgoszczy znajduje się odpowiednio 4 i 7 takich obiektów[177].

Z kolei bardziej wiarygodne dane, odzwierciedlające stan faktyczny posiada toruński Ośrodek Informacji Turystycznej, który gromadzi szczegółowe informacje o Toruniu, wg nich miasto posiada nie 36, a 78 całoroczne obiekty, które oferowały liczbę 4297 miejsc noclegowych. W tym znajduje się 24 hoteli, 8 hosteli, 1 kemping, 18 innych obiektów hotelarskich (głównie pensjonaty, gościńce, domy wycieczkowe, zajazdy i inne), 26 apartamentów i 1 szkolne schronisko[178][179].

Miasto może pochwalić się również największą ilością osób korzystających z noclegów – prawie 250 tys. osób, dla porównania druga w regionie Bydgoszcz mogła pochwalić się liczbą dwukrotnie mniejszą – 125 tys. Także turyści zagraniczni najliczniej nocują w Toruniu. W 2013 roku było ich ponad 54 tys., przy tylko 16 tys. obcokrajowców nocujących w drugiej na liście Bydgoszczy. Również statystyka wykorzystania istniejących pokoi jest najwyższa w regionie i wynosi 47%[180][181].

Wybrane hotele w Toruniu

Hotel Polonia **
Hotel ibis budget Toruń *
Hotel B&B **
Hotel Heban ***
Hotel 1231 ****


Ośrodek Informacji Turystycznej w Toruniu (Runek Staromiejski)

Wśród wszystkich turystów odwiedzających Toruń w 2013 roku blisko 80% pochodziło z Polski, pozostali byli turystami zagranicznymi, w tym 2,3% stanowiła Polonia. Blisko 48% z nich decydowało się na przynajmniej 1 nocleg w Toruniu w mieście. W zdecydowanej większości byli to turyści zagraniczni (68%). Największą grupę turystów zagranicznych stanowiły osoby z Niemiec (41,4%) pozostali to Anglicy (12,2%) i Hiszpanie (7,5%).

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Według gości odwiedzających Toruń do największych atrakcji miasta należą: Stare i Nowe Miasto, Planetarium, Bulwar Filadelfijski, Dom Kopernika, Ratusz Staromiejski, Fontanna Cosmopolis, Żywe Muzeum Piernika, Krzywa Wieża oraz ruiny Zamku Krzyżackiego. Najczęściej z miastem kojarzy się: Mikołaj Kopernik, Stare Miasto, toruńskie pierniki i Uniwersytet Mikołaja Kopernika[182][183].

Informacja turystyczna[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu instytucją zajmującą się informacją dla turystów jest Ośrodek Informacji Turystycznej mieszczący się na Rynku Staromiejskim. W OIT można uzyskać informację o atrakcjach turystycznych miasta, najważniejszych imprezach kulturalnych i sportowych oraz bazie hotelowej[184].

Największe hotele w Toruniu:

  • Hotel Copernicus Toruń
  • Hotel B&B
  • Hotel Bulwar
  • Hotel Mercure Toruń Centrum
  • Hotel Filmar
  • Hotel Ibis Budget Toruń
  • Hotel Gotyk
  • Hotel 1231
  • Hotel Kopernika Toruń
  • Hotel Polonia
  • Hotel Heban
  • Hotel Pod Orłem
  • Hotel Spichrz
  • Hotel Trzy Korony
  • Hotel Gromada Toruń
  • Hotel Petite Fleur
  • Hotel Retman
  • Hotel Pod Czerwoną Różą
  • Hotel Solaris
  • Hotel Meeting

Toruń nocą

Ruiny zamku krzyżackiego
Ratusz Staromiejski
Nowe Miasto
Dwór Mieszczański
Stare Miasto

Turystyka biznesowa[edytuj | edytuj kod]

Centrum Kulturalno-Kongresowe Jordanki - w budowie

Bogata i zróżnicowana baza noclegowa oraz duże i nowoczesne zaplecze konferencyjne w obiektach hotelowych (Centrum Konferencyjne Filmar, Mercure Toruń Centrum, Hotel Bulwar, Copernicus Toruń Hotel), zabytkowych (Dwór Artusa, Ratusz Staromiejski) i innych sprawiają, że Toruń to również ważny ośrodek turystyki biznesowej. W mieście odbywają się liczne imprezy, spotkania, targi, konferencje etc. Od 2014 roku działa w Toruniu Klaster Turystyki Biznesowej, który skupia w sobie centra konferencyjne, hotele, restauracje i instytucje kultury[185][186].

W 2015 roku nastąpi otwarcie Centrum Kulturalno-Kongresowego Jordanki[187].

Turystyka medyczna i uzdrowiskowa[edytuj | edytuj kod]

Toruń od 2014 roku należy – na prawach honorowego członka – do Klastra Turystki Medycznej i Uzdrowiskowej[188].

Turystyczne nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Most drogowy im. Józefa Piłsudskiego Koszary Racławickie Spichlerz barokowy Spichlerze gotyckie Brama Klasztorna w Toruniu Baszta Gołębnik Kościół Świętego Ducha Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny Pałac Dąmbskich Katedra św. św. Janów Limnigraf Dom Eskenów Spichlerze barokowe Baszta Żuraw Spichlerz Szwedzki Brama Mostowa Spichlerz renesansowy Spichlerz gotycki Baszta Wartownia Dwór Mieszczański Mur i fosa zamkowa Ruiny zamku krzyżackiego Dawny zbór ewangelicki Gdanisko zamku krzyżackiego Kościół św. Jakuba Kosciół garnizonowy św. Katarzyny Dwór Artusa Brama Żeglarska Magazyn pontonów Twierdzy Toruń Most kolejowy im. Ernesta MalinowskiegoPanorama Torunia z konturami najwazniejszych zabytkow (Panorama of Torun).jpg
Informacje o tej grafice
Panorama Torunia, widziana z lewego brzegu Wisły, jest jednym z Siedmiu cudów Polski. Kliknięcie w wyróżnionym obszarze przekieruje do hasła związanego z danym obiektem.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczny Zespół Miejski[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczny zespół miejski Torunia jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce. W 1997 roku został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Obejmuje Stare i Nowe Miasto z zachowanym prawie bez zmian XIII-wiecznym układem urbanistycznym oraz teren zamku krzyżackiego. Zabytki Torunia znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego. Na obszarze tym znajduje się ok. 1100 obiektów wpisanych do rejestru zabytków[194][195].

Toruńskie kamienice na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Kamienica przy ulicy św. Ducha
Kamienice przy Rynku Staromiejskim – pierzeja wschodnia
Kamienice przy Rynku Staromiejskim – pierzeja północna
Kamienicy przy ulicy Piekary
Secesyjna kamienica przy ulicy Wielkie Garbary 17
Kamienice przy ulicy Szczytnej i Łaziennej

Główne i najcenniejsze zabytki sakralne[edytuj | edytuj kod]

Katedralny dzwon Tuba Dei (Trąba Boża) – największy średniowieczny dzwon w Polsce i jeden z największych średniowiecznych dzwonów kołysanych w Europie Środkowej

Główne i najcenniejsze zabytki sakralne na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego:

Zabytki sakralne na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Bazylika katedralna św. św. Janów
Kościół św. Katarzyny
Kościół św. Jakuba
Kościół NMP
Kościół akademicki

Główne i najcenniejsze zabytki świeckie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Mikołaj Kopernik
Ruiny zamku krzyżackiego

Główne i najcenniejsze zabytki świeckie na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego:

  • Rynek Staromiejski
  • Rynek Nowomiejski
  • Ratusz Staromiejski - jest jednym z najwybitniejszych i najbardziej monumentalnych osiągnięć średniowiecznej architektury mieszczańskiej w Europie. Wzniesiony w końcu XIV wieku. Obecnie siedziba Muzeum Okręgowego.
  • ruiny zamku krzyżackiego - siedziba komtura, został wzniesiony w XIII wieku i rozbudowany w XIV I XV wieku. Zdobyli go i zburzyli mieszczanie toruńscy po zwycięstwie powstaniu przeciw zakonowi krzyżackiego w 1454 roku.
  • gotycki most, jeden z nielicznych w Polsce, pod ulicą Most Pauliński
  • zespół mieszczańskich i patrycjuszowskich kamienic: gotyckich z XIV-XVI w., renesansowych oraz barokowych, w tym m.in. Dom Kopernika (XV w.), Dom Eskenów (XIV w., przebudowany w XVI i XIX w.) oraz kamienice przy ul.Chełmińskiej, Łaziennej, Małe Garbary, Mostowej, Szczytnej, Szerokiej, Szewskiej, Wielkie Garbary, Żeglarskiej, z których wiele przekształcono w drugiej połowie XIX w. na czynszowe, wielomieszkaniowe
  • barokowe pałace miejskie: pałac Dąmbskich, o bogato zdobionej fasadzie z roku 1693, Fengera (1742, przebudowany w XIX w.), Meissnera (1739, przebudowany ok. 1800 roku)
  • Kamienica Pod Gwiazdą, dom z XV w. przez krótki czas będący własnością znanego humanisty Filipa Kallimacha, przebudowywany w XVII w., fasada o dekoracji stiukowej z 1697 roku
  • spichrze z XIV-XVIII w. (w tym najlepiej zachowany w Polsce spichrz gotycki)
  • Pomnik Mikołaja Kopernika
  • Dwór Artusa w Toruniu, monumentalny neorenesansowy gmach (1889-1891, R. Schmidt) położony w południowej części Rynku Staromiejskiego – obecnie Centrum Kultury
  • Teatr im. W. Horzycy – powstały w 1904, neobarokowo-secesyjny, dzieło wiedeńskich architektów specjalizujących się w projektowaniu budynków teatralnych, F. Fellnera i H. Helmera
  • siedziba Towarzystwa Naukowego w Toruniu z 1881 roku
  • budynek neogotyckiej poczty z końca XIX wieku
  • Łuk Cezara
  • „Okrąglak” – areszt śledczy wzniesiony pod koniec XIX wieku
  • Planetarium – dawny zbiornik gazowy z końca XIX wieku
  • Apteka pod Złotym Lwem – pochodzi ze średniowiecza, częściowo przebudowana w XIX wieku
  • dawny szpital Piotra i Pawła przy ul. Wielkie Garbary 7

Wybrane zabytki świeckie na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Dawny Kościół Świętej Trójcy – dziś Fundacja Tumult
Dom Kopernika
Kamienica Pod Gwiazdą
Dwór Artusa
Łuk Cezara
Gdanisko zamku krzyżackiego
Dwór Mieszczański

Mury obronne Średniowiecznego Zespołu Miejskiego[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości średniowiecznych obwarowań miejskich Starego Miasta: fragmenty murów, budowanych od połowy XIII, rozbudowywanych i modernizowanych do XV w., zachowały się m.in. odcinki wzdłuż Wisły i ulicy Podmurnej. Pozostałości obwarowań miejskich Nowego Miasta przy ul. Międzymurze, Piernikarskiej i terenie dawnego klasztoru dominikańskiego[196].

Mury obronne na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Fragment między Krzywą Wieżą a Bramą Klasztorną
Fragment między Bramą Żeglarską a ul. Łazienną
Fragment przy ulicy Bankowej
Fragment między Bramą Mostową a ulicą Łazienną
Fragment między Bramą Klasztorną a Bramą Żeglarską

Bramy i Baszty Średniowiecznego Zespołu Miejskiego[edytuj | edytuj kod]

Bramy i Baszty na terenie Starego Miasta zachowane do dziś[197]:

Bramy i Baszty na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Brama Mostowa
Baszta Koci Łeb
Baszta Monstrancja
Krzywa Wieża
Brama Żeglarska
Baszta Gołębnik
Baszta Żuraw
Baszta przy ulicy Podmurnej
Brama klasztorna

Spichrze Średniowiecznego Zespołu Miejskiego[edytuj | edytuj kod]

Toruńskie spichrze należą do jednych z najcenniejszych i najstarszych tego typu zabytków w Polsce i są świadectwem zamożności Torunia w czasach, gdy był on europejskim ośrodkiem handlowym. Wówczas to funkcjonowało w mieście blisko sto spichlerzy, z których do dziś zachowało się jedynie 30. Niektóre z nich zostały przebudowane i przystosowane do nowych funkcji, czego chlubnym przykładem jest Hotel Spichrz przy ulicy Mostowej[198].

Wybrane spichrze na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

przy ulicy Mostowej
przy ulicy Rabiańskiej
przy ulicy Ciasnej
przy ulicy Ciasnej
przy ulicy Podmurnej
przy ulicy Rabiańskiej
przy ulicy Piekary

Inne dzielnice, okolice Torunia[edytuj | edytuj kod]

Park Miejski na Bydgoskim Przedmieściu w Toruniu
Zamek Bierzgłowski

Zabytki świeckie poza zespołem Starego Miasta:

Wybrane zabytki świeckie poza Starym Miastem

Zabytkowy, szachulcowy budynek – Bydgoskie Przedmieście, ul. Bydgoska 34/36
Domy z muru pruskiego przy ul. Konopnickiej 14 i 12 – Bydgoskie Przedmieście
Centrum Edukacji Nauczycieli
Kamienice przy ul. Warszawskiej na Przedmieściu św. Katarzyny
Dawna fabryka Born & Schütze na osiedlu Mokre
Willa przy ul. Batorego na osiedlu Mokre
Sala gimnastyczna przy ulicy Mickiewicza

Zabytki sakralne poza zespołem Starego Miasta:

Wybrane zabytki sakralne poza Starym Miastem

Kościół i klasztor franciszkanów na Podgórzu
Cerkiew św. Mikołaja przy ul. Podgórnej
Kościół Chrystusa Króla na Mokrem
Gotycki kościół w Kaszczorku
Kościół Opatrzności Bożej na Rudaku
Kościół poewangelicki św. Jerzego
Kościół Redemptorystów na Bielanach

Zabytki militarne[edytuj | edytuj kod]

XIX-wieczna Twierdza Toruń składa się z ponad 150 obiektów (w tym 15. dużych fortów). Fortyfikacje toruńskie są zabytkami techniki wojennej i tworzą unikatowy system fortyfikacji na skalę europejską. Twierdza Toruń do rejestru zabytków została wpisana w 1971 roku[199]. Wykaz fortów (nazwy polskie):

Twierdza Toruń

Brama wjazdowa do Fortu V im. Jana Karola Chodkiewicza
Fort IX im. Bolesława Chrobrego
Fosa w prawej części koszar szyjowych Fortu IV im. Stanisława Żółkiewskiego
Fort I im. Jana III Sobieskiego – brama wjazdowa
fort XIII im. K. Kniaziewicza
Koszary „Bramy Lubickiej”

Najwyższe budynki mieszkalne[edytuj | edytuj kod]

Najwyższym budynkiem mieszkalnym jest 14-piętrowy blok z wielkiej płyty w narożniku ulic Szosa Lubicka i Ślaskiego. Budynek wraz z całym zespołem tego kwartału powstał na początku lat 90. XX wieku. Były to ostatnie wysokie budynki stawiane w dzielnicy Na Skarpie.

Najwyższym budynkiem mieszkalnym w lewobrzeżnej części miasta jest modernistyczna 9-piętrowa wieża ciśnień z 4 kondygnacjami mieszkalnymi. Konstrukcja powstała w latach 1941-1943[200]

Drugim co do wysokości budynkiem po lewej stronie Wisły jest konstrukcja z lat 90. XX wieku. W 2010 roku zakończono jej adaptację na cele mieszkaniowe (jest to dawny biurowiec po Drosedzie). Liczy on 9 kondygnacji i wysokością dorównuje podgórskiej wieży ciśnień[201].

Toruńska mała architektura

Figurka czytającej mieszczki, ulica Podmurna, Galeria Pasja
Figurka rycerza, ulica Podmurna, Galeria Pasja
Figurka w oknie Ratusza Staromiejskiego
Figurka na gzymsie kamienicy przy Rynku Staromiejskim
Figurka śpiącego chłopca, ulica Podmurna, Galeria Pasja
Szyld – Galeria i Ośrodek Plastycznej Twórczości Dziecka
Ratusz Staromiejski – zdobienia krat okiennych

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

Centrum Kulturalno-Kongresowe „Jordanki”, siedziba Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej (w budowie)
Siedziba TAK

Kultura i sztuka to charakterystyczne cechy Torunia, główne przyczyny czyniące Toruń miastem znanym w Polsce i w Europie. Kilkanaście kin i teatrów (w Toruniu działa 8 kin, w tym dwa multipleksy), kilkadziesiąt różnorodnych festiwali, kilkanaście muzeów, kilkadziesiąt galerii, Planetarium, Orbitarium czy jedyne w województwie Centrum Nowoczesności – Młyn Wiedzy.

W październiku 2015 roku oddana zostanie do użytku wielofunkcyjna (pomieści sale koncertowe i siedzibę Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej, umożliwi wystawianie sztuk teatralnych, operowych i musicali, emisję seansów filmowych i organizację kongresów i konferencji) sala koncertowo-kongresowa na Jordankach, dzięki której instytucje kultury w mieście zyskają nowe możliwości do rozwoju. Będzie to również kolejna architektoniczna wizytówka Torunia, zaprojektowana przez hiszpańską pracownia Menis Arquitectos[202].

Zabiegi o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016[edytuj | edytuj kod]

Decyzją Rady Miasta w lipcu 2006 roku Toruń zgłosił chęć przystąpienia do konkursu o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury w 2016 roku[203], organizowanego przez Unię Europejską[204] i koordynowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[205]. 13 września 2007 roku Rada Miasta podjęła decyzję o współpracy z hiszpańską Pampeluną w zakresie wspólnych starań o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Stosowne porozumienie w tej sprawie 18 czerwca 2008 roku podpisali w Brukseli, w siedzibie Komitetu Regionów, przedstawiciele obu miast – Yolanda Barcina i Michał Zaleski[206]. Od 15 maja 2008 roku związane z konkursem starania Torunia kreowała, koordynowała i monitorowała miejska instytucja kultury TORUŃ 2016[207].

Toruńska Agenda Kulturalna[edytuj | edytuj kod]

Po przegranej walce o tytuł ESK, instytucja TORUŃ 2016 24 lutego 2011 roku przekształcona została w Toruńską Agendę Kulturalną, której zadaniem jest organizacja i współorganizacja miejskich wydarzeń kulturalnych, wprowadzanie rozwiązań ułatwiających prowadzenie działalności kulturalnej przez twórców indywidualnych i organizacje pozarządowe, działania warsztatowe i edukacyjne. Instytucja wzorowana była na Krakowskim Biurze Festiwalowym. TAK jest organizatorem najbardziej popularnego festiwalu i największego plenerowego festiwalu światła w Polsce – Międzynarodowego Festiwalu Światła BELLA SKYWAY. Szósta edycja festiwalu w sierpniu 2014 roku przyciągnęła na ulice Torunia ponad 300 tys. widzów[208]. Ponadto instytucja jest organizatorem prowadzonego wspólnie z Telewizją Polską Festiwalu Sztuki Faktu czy Festiwalu Piosenki i Ballady Filmowej[209]. Placówka jest również koordynatorem wielu innych wydarzeń w mieście m.in. świąt toruńskich ulic, corocznego Orszaku Trzech Króli, miejskich imprez: Sylwestra, Wigilii, Święta Miasta, obchodów Święta Muzyki czy najnowszego toruńskiego wydarzenia jakim są Dni Grzegorza Ciechowskiego, których kulminacją jest przyznanie Nagrody Artystycznej jego imienia[210].

Toruńskie sceny teatralne

Teatr im. Wilama Horzycy - Scena na Zapleczu
Teatr Muzyczny
Teatr im. Wilama Horzycy
Teatr Baj Pomorski
Teatr Wiczy

Teatry[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Teatry w Toruniu.

Toruń posiada teatr dramatyczny – Teatr im. Wilama Horzycy – jedną z najstarszych i najbardziej znanych i utytułowanych placówek w Polsce, goszczącą kilka dużych przedsięwzięć teatralnych (Festiwal Kontakt czy Festiwal Pobocza Teatru). Teatr ten jest wojewódzką instytucją kultury.

Toruń posiada również trzy sceny dziecięce – Teatr Baj Pomorski, Teatr Lalek Zaczarowany Świat i objazdowy Teatr Vaśka. Najsłynniejszy z nich, Baj Pomorski, poza dziesiątkami przedstawień dla dzieci i organizacją Międzynarodowych Toruńskich Spotkań Teatrów Lalek, jest także kolejną toruńską sceną dla dorosłych. Teatr Zaczarowany Świat powstał jako państwowy w 1950 roku (od 1990 roku w rękach prywatnych), nastawiony jest głównie dla najmłodszych widzów, szczególnie do dzieci w wieku przedszkolnym. Słynie przede wszystkim z charakterystycznej sali posiadającej 182 miejsca w tym 122 przeznaczonych wyłącznie dla najmłodszych w kształcie zwierząt, a w swojej historii przygotował ponad 200 premier[211][212].

Najnowszym toruńskim teatrem jest powstały w 2014 roku z inicjatywy samorządu województwa Kujawsko-Pomorski Impresaryjny Teatr Muzyczny, będący wojewódzką instytucją kultury. Teatr jest jedyną państwową jednostką w województwie nastawioną na spektakle stricte muzyczne. Nie ogranicza się on wyłącznie do przedstawień, organizuje również szereg koncertów, recitali, seansów filmowych oraz warsztatów teatralnych. Premierową sztuką było przedstawienie pn. „Siostry Parry” w dniu 13 czerwca 2014 roku. Tylko w przeciągu niespełna roku (od maja 2014) Teatr zorganizował 167 imprez, na których obecnych było łącznie ponad 19 tys. widzów[213][214].

Teatry alternatywne[edytuj | edytuj kod]

W mieście istnieje również wiele teatrów alternatywnych. Do najbardziej znanych należy Teatr Wiczy, istniejący od 1991 roku. Prezentuje spektakle na scenach teatralnych, jak i w miejscach niekonwencjonalnych. Ich przedstawienia prezentowane były m.in. na słynnym Festiwalu Fringe w Edynburgu[215].

Wybrane teatry alternatywne i uliczne w Toruniu

Plastyczny teatr symbolu
Teatry uliczne
Teatry uliczne

Do pozostałych należą:

Kina[edytuj | edytuj kod]

Rys historyczny

Dawniej w mieście istniało wiele kin, do najbardziej znanych i najdłużej działających zalicza się Kinoteatr Grunwald (zamknięty w lipcu 2011 roku, sala kinowo-teatralna istnieje do dziś, a cały budynek jest w posiadaniu wojska)[216], Kino Orzeł (działające nieprzerwalnie przez 80 lat, zamknięte 27 lipca 2008 roku. Posiadało salę na 200 miejsc, ostatnim seansem był film Orzeł kontra rekin[217]), Kino Kopernik (w jego miejscu znajduje się dziś Biedronka) czy Nasze Kino przy ul. Podmurnej (zakończyło działalność we wrześniu 2010 r.)[218].

Wybrane toruńskie kina

Kino Centrum w CSW (studyjne)
Cinema City
Kino Niebieski Kocyk w Od Nowie
Kino plenerowe na terenie Zamku Krzyżackiego
Kino Tumult w siedzibie Fundacji Tumult

Obecnie

Aktualnie w Toruniu czynnych jest osiem kin. Od kameralnych kin klubowych do wielkich multipleksów. Łącznie dysponują one 26. salami.

Wybrane plenerowe wystawy czasowe w Toruniu

Wystawa fotograficzna przy Alei Solidarności „Okiem orła” prezentuje krajobrazy woj. kujawsko-pomorskiego z lotu ptaka (czerwiec 2015)
Toruń z czasów II Wojny Światowej na fotografiach (maj - sierpień 2015)
Instalacja "Kosmos" podczas Festiwalu Światła Skyway. Napis pochodzi ze zburzonego hotelu "Kosmos" (sierpień 2009)
Wystawa na Rynku Staromiejskim w czasie żałoby narodowej po śmierci prezydenta Lecha Kaczyńskiego (kwiecień 2010)
Festiwal Plakatu i Typografii PLASTER (czerwiec 2015)

Imprezy i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Jedna z projekcji podczas Festiwalu Światła SKYWAY na fasadzie Kościoła św. Ducha
 Osobny artykuł: Festiwale w Toruniu.

Pośród festiwali teatralnych najbardziej znany w kraju jest Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Kontakt”, odbywający się od 1991 roku. Teatr studencki reprezentują Akademickie Spotkania Teatralne Klamra, alternatywny – Ogólnopolski Festiwal Teatralny Pobocza Teatru, uliczny – Letnie Spotkania Teatrów Ulicznych, Międzynarodowe Spotkania Kapel Ludowych i Festiwal Folkloru Miejskiego. Teatr dziecięcy to Międzynarodowe Toruńskie Spotkania Teatrów Lalek. Kino i film reprezentują Międzynarodowy Festiwal Lato Filmów (2006 r. i 2007 r.) i Tofifest.

Z imprez i festiwali muzyki poważnej działa Festiwal Muzyczny Toruń-Muzyka i Architektura oraz Międzynarodowy Festiwal Haendlowski. Festiwal Muzyki i Sztuki Krajów Bałtyckich Probaltica odbywa się poza Toruniem, także w Warszawie i Grudziądzu, podobnie Europejskie Spotkania Artystyczne – oprócz Torunia w Przysieku i Zamku Bierzgłowskim. Świętojański Festiwal Muzyki Organowej trwa przez całe dwa letnie miesiące. Z festiwali muzyki współczesnej w Toruniu zorganizowano Jazz Od Nowa Festival, Toruń Blues Meeting, CoCArt Music Festival – organizowany przez Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu, Afryka Reggae Festival i Toruń-Bydgoszcz Harmonica Bridge. Największy rozgłos zyskał Międzynarodowy Festiwal Muzyki Chrześcijańskiej Song Of Songs.

Z imprez naukowych jest tu najstarszy w regionie Toruński Festiwal Nauki i Sztuki oraz impreza uniwersytecka Promocja Edukacyjna, ukazująca ofertę szkół wyższych z całej Polski, a w listopadzie – Toruński Festiwal Książki. Sztuki plastyczne reprezentowane są przez jedną z największych światowych imprez graficznych, odbywającą się w kilku miastach – Międzynarodowe Triennale Grafiki Kolor w grafice, Ogólnopolski Konkurs Wydawnictw Reklamowych IDEA, najstarszy regionalny Konkurs ZPAP Dzieło Roku, a także unikatowy w skali europejskiej Międzynarodowy Konkurs Twórczości Plastycznej Dzieci i Młodzieży.

Imprezy masowe i popularne to Otwarte Mikrolotowe Mistrzostwa Polski – Festiwal Wiatru, coroczna odsłona Piernikowej Alei Gwiazd, Święto Muzyki, Dni Torunia i Święto Piernika. Od dwóch lat odbywa się także Festiwal Anielskie Spotkania, festiwal wolontariuszy pod hasłem „Toruń miastem aniołów”.

Wybrane imprezy i festiwale w Toruniu

Orkiestry Królewskiej Marynarki Wojennej Szwecji na festiwalu Probaltica
Festiwalu Światła Skyway'09
Koncert Boban i Marko Marković Orkestar impreza towarzysząca festiwalowi Tofifest w roku 2008
Festiwal Debiutantów "Pierwszy Kontakt", maj 2015
Festiwalu Światła Skyway'09
Koncert jazzowy na rynku w Toruniu, czerwiec 2013

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Toruńskiego Piernika
Muzeum Etnograficzne
Muzeum Zabawek

Pierwsze muzeum („musaeum”) istnieje w Toruniu już od 1594 roku[220], a spadkobiercą jego historii jest Muzeum Okręgowe.

Wybrane muzea na terenie miasta

Muzeum Diecezjalne
Ratusz Staromiejski – Muzeum Okręgowe
Muzeum Podróżników im. Tony’ego Halika
Dom Eskenów, ul. Łazienna 16
Żywe Muzeum Piernika przy ulicy Rabiańskiej
Muzeum Techniki – wieża ciśnień

Centra kultury i nauki[edytuj | edytuj kod]

Ognisko Pracy Pozaszkolnej "Dom Harcerza"

Do najważniejszych należą[221]:

Wybrane centra kultury i nauki w Toruniu

Centrum Nauki Młyn Wiedzy
Międzynarodowe Centrum Spotkań Młodzieży
Klub Od Nowa
Młodzieżowy Dom Kultury
Dom Muz

Planetarium[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze sali projekcyjnej planetarium im. Władysława Dziewulskiego

Toruńskie planetarium otwarto 19 lutego 1994 roku w rocznicę urodzin słynnego toruńskiego astronoma – Mikołaja Kopernika. Na siedzibę placówki zaadoptowano XIX-wieczny zbiornik gazowy znajdujący się na terenie Zespołu Staromiejskiego przy ulicy Frańciszkańskiej. Od chwili uruchomienia, placówka cieszy się ogromnym zainteresowaniem wśród mieszkańców miasta, a także gości odwiedzających Toruń. Rekord frekwencji padł w roku 2014, kiedy to Planetarium odwiedziło blisko 217 000 osób[222].

Instytucje towarzyszące to Orbitarium i Centrum Wiedzy o Wszechświecie.

Obserwatorium astronomiczne[edytuj | edytuj kod]

Centrum Astronomii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Piwnicach pod Toruniem powstało w 1948 roku. Obserwatorium wyposażane jest m.in. w największy w Polsce i w Europie Środkowej radioteleskopy RT-4 o średnicy 32 m. Służy m.in. do poszukiwania nowych układów planetarnych. Ponadto na terenie kompleksu znajdują się jeszcze:

  • zabytkowe obserwatoria kopułowe optyczne (rozsuwane dachy)
  • zabytkowy pałac i park pałacowy

Placówki naukowo-badawcze oraz popularyzujące wiedzę o kosmosie w Toruniu

Planetarium im. Władysława Dziewulskiego
Orbitarium, Oddział Planetarium im. Władysława Dziewulskiego w Toruniu
Centrum Astronomii UMK (15-metrowy radioteleskop, został oddany do użytku w 1979 roku)
Centrum Astronomii UMK (32-metrowy radioteleskop, został oddany do użytku w 1994 roku)
Fragment Centrum Astronomii UMK - Pawilon z teleskopem Schmidta-Cassegraina
Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej UMK

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Nocna Zmiana Bluesa
Manchester

Z Torunia wywodzą się zespoły[223]:

Republika, Rejestracja, Bikini, Kobranocka, Manchester, Nocna Zmiana Bluesa, SOFA i Butelka. Corocznie podczas koncertu pamięci Grzegorza Ciechowskiego w klubie Od Nowa na Toruńskich Bielanach, przyznawana jest specjalna nagroda jego imienia (Nagroda Artystyczna Miasta Torunia im. Grzegorza Ciechowskiego dla młodych, utalentowanych muzyków).

W mieście siedzibę mają następujące orkiestry i chóry:

Muzyka w Toruniu

Centrum Kultury Dwór Artusa – siedziba Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej
Fontanna Cosmopolis - multimedialna
Chór Akademicki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika
Akcent muzyczny na Rynku Staromiejskim flisak grający na skrzypcach
Sala koncertowa - przyszła siedziba Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej (w budowie)
Sala Wielka Dworu Artusa

Galerie[edytuj | edytuj kod]

W mieście swoją siedzibę ma kilkanaście galerii[224]. Najważniejsze i największe są galeriami państwowymi. Do tego grona zaliczamy wspomniane już CSW „Znaki Czasu”, najstarszą działającą od 1950 roku Galerię Sztuki Wozownia (prezentuje dokonania współczesnych twórców na ekspozycjach indywidualnych i zbiorowych, organizator licznych konkursów i wydarzeń) oraz założoną w 1964 r. Galerię i Ośrodek Plastycznej Twórczości Dziecka, jest ona placówką prowadzącą zajęcia plastyczne z dziećmi i młodzieżą inicjującą akcje plastyczne i programy edukacyjne oraz prezentującą różnorodne wystawy[225][226]. Ponadto w mieście znajdują się:

  • Galeria Rusz – prezentuje sztukę na bilbordach w przestrzeni publicznej
  • Galeria „Na Piętrze” ZPAP – prowadzona przez oddział toruński ZPAP
  • Galeria Domu Muz i Fotogaleria
  • Galeria Forum – Galeria Wydziału Sztuk Pięknych UMK
  • Mała Galeria Fotografii - Galeria Kujawsko-Pomorskiego Okręgu Związku Polskich Artystów Fotografików

Miasto jest siedzibą wojewódzkich oddziałów:

Wybrane galerie sztuki na terenie miasta

Bilbord Galerii Rusz
Galeria „Na Piętrze” i oddziału ZPAP
Galerii i Ośrodka Plastycznej Twórczości Dziecka
Galeria Sztuki Wozownia
Centrum Sztuki Współczesnej

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Placówki oświatowe[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół Muzycznych im. Karola Szymanowskiego w Toruniu
Przedszkole Miejskie nr 4 na Bydgoskim Przedmieściu w Toruniu

Na terenie Torunia działa blisko 150 placówek oświatowych różnego rodzaju i szczebla[231]

Placówka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Na terenie miasta zlokalizowane jest również jedyne w województwie i w kraju Gimnazjum i Liceum Akademickie. Placówka powstała w 1998 roku, ale jej korzenie sięgają początku lat 90. XX w., kiedy to rozpoczęto prace nad kształtem i funkcją szkoły. GiLA jest szkołą prowadzoną przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, a Ministerstwo Edukacji Narodowej patronuje placówce. Liceum Akademickie w roku 2015 zajęło czwarte miejsce w rankingu szkół ponadgimnazjalnych (najlepsze liceum i technikum w Polsce) przeprowadzonym przez Fundację Edukacyjną Perspektywy, natomiast w 2014 roku szkoła zajęła pierwsze miejsce w powyższym rankingu[234][235].

Szkoła medyczna

Szkoła sportowa

  • Szkoła Mistrzostwa Sportowego – toruńska szkoła sportowa stwarza ofertę dla uzdolnionej młodzieży z całego regionu, trenują w niej wioślarze i kolarze.

Wybrane obiekty oświatowe oraz placówki opiekuńczo-wychowawcze w Toruniu

Centrum Placówek Opiekuńczo-Wychowawczych "Młody Las"
IV Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki
Zespół Szkół Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Gimnazjum i Liceum Akademickie
I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika
Szkoła Policealna Medyczna im. Mikołaja Kopernika

Inne[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu działają również placówki opiekuńczo-wychowawcze takie jak "Młody Las", rodzinne domy dziecka i inne. W mieście swoją siedzibę ma również Kujawsko-Pomorski Ośrodek Adopcyjny[236].

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Towarzystwo Naukowe z 1875 roku

Miasto jest dużym ośrodkiem naukowym. To w Toruniu znajduje się najstarsza, największa i najlepsza uczelnia publiczna w północnej Polsce, czyli Uniwersytet Mikołaja Kopernika[237]. Znajdują się tu jedyne w województwie placówki Polskiej Akademii Nauk, a także kilkanaście innych placówek naukowo-badawczych, z których na wyróżnienie zasługuje największa i najważniejsza w regionie, ministerialny Instytut Inżynierii Materiałów Polimerowych i Barwników, powstały w 1962 roku i posiadający oddziały w Gliwicach i Piastowie. Wreszcie działalność naukowo-badawczą prowadzą liczne towarzystwa i stowarzyszenia naukowe oraz społeczno-kulturalne posiadające oddziały (w większości o charakterze regionalnym) w Toruniu. Największą w regionie i jedną z najstarszych w Polsce takich instytucji jest Toruńskie Towarzystwo Naukowe, założone w 1875 roku i posiadające 7 wydziałów (Nauk Historycznych, Filologiczno-Filozoficzny, Matematyczno-Przyrodniczy, Prawny, Teologiczny, Medyczny, Ekonomii i Biznesu)[238][239].

Świadectwem ogromnego znaczenia i niejako potwierdzającym tezę o dominującej roli w województwie Torunia w zakresie naukowo-badawczym może być liczba kształconych w mieście doktorantów. Na ogólną liczbę 1198 osób kształcących się w regionie, aż 763 pobiera naukę w Toruniu (na całym Uniwersytecie Mikołaja Kopernika jest to 881 osób, z czego 117 na Wydziałach Collegium Medicum w Bydgoszczy). Uczelnia posiada najszerszą ofertę kształcenia, obejmując 13 dziedzin naukowych i 26 dyscyplin[240].

Wybrane uczelnie wyższe w Toruniu

Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej
Collegium Maius UMK
Wyższa Szkoła Bankowa
Wyższe Seminarium Duchowne
Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza uczelnia w Toruniu – protestanckie Gimnazjum Akademickie – powstała już w 1568 roku i była jedną z najstarszych uczelni w kraju. Od 1594 roku jako szkoła wyższa, przekształcona dzięki zabiegom toruńskiego burmistrza i humanisty Henryka Strobanda do rangi akademickiej. Była to jedna z pierwszych uczelni wyższych w Polsce. Drugą w regionie szkołą wyższą było Konserwatorium Muzyczne przy Pomorskim Towarzystwie Muzycznym; status ten uzyskało w roku 1925. W roku 1939 roku wraz z wybuchem wojny Konserwatorium zostało zamknięte i już nigdy nie wznowiło działalności, po wojnie szkoły te były likwidowane, a w ich miejsce powoływano Akademie Muzyczne, w Toruniu jednak jej nie powołano.

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Rektorat UMK na Bielanach

Wybrane wydziały Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

Wydział Sztuk Pięknych (Bielany)
Wydział teologiczny (Bielany)
Collegium Minus (Stare Miasto)
Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej (Chełmińskie Przedmieście)
Wydział Matematyki i Informatyki (Bydgoskie Przedmieście)

Jednostki naukowo-badawcze[edytuj | edytuj kod]

Placówki Polskiej Akademii Nauk[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Rok
zał.
Kadra naukowa Uwagi
Pracownia Słownika Polszczyzny XVI w. Instytutu Badań Literackich[242] 1949 11 Dotychczas ukazało się 36 tomów Słownika polszczyzny XVI wieku. Zespół toruński ma siedzibę przy ul. Piekary 8
Instytut Matematyczny oddział w Toruniu[243] 3 (1 prof.) Siedziba mieści się w budynku Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika przy ul. Chopina 8. Pracownicy zatrudnieni są w ramach 3 zakładów: Teorii Prawdopodobieństwa i Matematyki Finansowej, Układów Dynamicznych, Analizy Funkcjonalnej
Zakład Astrofizyki Centrum Astronomicznego im. M. Kopernika[244] 1956 22 (4 prof.) Zakład w Toruniu zajmuje się następującą tematyką: późne etapy ewolucji gwiazd, obiekty typu V838 Monocerotis, astrofizyka wysokich energii, badania promieniowania radiowego plazmy magnetosferycznej. Uczestniczy także w projektach międzynarodowych Southern African Large Telescope, Herschel Space Obserwatory oraz International Gamma Ray Laboratory
Zakład Geomorfologii i Hydrologii Niżu Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania[245] 1953 14 (1 prof.) Zakład powstał jako Pracownia Mapy Geomorfologicznej i Hydrograficznej. Głównymi profilami badań są: ewolucja systemów rzeczno-jeziornych, badania i monitoring współczesnych procesów geodynamicznych, wykorzystanie narzędzi GIS w geomorfologii, badania georadarowe, rozwój strefy brzegowej sztucznych zbiorników wodnych na terenie Polski, ewolucja obiektów torfowiskowych i jeziornych.
Zakład Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich Instytutu Historii[246] 1953 8 (3 prof.) Badania koncentrują się z jednej strony na działalności edytorsko-warsztatowej, z drugiej na prowadzeniu studiów o charakterze monograficznym, opartych na nowych kwerendach źródłowych.

Placówki naukowo-badawcze Polskiej Akademii Nauk w Toruniu

Pracownia Słownika Polszczyzny XVI w. Instytutu Badań Literackich
Instytut Matematyczny oddział w Toruniu
Zakład Astrofizyki Centrum Astronomicznego im. M. Kopernika
Zakład Geomorfologii i Hydrologii Niżu Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania
Zakład Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich Instytutu Historii

Placówki podległe ministerstwom[edytuj | edytuj kod]

Narodowy Instytut Dziedzictwa – Kujawsko-Pomorski oddział w Toruniu

Inne placówki[edytuj | edytuj kod]

Miasteczko uniwersyteckie[edytuj | edytuj kod]

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Aula UMK
Budynek Interdyscyplinarnego Centrum Nowoczesnych Technologii UMK w Toruniu

Dzięki staraniom ówczesnych władz UMK, podjęto na początku lat 60. XX w. decyzję o budowie w Toruniu zespołu budynków dydaktycznych i mieszkalnych oraz administracyjnych, tzw. miasteczka uniwersyteckiego. Budowa całego kompleksu akademickiego została włączona przez rząd PRL do programu obchodów 500-lecia rocznicy urodzin słynnego astronoma i patrona Uczelni – Mikołaja Kopernika, a opracowana w Pracowni Urbanistyczno-Architektonicznej S-77 pod kierunkiem doc. dr. Ryszarda Karłowicza. Teren miasteczka zajmuje ok. 82 ha. Położone jest ono na osiedlu Bielany w północno-wschodniej części miasta. Projekt przewidywał rozbudowę Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w formie jednorodnie ukształtowanego miasteczka z wyraźnym podziałem funkcjonalnym na część dydaktyczną (wydziały), usługowo-socjalną (akademiki, kluby studenckie) i centralną (rektorat, aula i biblioteka) i taki układ przestrzenny zachowany został do dnia dzisiejszego. Uroczyste otwarcie kampusu nastąpiło 2 października 1973 roku. Od lat 90. XX w. do dziś miasteczko akademickie jest rozbudowywane, a od czerwca 2014 roku połączono je z centrum linią tramwajową.

Wydziały na terenie kampusu[edytuj | edytuj kod]

Spośród wszystkich 16 wydziałów uczelni swoją siedzibę na terenie kampusu mają[247][248]:

Wydział Prawa i Administracji, Wydział Nauk Pedagogicznych, Wydział Nauk Historycznych, Wydział Chemii, Wydział Biologii i Ochrony Środowiska, Wydział Nauk o Ziemi, Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, Wydział Teologiczny

Inne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasteczka uniwersyteckiego znajduje się jeszcze:

Rektorat, Biblioteka Główna, Aula uniwersytecka, Domy Studenckie (nr 7, 8, 9, 10, 11), dwa Hotele Asystenckie, klub studencki „Od Nowa”, Uniwersyteckie Centrum Sportowe, Interdyscyplinarne Centrum Nowoczesnych Technologii, Akademicka Przychodnia Lekarska i osiedle mieszkaniowe „Universitas”.

Miasteczko uniwersyteckie

Collegium Humanisticum
Kampus UMK z góry
Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania
Wydział Prawa i Administracji

Biblioteki i archiwa[edytuj | edytuj kod]

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Szczególną rolę na mapie naukowej miasta zajmują biblioteki i archiwa toruńskie. Miasto może poszczycić się posiadaniem kilkunastu tego rodzaju instytucji naukowych. To w Toruniu znajduje się największa biblioteka naukowa województwa oraz jedna z największych w całej Polsce – Biblioteka Główna Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, posiadająca ponad 2 200 tys. zbiorów, jak i najstarsza placówka naukowa na Pomorzu – Książnica Kopernikańska założona 19 lutego 1923 roku. Książnica Kopernikańska, która pełni dziś rolę biblioteki wojewódzkiej, jest kontynuatorką bogatych tradycji bibliotekarskich Torunia, sięgających czasów założenia miasta. Obie biblioteki w swoim zasobie posiadają cenne zbiory dawnych starodruków, bogate działy historii obejmujące nie tylko dzieje regionu, ale całej Polski, a nawet Europy. Książnica Kopernikańska liczy ok. 26 tys. woluminów starodruków (z ponad 60 tys. materiałów składających się na zbiory specjalne) począwszy od XV wieku, natomiast Biblioteka Uniwersytecka liczy około 0,5 mln zbiorów specjalnych, na które składają się rękopisy, stare druki czy zbiory kartograficzne i graficzne[249][250][251]. Biblioteka Uniwersytecka jest również głównym koordynatorem projektu Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej. Jest także jedną z 17 instytucji w Polsce, posiadającej prawo do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego (od 1947 roku). Do 1997 roku przywilej ten przysługiwał również Książnicy Kopernikańskiej, która otrzymywała regionalny egzemplarz obowiązkowy. Prawo te obowiązywało w latach 1927–1939 i 1968–1996[252].

Ośrodek Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych przy ulicy Szczytnej w Toruniu
Biblioteka Pedagogiczna w Toruniu

Przy omawianiu innych bibliotek nie sposób wymienić Biblioteki Pedagogicznej, należącej do najstarszych tego typu placówek w całej Polsce. Rozpoczęła ona swoją działalność w 1921 roku, pełniąc do 1968 roku funkcję biblioteki wojewódzkiej województwa pomorskiego, a od 1950 roku województwa bydgoskiego. Niestety decyzją władz wojewódzkich przeniesiono w tymże roku bogaty zasób biblioteki do Bydgoszczy, w zamian lokując w Toruniu tamtejszą Miejską Bibliotekę Pedagogiczną (istniejąca od 1945 roku). Po reformie administracyjnej w 1975 roku ponownie uzyskała status biblioteki wojewódzkiej, co miało odzwierciedlenie w nazwie placówki, a stan ten trwał do roku 1999. Obecnie pomimo braku w nazwie „wojewódzka” pełni ona takową funkcję, podobnie jak Książnica Kopernikańska dla podregionu toruńsko-włocławskiego. Posiada filię w Brodnicy. Zasób na koniec 2006 roku liczył ponad 250 tys. pozycji[253].

Kolejną biblioteką naukową jest Biblioteka Centrum Szkolenia Artylerii i Uzbrojenia. Powstała w 1925 roku jako biblioteka Ośrodka Szkolenia Artylerii, w latach 1988–2002 pełniła rolę Biblioteki Głównej Wyższej Szkoły Oficerskiej im. Józefa Bema, liczy ponad 115 tys. woluminów skupionych w działach: zbiorów naukowych, zbiorów wojskowych, wydawnictw topograficznych, filmoteki garnizonowej oraz Archiwum[254].

Na wyróżnienie zasługuje również Biblioteka Diecezjalna im. ks. Stanisława Kujota, powołana 16 sierpnia 1995 roku. Od 2012 roku znajduje się w nowoczesnej siedzibie – gmachu Centrum Dialogu im. Jana Pawła II. Liczy ona ponad 90 tys. woluminów, w tym kilkadziesiąt starodruków[255]. Pozostałe biblioteki na ogół posiadają mniejszy zasób, w większości powstały one na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Do bibliotek naukowych zalicza się również:

Do tego grona należy doliczyć również biblioteki pozostałych szkół wyższych Torunia m.in. Wyższej Szkoły Filologii Hebrajskiej posiadającej unikatowy w skali Europy księgozbiór judaiców[261], Bibliotekę Toruńskiej Szkoły Wyższej, Bibliotekę Kolegium Języków Obcych liczącą ponad 20 tys. specjalistycznych pozycji w szczególności obcojęzycznych[262]. Dodatkowo sieć bibliotek szkolnych, 14 filii Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej rozsianych po całym mieście. Specjalną czytelnię posiada Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu wśród której znajdziemy 2800 egzemplarzy książek, 1300 numerów czasopism, oraz prawie 80 płyt CD oraz DVD, z których można korzystać na miejscu[263].

Biblioteki Toruńskie

Wojewódzka Biblioteka Publiczna-Książnica Kopernikańska
Biblioteka Muzeum Etnograficznego
Biblioteka Naukowa Muzeum Okręgowego
Biblioteka Kolegium Języków Obcych
Biblioteka Uniwersytecka

Archiwa[edytuj | edytuj kod]

Toruń jest znaczącym ośrodkiem archiwistyki w Polsce. To na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika od ponad 60 lat kształceni są archiwiści (jako jedyna uczelnia w Polsce na osobnym kierunku pn.: archiwistyka i zarządzanie dokumentacją). W jego ramach działa jedyny w Polsce Instytut Historii i Archiwistyki, na którym wykładają bądź wykładali wybitni specjaliści z zakresu archiwistyki m.in. Ryszard Mienicki, Franciszek Paprocki, Andrzej Tomczak, Bohdan Ryszewski czy Halina Robótka. Toruń w końcu jest również siedzibą wielu archiwów, których zasób jest jednym z najcenniejszych w Polsce[264][265][266][267]. Wśród archiwów wchodzących w skład państwowej sieci archiwalnej pierwszorzędną rolę odgrywa Archiwum Państwowe. Zaliczane jest do najstarszych i najbardziej wartościowych pod względem posiadanego zasobu w Polsce. Jego początki sięgają założenia miasta w XIII wieku. Do 1951 roku działało jako Archiwum Miejskie z siedzibą od początku swojego istnienia w Ratuszu Staromiejskim, następnie włączone zostało do sieci archiwalnej. Od tego momentu podlega Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych (do 1975 roku jako Oddział Terenowy Archiwum Państwowego w Bydgoszczy). Na zasób archiwum składa się około 6 tys. akt. Najcenniejsze materiały Archiwum stanowią dokumenty i akta z okresu staropolskiego (m.in. przywileje królewskie dla Torunia, przywilej lokacyjny Miasta Torunian czy bulle papieskie). W zbiorach zachował się też jeden z największych w Europie zespół tabliczek woskowych połączonych w poliptyki. W 2003 roku tabliczki te zostały wpisane na krajową listę dziedzictwa kulturowego UNESCO[268][269].

Siedziba Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej
Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej
Archiwum Państwowe
 Osobny artykuł: Archiwum Państwowe w Toruniu.

Drugim najstarszym archiwum jest Archiwum Wojskowe, należy ono do grupy tzw. archiwów wyodrębnionych. Podlega ono Ministerstwu Obrony Narodowej. Jego początki sięgają roku 1947 kiedy to przy dowództwie Okręgu Wojskowego Nr II utworzono komórkę archiwalną. Początkowo siedzibą archiwum była Bydgoszcz, przenosiny do Torunia nastąpiły w 1957 roku. Od 1990 r. nie podlegało Okręgowi Wojskowemu, a Dyrekcji Centralnemu Archiwum Wojskowemu. Stan ten trwał do 2000 roku i ponownie od 2009. W 2010 roku po raz kolejny zreorganizowano wojskową służbę archiwalną. Od tego momentu archiwum funkcjonuje jako samodzielna jednostka pod nazwą Archiwum Wojskowe w Toruniu i jest jednym z 6 istniejących dzisiaj w Polsce tego typu placówek[270].

Archiwum wchodzącym w skład państwowej sieci archiwalnej jest również Archiwum UMK w Toruniu. Należy do grupy archiwów zakładowych z powierzonym zasobem historycznym. Jego początki sięgają roku 1948. Na dzień 31 grudnia 2013 roku zasób Archiwum UMK obejmuje ogółem 275 736 jednostek archiwalnych. Łącznie zasób liczył 4007,10 metrów bieżących akt. Zasób archiwum dzieli się na działy: akta wydziałowe, akta jednostek administracji UMK, akta innych jednostek, organizacji i instytucji uniwersyteckich oraz spuścizny pracowników naukowych (obecnie 65). Nadzór merytoryczny nad archiwum sprawuje Archiwum Państwowe[271]. Specjalnym rodzajem Archiwum, jednak nie będącym samodzielną jednostką jest istniejące w strukturze Biblioteki Uniwersyteckiej Archiwum Emigracji. Powstało ono w 1995 roku i zajmuje się gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem i udostępnianiem wszelkich materiałów związanych z życiem i działalnością emigracji polskiej.

 Osobny artykuł: Archiwum Emigracji.

W mieście istnieją również placówki nie wchodzące w skład państwowej sieci archiwalnej. Należą do sieci archiwów niepaństwowych ewidencjonowanych. Największe z nich to Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej. Powstało na podstawie dekretu biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego 24 czerwca 2001 roku. Na jego zasób składają się akta metrykalne z parafii Diecezji Toruńskiej oraz akta z archiwów parafialnych i klasztornych m.in. z Katedry św. Janów w Toruniu, parafii św. Katarzyny w Brodnicy, kościoła farnego w Grudziądzu czy nieistniejącego klasztoru w Łąkach Bratiańskich[272].

Szczególną instytucją jest Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Powołana przez Elżbietę Zawacką w 1990 roku społeczna placówka, ma na celu dokumentowanie działalności Pomorskiej Armii Krajowej oraz wkładu kobiet w działalność konspiracyjną i wojenną. Całość zbiorów to około 40 metrów bieżących akt i innych materiałów, tj. około 8 tys. jednostek archiwalnych (w tym 6654 teczki osobowe konspiratorów pomorskich i kobiet żołnierzy), ok. 4 500 fotografii, 121 mikroform, 442 eksponaty muzealne oraz ponad 5 tys. publikacji składających się na zbiory biblioteczne (materiały nieaktowe). Całość zasobu podzielona jest na dokumentację aktową i nieaktową, a w ich ramach na działy. I tak dokumentacja aktowa podzielona jest na: Archiwum Pomorskie, Dział Archiwum Wojennej Służby Kobiet oraz Dział Archiwum Wydziału Łączności Zagranicznej KG AK „Zagroda”[273].

W całym mieście działa również szereg archiwów zakładowych, które również wchodzą w skład państwowej sieci archiwalnej. Nadzór nad ich działalnością sprawuje Oddział Nadzoru Archiwum Państwowego w Toruniu.

Media[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Radia Maryja – Toruń
Siedziba redakcji Polskiego Radia w Toruniu
Stacja Linii Radiowych w Toruniu
Nowości Dziennik Toruński - redakcje gazety w Toruniu
 Osobny artykuł: Media w Toruniu.

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Toruń jest znaczącym ośrodkiem telewizyjnym na terenie województwa kujawsko – pomorskiego. W mieście znajduje się jedyne w regionie studio i biuro korespondenta telewizji: TVN, TVN 24 i TTV[274][275], a także siedziba ogólnopolskiej TV TRWAM. Ponadto w Toruniu swoje studio i redakcję posiada Telewizja Polska, dzięki którym program z Torunia może być emitowany zarówno na antenie TVP Bydgoszcz (np. „Rozmowa Dnia”), jak i ogólnopolskiej. Placówka TVP powstała w mieście w 1996 roku, a jej siedziba od 2005 roku mieści się w kamienicy przy ul. Kopernika 4[276]. Miasto w końcu posiada lokalne stacje telewizyjne, z których największą i najstarszą jest Telewizja Toruń.

Radio[edytuj | edytuj kod]

Toruń posiada duże tradycje radiowe. To tu powstała 8 rozgłośnia radiowa w historii Polski. Pomorska Rozgłośnia Polskiego Radia uruchomiona została 15 stycznia 1935 roku. Od 1945 roku działała jednak w strukturze Polskiego Radia w Bydgoszczy, będąc drugim studiem rozgłośni działającej wówczas pod nazwą Rozgłośnia Pomorska Bydgoszcz-Toruń. Do 1959 roku to w Toruniu znajdował się jedyny nadajnik radiowy, z którego emitowany był program stacji. Studio i redakcja w Toruniu przez cały okres istnienia wnosi znaczący wkład w program rozgłośni, przejawiając się dużą aktywnością. Obecnie po zmianach w latach 90. tradycje Rozgłośni Pomorskiej kontynuuje Polskie Radio Pomorza i Kujaw mające w Toruniu siedzibę przy ul. Pod Krzywą Wieżą 10[277][278]. Ponadto w mieście swoją siedzibę ma ogólnopolskie katolickie Radio Maryja. Toruń jest także siedzibą wielu innych lokalnych rozgłośni radiowych m.in. Radia GRA, Radia Sfera (studencka stacja radiowa) czy Radia Zet Gold. Istnieje tu również regionalny oddział RMF FM, przy którym dyżuruje jedyny w województwie reporter tej stacji[279][280].

W Toruniu przy ulicy Moniuszki 11/13 mieści się Stacja Linii Radiowych "Moniuszki". Od 2014 roku stacja ta pełniła rolę nadajnika testowego DAB+ Polskiego Radia (Toruń i okolice). Testową cyfrową emisję programu z tego nadajnika zakończono 1 maja 2015 roku[281].

Prasa, internet[edytuj | edytuj kod]

W mieście działają liczne redakcje gazet, ukazują się 3 regionalne dzienniki: Gazeta Wyborcza Toruń, Nowości Dziennik Toruński oraz Gazeta Pomorska. Istnieje także wiele portali internetowych od informacyjnych po kulturalne i sportowe kończąc.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest także siedzibą oddziału Polskiej Agencji Prasowej, KAI oraz TVN News and Services Agency.

Festiwale[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu od trzech lat organizowany jest corocznie przez Toruńską Agendę Kulturalną oraz Telewizję Polską Festiwal Sztuki Faktu. Celem festiwalu jest promocja reportażu, teatru faktu, dokumentu, pokazów premierowych filmów dokumentalnych, a także odwołanie się do bogatej tradycji polskiej telewizji. W spotkaniu biorą udział twórcy i gwiazdy oraz zespoły reporterskie TVP, TVN i Polsatu. Gośćmi tegorocznego festiwalu (kwiecień 2015) byli m. in.: Krzysztof Ziemiec i Barbara Włodarczyk[282].

Ponadto władze miasta wraz z Telewizją Polską od sześciu lat organizują Festiwal Piosenki i Ballady Filmowej, którego celem jest popularyzacja najciekawszych osiągnięć twórców muzyki filmowej i telewizyjnej[283].

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Siedziba kujawsko-pomorskiego oddziału PFRON oraz delegatura Narodowego Funduszu Zdrowia

W Toruniu znajduje się kilkadziesiąt placówek ochrony zdrowia, w tym 6 szpitali, ponadto miasto jest siedzibą wojewódzkiego, kujawsko-pomorskiego oddziału PFRON; znajduje się tu delegatura NFZ dla byłego województwa toruńskiego oraz Departament Zdrowia i Nadzoru Właścicielskiego Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Marszałkowskiego, który sprawuje nadzór i kontrolę nad samodzielnymi zakładami opieki zdrowotnej, powołanymi przez Samorząd Województwa. Siedzibę w mieście mają również samorządy zawodowe lekarzy i lekarzy dentystów – Kujawsko-Pomorska Okręgowa Izba Lekarska[284] czy pielęgniarek i położnych – Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych[285]. Do 2009 roku miasto było również siedzibą samorządu lekarzy weterynarii, czyli Kujawsko-Pomorskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej[286].

Szpitale[edytuj | edytuj kod]

Szpitale podległem Samorządowi Województwa:

Szpital miejski:

Szpital niepubliczny:

  • Szpital Specjalistyczny MATOPAT

Szpitale w Toruniu

Wojewódzki Szpital Zespolony – Szpital Obserwacyjno-Zakaźny
Wojewódzki Szpital Zespolony – główna siedziba (planowana rozbudowa od 2015 roku)
Specjalistyczny Szpital Miejski
Szpital Specjalistyczny Matopat
Wojewódzki Szpital Zespolony – Szpital Dzieci i Dorosłych

Inne[edytuj | edytuj kod]

Regionalne Centrum Stomatologii w Toruniu

Przychodnie podległe Samorządowi Województwa:

  • Regionalne Centrum Stomatologii (powstało na bazie dawnego Samodzielnego Wojewódzkiego Centrum Stomatologi oraz Oddziału Klinicznego Chirurgii Szczękowo-Twarzowej WSzZ, połączenie 8 XI 2010)
  • 10 Poradni i przychodni regionalnego centrum stomatologii
  • Wojewódzka Stacja Pogotowia Ratunkowego z 9 zespołami ratunkowymi (połączenie 31 XII 2012)
  • Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy
    • Przychodnia Medycyny Pracy Nr 1
    • Przychodnia Medycyny Pracy Nr 2
    • Przychodnia Medycyny Pracy Nr 3
    • Akademicka Przychodnia Lekarska
  • Wojewódzki Ośrodek Terapii Uzależnień i Współuzależnienia

Wybrane inne placówki opieki zdrowotnej w Toruniu

Wojewódzki Szpital Zespolony - Poradnia Zdrowia Psychicznego
Centrum Rehabilitacji OrtusHospital

Pozostałe:

  • Miejska Przychodnia Specjalistyczna
  • Miejski Ośrodek Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży
  • Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy im. ks. Jerzego Popiełuszki
  • Lecznice Citomed (największy Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej w regionie)
  • Przychodnia Specjalistyczna „OLK-MED” (dawny Obwód Lecznictwa Kolejowego)
  • Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska Samodzielny Publiczny ZOZ

W Toruniu funkcjonują ponadto 4 placówki opieki paliatywnej[291][292]:

  • Zespół Opieki Paliatywnej im. Jana Pawła II Hospicjum „ŚWIATŁO”
  • Hospicjum dla dzieci „NADZIEJA”
  • Centrum Pielęgnacji Caritas Diecezji Toruńskiej
  • Zakład dla pacjentów w stanie wegetatywnym prowadzony przez fundację "Światło"

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj | edytuj kod]

Komenda Miejska Policji w Toruniu
Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Toruniu
Stacja Pogotowia Ratunkowego (główna siedziba)

Na terenie Torunia istnieją wojewódzkie i miejskie instytucje dbające o bezpieczeństwo zarówno w mieście, jak i w powiecie oraz w województwie. Dyspozytorzy powyższych służb pełnią dyżury w Toruńskim Centrum Zarządzania Kryzysowego mieszczącym się przy ulicy Legionów 70/76 (siedziba Państwowej Straży Pożarnej)[293]. Centrum przyjmuje zgłoszenia numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999

Policja[edytuj | edytuj kod]

Komenda Miejska Policji – siedziba komendy znajduje się w centrum miasta przy ulicy Grudziądzkiej 17. Jednostka ta oprócz miasta Torunia obejmuje także obszar powiatu toruńskiego. W jej skład wchodzą:

  1. Komisariat Policji - Toruń Śródmieście
  2. Komisariat Policji - Toruń Rubinkowo
  3. Komisariat Policji - Toruń Podgórz
  4. Komisariat Policji w Chełmży
  5. Komisariat Policji w Lubiczu
  6. Komisariat Policji w Toruniu (wodny), mieszczący się w Porcie Zimowym przy ulicy Popiełuszki
  7. Komisariat Policji w Dobrzejewicach - w budowie[294]

Państwowa Straż Pożarna[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Torunia swoją siedzibę ma również Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej mieszcząca się w centrum miasta przy ulicy Prostej 32, a także Wojewódzkie Stanowisko Koordynacji Ratownictwa PSP i Ośrodek Szkolenia Państwowej Straży Pożarnej. Natomiast przy ulicy Legionów 70/76 umieszczono Komendę Miejską Państwowej Straży Pożarnej, której podlegają bezpośrednio następujące jednostki: Ratowniczo-Gaśnicza nr 1 (Chełmińskie Przedmieście), Ratowniczo-Gaśnicza nr 2 (Podgórz), Ratowniczo-Gaśnicza nr 3 (Bielawy) i Ratowniczo-Gaśnicza w Chełmży.

Straż Miejska[edytuj | edytuj kod]

Siedziba toruńskiej straży miejskiej zlokalizowana jest przy ulicy Grudziądzkiej 157. Zasięgiem swojego działania obejmuje tylko obszar miasta.

Pogotowie ratunkowe[edytuj | edytuj kod]

Stacja Pogotowia Ratunkowego w Toruniu ma swoja siedzibę w centrum miasta przy ulicy Grudziądzkiej 47-51. Jednostka ta od 2012 roku funkcjonuje w ramach Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego. Stacja dysponuje dziewięcioma zespołami ratunkowymi (3 specjalistyczne i 6 podstawowych)

Monitoring miejski[edytuj | edytuj kod]

Uzupełnieniem bezpieczeństwa w mieście oprócz wyżej wymienionych służb jest toruński monitoring miejski działający od 2000 roku. Kamery monitoringu rozmieszczone są na terenie całego miasta. Łączna ich liczba aktualnie wynosi 128, a w 2015 roku toruński monitoring zostanie rozbudowany o 167 dodatkowych obiektywów. Warto wspomnieć, że dodatkowym wsparciem dla monitoringu miejskiego są kamery instalowane przez toruńskie spółdzielnie mieszkaniowe, w ramach monitoringu osiedlowego. Materiały z kamer przekazywane są do Centrum Monitoringu przy ulicy 70/76 Legionów[295].

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Izba Celna, jest jedną z 16 izb celnych w Polsce, powstała w 2002 roku i obejmuje teren całego województwa kujawsko-pomorskiego
  • Urząd Celny, który podlega bezpośrednio Izbie Celnej w Toruniu, wchodząc w jej skład
  • WOPR, w okresie letnim poprzez patrole motorowodne dba o bezpieczeństwo mieszkańców Torunia, Grudziądza, Brodnicy i Chełmży
  • Centrum szkoleniowe dla strażaków, powstaje w Łubiance pod Toruniem i będzie służyło podnoszeniu kwalifikacji i poprawie umiejętności zawodowych strażaków oraz druhów z OSP w zakresie różnych specjalizacji[296]
  • Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego - wydział zamiejscowy w Toruniu

Garnizon toruński[edytuj | edytuj kod]

Garnizon toruński swoim zasięgiem obejmuje kilka powiatów we wschodnio-południowej części województwa kujawsko-pomoskiego (m. in. toruński, aleksandrowski, włocławski, lipnowski) i należy do jednego z największych w tym regionie. Największe miasta na terenie tego garnizonu to Toruń oraz Włocławek. Komenda garnizonu mieści się przy ulicy Sobieskiego (CSAiU)[297].

Uczelnie wojskowe[edytuj | edytuj kod]

Jednostki wojskowe[edytuj | edytuj kod]

  • 1. Baza Materiałowo-Techniczna – jest jednostką logistyki stacjonarnej, jedyną o takim charakterze w Siłach Zbrojnych RP, w skład której wchodzą:
  • 6. Samodzielny Oddział Geograficzny
  • Wojskowa Komenda Transportu, delegatura w Toruniu

Instytucje wojskowe[edytuj | edytuj kod]

Wojskowa Komenda Uzupełnień

Wojsko w Toruniu

Święto Wojsk Rakietowych i Artylerii 2012 (Toruń)
6. Samodzielny Oddział Geograficzny
Brama na poligon artyleryjski
Centrum Szkolenia Artylerii i Uzbrojenia im. gen. Józefa Bema
Armata samobieżna 2S7 Pion – Muzeum Artylerii

Uczelnie wojskowe nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Dawna siedziba Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej w Toruniu. Obecnie Hotel
  • Oficerska Szkoła Marynarki Wojennej – Powstała w 1922 roku, a od 1925 siedziba szkoły znajdowała się w tzw. Koszarach Racławickich nad Wisłą. W 1938 uczelnię przeniesiono do Bydgoszczy. Po II wojnie światowej szkołę zorganizowano w Gdyni.
  • Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Rakietowych i Artylerii im. gen. Józefa Bema (dawniej Oficerska Szkoła Artylerii) – powołana 1 czerwca 1923 roku na mocy decyzji Szefa Sztabu Generalnego, marszałka Józefa Piłsudskiego. Po wojnie szkołę reaktywowano, zmieniając jej kilkakrotnie nazwę. Zlikwidowana została w 2002 roku i była jedną z najstarszych uczelni wojskowych w Polsce.
  • Szkoła Podoficerska Wojsk Lądowych – powstała 1 lipca 2004 roku. Mieściła się przy ulicy Dobrzyńskiej na terenie XIX – wiecznych zabudowań wojskowych i korzystała z bazy szkoleniowej Centrum Szkolenia Artylerii i Uzbrojenia. W związku z reorganizacją szkolnictwa w Wojsku Polskim szkoła została rozformowana w grudniu 2010 roku.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty – Toruń
Centrum Dialogu im. Jana Pawła II

Toruń od 1992 roku jest stolicą diecezji toruńskiej Kościoła rzymskokatolickiego, ustanowionej przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae Populus z dnia 25 marca tego samego roku. Ingres pierwszego biskupa toruńskiego Andrzeja Wojciecha Suskiego do katedry św. Jana Ewangelisty i św. Jana Chrzciciela w Toruniu odbył się dnia 31 maja 1992 roku. Miasto obejmują cztery dekanaty: Toruń I, Toruń II, Toruń III i Toruń IV[298][299].

Do 1992 roku Toruń prawobrzeżny należał do diecezji chełmińskiej, a lewobrzeżny do archidiecezji gnieźnieńskiej.

Instytucje diecezjalne na terenie miasta:

  • Kuria diecezjalna (Stare Miasto)
  • Sąd biskupi (Stare Miasto)
  • Wyższe Seminarium Duchowne diecezji toruńskiej (Bielany)
  • Siedziba głównych władz Caritas diecezji toruńskiej (Bydgoskie Przedmieście)
  • Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej (Bielany)
  • Centrum Dialogu im. Jana Pawła II (Bielany)
  • Biblioteka Diecezjalna (Bielany)

Główne świątynie diecezji znajdujące się w Toruniu:

Zakony i zgromadzenia

W Toruniu swoje domy zakonne mają zarówno zakony i zgromadzenia męskie (franciszkanie, jezuici, redemptoryści, michalici, paulini), jak i żeńskie (Zgromadzenie Córek Matki Bożej Bolesnej, Zgromadzenie Sióstr Karmelitanek Dzieciątka Jezus, Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu, Zgromadzenie Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej, Zgromadzenie Sióstr Świętej Elżbiety, Zgromadzenie sióstr Świętego Józefa, Zgromadzenie sióstr Świętego Michała Archanioła, Zgromadzenie sióstr Urszulanek Serca Jezusowego Konającego)

Kościoły katolickie w Toruniu, których budowę rozpoczęto po roku 1975

Miłosierdzia Bożego i św. Faustyny, Koniuchy
Matki Bożej Królowej Polski, Rubinkowo I
św. Antoniego, Wrzosy
św. Michała Archanioła i bł. Ks. Bronisława Markiewicza, Rybaki
św. Maksymiliana Kolbe, Na Skarpie

Parafie kościoła katolickiego w Toruniu[300]:

Kościół Maryi Gwiazdy Nowej Ewangelizacji i św. Jana Pawła II w Toruniu (w budowie - maj 2015)

Kościoły katolickie nieparafialne w Toruniu:

W mieście działalność duszpasterską prowadzi również parafia polskokatolicka pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu znajduje się jedna parafia prawosławna pw. św. Mikołaja należąca do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz jedna parafia grekokatolicka obrządku bizantyjsko-ukraińskiego

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Od połowy XVI w. Toruń był miastem protestanckim, dziś kontynuatorką tej tradycji jest parafia ewangelicko-augsburska oraz siedem innych wyznań protestanckich. Większość toruńskich kościołów protestanckich reprezentuje nurt chrześcijaństwa ewangelicznego i należy do Toruńskiego Przymierza Protestanckiego oraz Aliansu Ewangelicznego w RP.

Zbory w Toruniu: Zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego , Zbór Kościoła "Chrystus dla Wszystkich" , Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów, Zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan, Zbór Kościoła Zielonoświątkowego

Inne wyznania[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu działają również Świadkowie Jehowy[301][302].

Kościoły i kaplice różnych wyznań w Toruniu

Kaplica polskokatolicka pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
kaplica lefebvrystów
Kaplica ewangelicko-augsburska
Kaplica Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan
Cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja
Kaplica Kościoła Baptystów

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cmentarze w Toruniu.

W Toruniu znajduje się kilkanaście cmentarzy różnych wyznań, co wiąże się z wielokulturową historią miasta. Najstarsza zachowana nekropolia na terenie Torunia to mieszczący się przy ulicy Gałczyńskiego, w pobliżu zespołu staromiejskiego, cmentarz św. Jerzego z 1811 roku (jego historia sięga XIV w.) Pochowani są tam wybitni torunianie: rajcowie miejscy, notable, naukowcy, duchowieństwo, a także zwykli mieszkańcy miasta. Od 2003 roku 1 Listopada Towarzystwo Miłośników Torunia i władze miasta organizuje kwestę, której celem jest ratowanie najbardziej zniszczonych, a cennych nagrobków tego cmentarza.

Największą toruńską nekropolią jest założony w 1973 roku Centralny Cmentarz Komunalny, mieszczący się w północnej części miasta i zajmujący powierzchnię 27, 84 ha[303][304].

Wybrane cmentarze w Toruniu

Cmentarz św. Jerzego
Cmentarz Garnizonowy
Cmentarz przy ul. Wybickiego
Stary cmentarz Podgórski
Kolumbarium na cmentarzu św. Jerzego

W Toruniu oprócz tradycyjnych grobów na dwóch cmentarzach (Centralny Cmentarz Komunalny i św. Jerzego) założono kolumbaria w których składa się urny z prochami zmarłych.

Od czasu wybudowania w mieście spopielarni zwłok (2013 rok) ta forma pochówku staje się coraz bardziej popularna[305].

Miejsca Pamięci Narodowej w Toruniu

Symboliczna ściana śmierci - Fort VII
Pomnik ku czci pomordowanych w czasie II wojny światowej mieszkańców Torunia i województwa pomorskiego
Toruń-Barbarka, cmentarz ofiar II wojny światowej
Pomnik Dzieciom Polskim - Ofiarom Faszyzmu (Upamiętnia on śmierć ponad 300 dzieci, które zginęły lub zmarły w pobliskim obozie "Szmalcówka")
Pomnik w formie fragmentu ceglanego muru z tablicą upamiętniającą ofiary Szmalcówki, nazistowskiego obozu dla Polaków z Torunia i województwa pomorskiego

Toruńskie pomniki[edytuj | edytuj kod]

Toruń prastary gród Kopernika i miasto o bogatej historii oraz dziedzictwie kulturowym, zachowuje pamięć o ważnych wydarzeniach ze swojej przeszłości oraz upamiętnia wyjątkowe postaci z nią związane, czego wyrazem są liczne pomniki, tablice i instalacje artystyczne. Najbardziej znanym i charakterystycznym jest stojący w samym centrum miasta, czyli na Rynku Staromiejskim pomnik najsłynniejszego torunianina – Mikołaja Kopernika[306].

Wybrane pomniki w Toruniu

Pomnik Samuela Bogumiła Lindego
Pomnik generała Józefa Hallera
Pomnik ks. Stefana Wincentego Frelichowskego
Pomnik Jerzego Popiełuszki
Pomnik Władysława Raczkiewicza
Pomnik Mikołaja Kopernika

Najważniejsze i największe pomniki w mieście:

  • Pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego – Plac Rapackiego, został odsłonięty 15 sierpnia 2000 roku
  • Pomnik Jana Pawła II – skwer przy CSW, został odsłonięty 2007 roku
  • Pomnik (figura) Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej – Plac św. Katarzyny, został odsłonięty 2007 roku (Pierwotnie figurę odsłonięto 3 maja 1927 roku. W 1939 roku zniszczona przez okupanta)
  • Pomnik Samuela Bogumiła Lindego – przy gmachu Książnicy Kopernikańskiej, został odsłonięty w 1976 roku
  • Pomnik (popiersie) prof. Ludwika Kolankowskiego – miasteczko uniwersyteckie, został odsłonięty w 2001 roku
  • Pomnik (popiersie) Stanisława Moniuszki – planty przy ulicy Chopina, został odsłonięty w 1986 roku
  • Pomnik bł. ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego – teren Wyższego Seminarium Duchownego, został odsłonięty w 2007 roku
  • Pomnik Ks. Jerzego Popiełuszki – planty w centrum miasta, został odsłonięty w 2011 roku
  • Pomnik Władysława Raczkiewicza – przy Urzędzie Marszałkowskim, został odsłonięty w 2010 roku
  • Pomnik Flisaka (fontanna)- Stary Rynek, w obecnym miejscu stoi od 1983 roku
  • Pomnik (tablica) Stefana Łaszewskiego pierwszego wojewody pomorskiego – centrum miasta, został odsłonięty w 1997 roku (Pierwotnie pomnik odsłonięto w 1925 roku. W 1939 roku został zniszczony przez okupanta)
  • Pomnik gen. prof. Elżbiety Zawackiej – Stare Miasto, został odsłonięty w 2014 roku
  • Pomnik gen. Józefa Hallera – Plac św. Katarzyny, został odsłonięty 13 sierpnia 2012 roku

Wybrane tablice, kamienie pamiątkowe i instalacje w Toruniu

Kamień pamiątkowy ofiar stalinizmu
Zegar słoneczny upamiętniający pięćsetną rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika
Rzeźba Toruńskiej Piernikarki
Kamień pamiątkowy żołnierzy wyklętych
Instalacja Pawlaka i Kargula
Kamień pamiątkowy ofiar nazizmu

Ponadto w Toruniu występują liczne mniejsze pomniki, rzeźby, kamienie pamiątkowe, tablice, instalacje artystyczne i inne.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Adrian Miedziński, jeden z żużlowców KS Toruń
Piłkarze Elany Toruń
Laskarze Pomorzanina (w czerwonych strojach)

Zawodowe kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • UKS Budowlanka Toruń – młodzieżowy klub siatkarski
  • Sokoły Toruń – młodzieżowa drużyna hokeja na lodzie
  • Klub sportów walki Spartakus – sekcje Kyokushin Karate, Muaythai, MMA
  • Toruński Klub Rugby – rugby 7
  • Toruńskie Stowarzyszenie Sportów Walki „Bushi” – Ju-Jitsu
  • Toruński Klub Sportowy Judo
  • Toruńska Akademia Taekwon-do
  • UKS Kodokan Toruń – Judo
  • TSŻ Toruń – speedrower
  • Klub Piłkarski START Toruń – piłka nożna

Wybrane obiekty sportowe na terenie Torunia

Motoarena Toruń im. Mariana Rosego
Lodowisko TOR-TOR im. Józefa Stogowskiego
Korty tenisowe
Centrum Sportowe UMK

Obiekty sportowe, rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Do największych obiektów sportowych na terenie Torunia bez wątpienia należy oddana do użytku w 2014 roku hala sportowo-widowiskowa przy ulicy Bema. Wielofunkcyjny obiekt o charakterze sportowo-widowiskowym wyposażony jest w jedyną w województwie i w kraju stałą sześciotorową bieżnię lekkoatletyczną o długości 200 metrów, a także w bieżnię treningową. Ponadto w hali znajdują się: ośmiotorowa bieżnia prosta do biegów sprinterskich, rozbieżnia do skoków w dal, trójskoku, skoku o tyczce i skoku wzwyż, a także rzutnia do pchnięcia kulą. Toruńska hala jest również przystosowana do dyscyplin zespołowych, takich jak: piłka ręczna, piłka siatkowa, piłka koszykowa, hokej halowy, tenis stołowy, halowy hokej na trawie, boks, kickboxing, badminton, tenis ziemny, szermierka, gimnastyka i akrobatyka sportowa[307].

Drugim co do wielkości obiektem sportowym w mieście jest z pewnością Motoarena im. Mariana Rosego, zlokalizowana w zachodniej części Torunia. Jest najnowocześniejszym stadionem żużlowym nie tylko w Polsce, ale także na świecie. Długość toru wynosi 325 metrów, a na trybunach stadionu może zasiąść ok. 15000 kibiców. Obiekt otwarty zastał w kwietniu 2009 roku. Odbywają się na nim rozgrywki ligowe toruńskich żużlowców, a także inne zawody czarnego sportu[308].

W Toruniu istnieje również kryte profesjonalne lodowisko Tor-Tor im. Józefa Stogowskiego, aktualnie jedyny taki obiekt w województwie. Lodowisko powstało w 1960 roku, natomiast w 1986 roku obiekt zastał zadaszony. W latach 2004–2006 obiekt został gruntownie zmodernizowany. Służy toruńskim hokeistom oraz młodym toruńskim łyżwiarzom z MKS Axel Toruń[309].

Do obiektów sportowych i rekreacyjnych w Toruniu należą również[310][311]:

  • Lodowisko treningowe – Tor-Tor II
  • Lodowisko MENTOR (niepełnowymiarowe – prywatne)
  • Tor saneczkowy Rudelka (os. Bema)
  • Tor saneczkowy w Parku Miejskim (Bydgoskie)
  • Tor saneczkowy (Rubinkowo)
  • Basen – Mini Aqua-Park
  • Basen – ZSME
  • Basen – OSiR (dawniej Elana)
  • Baseny przy SP8, SP28, SP16, SP32, SP29, SP30, SP24, SP5
  • Basen – Uniwersyteckie Centrum Sportowe
  • Stadion Miejski
  • Stadion Elana
  • Stadion Kopernik
  • Stadion MOS
  • Hala sportowa ZSPS
  • Hala sportowa Olimpijczyk
  • Hale sportowe – SP 28 i SP 10
  • Przystań wioślarska i żeglarska – AKS
  • Przystań wioślarska i żeglarska – AZS
  • Przystanie wioślarskie i żeglarskie: Budowlani, Szkwał, Towimor i Walter
  • Strzelnica Falco (strzelnica i paintball, Fort VIII)
  • Strzelnica Euro Trade (paintball)
  • Strzelnice Auto Trezor (strzelnica), Sportowa (Fort I), Myśliwska (Glinki) i Kurkowe Bractwo Strzeleckie (Fort VII)
  • Pole golfowe Tatfort (Fort IV)
  • Pole golfowe Country Club (Toruń-Górsk)
  • Boisko do siatkówki plażowej przy Centrum Siatkówki Plażowej UKS Budowlanka Toruń (Legionów 19/25)
  • Lotnisko Sportowe – Aeroklub Pomorski (Bielany)
  • Tor RallycrossowyToruński Klub Motorowy
  • Skate Park – ul. Bema
  • Skate Park – ul. Olsztyńska
  • Park Linowy – Barbarka[312]
  • Ściana wspinaczkowa – Bella wellness Centrum
  • Ściana wspinaczkowa – Walter
  • Ściana wspinaczkowa – Tor-Tor
  • Ściana wspinaczkowa – nowa hala sportowo-widowiskowa
  • Ścianki wspinaczkowe – Piernikowe Miasteczko (dla dzieci), SP 10 i GATO
  • Korty tenisowe – Start Wisła
  • Korty tenisowe – OSiR
  • Korty tenisowe – ul. Świętopełka
  • Korty tenisowe – TTT Real, Jurmet (3 kryte hale) Lubicz i TKM
  • Stadniny koni – Gospodarstwo Agroturystyczne Łucji i Józefa Ciurusiów (Kaszczorek), Agrofood (Grabowiec), Jaskółcza 11 (Wrzosy), Rancho (Mała Nieszawka), Fundacja Ducha, Ogród Zoobotaniczny, Brzoza Toruńska, Rubbens (Papowo Toruńskie), Dolina Koni (Otłoczyn)
  • Tor rowerowy – pod zarządem Toruńskiego Stowarzyszenia Sportów Alternatywnych (Na Skarpie, w przebudowie)
  • Plaża miejska – błonia nadwiślańskie

Wybrane obiekty sportowe i rekreacyjne w Toruniu

Bulwar filadelfijski, boisko do piłki plażowej
Bulwar filadelfijski, plaża miejska
Stare Miasto, boisko do piłki nożnej
Bydgoskie Przedmieście, siłownia zewnętrzna
Chełmińskie Przedmieście, Stadion Miejski

Imprezy sportowe[edytuj | edytuj kod]

Peloton Tour de Pologne 2006 roku na ulicach Torunia
Kibice Unibaksu Toruń podczas finałowego spotkania DMP 2009 roku przeciw Falubazowi Zielona Góra
Toruń – mecz reprezentacji Polski w koszykówce mężczyzn

W Toruniu organizowane są liczne międzynarodowe i ogólnopolskie zawody sportowe. Do największych i najważniejszych należały i należą[313]:

Dzięki nowo wybudowanej hali sportowo-widowiskowej Toruń ma możliwość, po raz pierwszy w swojej historii, być organizatorem halowych zawodów lekkoatletycznych. W lipcu 2013 roku władze miasta Torunia podpisały z Polskim Związkiem Lekkiej Atletyki porozumienie, którego przedmiotem jest wykorzystanie obiektów sportowych na terenie miasta jako bazy szkoleniowej PZLA. Na mocy tego porozumienia PZLA zobowiązał się do uwzględnienia m.in. hali sportowo -widowiskowej jako obiektu strategicznego dla ogólnopolskich imprez, spotkań i zawodów lekkoatletycznych w latach 2014-2034[314].

Dyplomacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Konsulaty w Toruniu.

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Toruń był siedzibą trzech obrad sejmu w okresie I Rzeczypospolitej (1519, 1576, 1626). W podtoruńskiej Nieszawie na Zamku Dybowskim (obecnie dzielnica Torunia) nadano słynne przywileje szlacheckie, rozpoczynające okres „złotej wolności szlacheckiej”. W Toruniu zawarto I pokój toruński i II pokój toruński, a także ostatni rozejm polsko-krzyżacki w 1521 roku.

W czasie rozbiorów, w 1807 roku był siedzibą rządu powstańczego – przy Rynku Nowomiejskim w Toruniu. W tym okresie posiadał dwa konsulaty: Rosja i USA. W okresie międzywojennym w Toruniu ulokowano pięć konsulatów, w tym Konsulat Generalny Niemiec i III Rzeszy, Francji, Belgii.

Wybrane konsulaty i placówki dydaktyczne w Toruniu

Konsulat Honorowy Republiki Litewskiej
Konsulat Honorowy Finlandii
Alliance Française
Konsulat Honorowy Mołdawii
Konsulat Słowenii

Konsulaty honorowe[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w Toruniu znajduje się pięć konsulatów honorowych (z dziesięciu w całym regionie)

Placówki dydaktyczne[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu swoją siedzibę mają także placówki dydaktyczne: British Council (Placówka Wielkiej Brytanii), Goethe Institut (Placówka Niemiec), Alliance Française (Placówka Ambasady Francji), Centrum Badań Kanadyjskich (Placówka Ambasady Kanady), Centrum Badań Australijskich (Placówka Ambasady Australii), Pracownia Języka i Kultury Japońskiej (Placówka Japonii) oraz Pracownia Języka i Kultury Arabskiej (Placówka Arabii Saudyjskiej).

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie Torunia.jpg
Miasto partnerskie Kraj Od kiedy
 Filadelfia  Stany Zjednoczone 1976
 Getynga  Niemcy 1978
 Lejda  Holandia 1988
 Hämeenlinna  Finlandia 1989
 Kaliningrad  Rosja 1995
 Czadca  Słowacja 1996
 Swindon  Anglia 2003
 Łuck  Ukraina 2008
 Novo Mesto  Słowenia 2009
 Guilin  Chiny 2010


W latach 70. XX wieku pojawiła się nowa forma współpracy – miasta partnerskie. Obecnie Toruń ma podpisane umowy z dziesięcioma takimi miastami[318].

Tablice miast partnerskich na budynku urzędu miasta Torunia
  • Filadelfia – umowa z Toruniem od 1976 roku. Widocznym śladem jest nazwa nadwiślańskiego bulwaru – Bulwar Filadelfijski
  • Getynga – umowa z Toruniem od 1978 roku. Widocznym śladem jest tablica drogowa na Placu Teatralnym (kierująca do Getyngi), kamień graniczny Getyngi, nazwa zjazdu drogowego z mostu drogowego Józefa PiłsudskiegoŚlimak Getyński
  • Lejda – umowa z Toruniem od 1988 roku
  • Hämeenlinna – umowa z Toruniem od 1989 roku
  • Kaliningrad – umowa z Toruniem od 1995 roku
  • Čadca – umowa z Toruniem od 1996. Widocznym efektem współpracy są coroczne Dni Czadcy w Toruniu i Dni Torunia w Czadcy oraz Rondo Czadcy przy ul. Legionów w Toruniu roku
  • Swindon – umowa z Toruniem od 2003 roku
  • Łuck – umowa z Toruniem od 2008 roku
  • Novo Mesto – umowa z Toruniem od 2009 roku
  • Guilin – umowa z Toruniem od 2010 roku

Znani torunianie – urodzeni w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Toruniu

Mikołaj Kopernik – najsłynniejszy toruńczyk
Tony Halik – podróżnik, dziennikarz, pisarz, operator filmowy i fotograf
Elżbieta Zawacka – kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej
Helena Grossówna – tancerka oraz aktorka teatralna i filmowa
Katarzyna Żak – aktorka
Piotr Głowacki – aktor filmowy i teatralny

Burmistrzowie i prezydenci Torunia[edytuj | edytuj kod]

Honorowi Obywatele Torunia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Honorowi Obywatele Torunia.

Piernikowa Aleja Gwiazd w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

ORP Toruń wpływający do portu szczecińskiego

Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Jednostki pływające nazwane imieniem Torunia[edytuj | edytuj kod]

Planetoida 12999 Toruń[edytuj | edytuj kod]

Pomnik planetoidy – Toruń

Na cześć miasta nazwano odkrytą w 1981 rok przez Edwarda Bowella planetoidę z grupy pasa głównego asteroid, (12999) Toruń. Proponując nadanie tej właśnie nazwy, Edward Bowell wskazał Toruń jako miejsce narodzin Mikołaja Kopernika, gotyckie Stare Miasto wpisane w 1997 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO oraz Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika zawiadujący największym w Polsce obserwatorium astronomicznym. W 2009 roku odsłonięto pomnik tej planetoidy[319].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Istnienie osady przedlokacyjnej na terenie zamku krzyżackiego jest potwierdzone od X w., nie wykluczone, że istniała ona już w końcu VIII w. Patrz: Historia Torunia, M. Biskup (red.), t. I, W czasach średniowiecza (do roku 1454), s. 61.
  2. http://bydgoszcz.stat.gov.pl/opracowania-biezace/komunikaty-i-biuletyny/inne-opracowania/biuletyn-statystyczny-wojewodztwa-kujawsko-pomorskiego-i-kwartal-2015-r-,3,15.html; Główny Urząd Statystyczny, Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2014].
  3. Ziemia Chełmińska (pol.). Toruński Serwis Turystyczny. [dostęp 2011-10-28].
  4. Art. 3. Ustawy o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa – Dz. U. 1998.96.603, z dnia 28 lipca 1998 r. mówi: „Siedzibą wojewody i sejmiku województwa są: 2) w województwie kujawsko-pomorskimwojewodyBydgoszcz, sejmiku województwa – Toruń,”. Ww. ustawa nie określa terminu stolica województwa kujawsko-pomorskiego jako obowiązującego, choć w potocznym rozumieniu oba miasta nazywane są „stolicami” bądź „współstolicami”, co odnotować można również w czwartym akapicie „Podział administracyjny Polski 2006” na witrynie KSNG.
  5. ZIT: Porozumienie podpisane (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-04-08].
  6. Historia Torunia (pol.). turystyka.torun.pl.
  7. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42. oraz: Respublica Thorunensis: Toruń w czasach nowożytnych.
  8. Św. Jan Chrzciciel, Patron Torunia (pol.). torun.pl.
  9. Położenie geograficzne (pol.). torun.pl.
  10. Przewodnik Torun. Warszawa: Sport i Turystyka, 1971, s. 7.
  11. O Toruniu (pol.). turystyka.torun.pl.
  12. Ukształtowanie powierzchni terenu oraz budowa geologiczna (pol.). [dostęp 2010-04-03].
  13. Krajobraz województwa kujawsko-pomorskiego. [dostęp 2010-03-10].
  14. Środowisko geograficzno-przyrodnicze (pol.). powiaty.torun.com.pl.
  15. Temperatura (pol.). torun.pl.
  16. Średnia roczna temperatura powietrza (pol.). torun.pl.
  17. Wiatr (pol.). torun.pl.
  18. opady (pol.). torun.pl.
  19. Oddziały (pol.). imgw.pl.
  20. OBSERWATORIUM METEOROLOGICZNE (pol.). http://www.home.umk.pl/~vaisala/.
  21. Zabytkowy budynek limnigrafu na stacji hydrologicznej w Toruniu (pol.). imgw.pl.
  22. Weatherbase: Historical Weather for Torun, Poland (ang.). [dostęp 17.12.2008].
  23. Worki czekają w gotowości. „Nowości”, s. 7, 2010-05-20. 
  24. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Toruniu (pol.). torun.lasy.gov.pl.
  25. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Kujawsko - Pomorski Oddział Regionalny w Toruniu (pol.). arimr.gov.pl.
  26. Wydział Produkcyjny w Toruniu (pol.). buligl.pl.
  27. Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, s. 372, ISBN 83-04-01701-6.
  28. K. Mikułowski, Toruń w drugiej połowie XVI i na początku XVII wieku, [w:] Henryk Stroband (1548–1609) burmistrz toruński, Towarzystwo Miłośników Torunia, Toruń 2010.
  29. Architektura i urbanistyka Torunia w latach 1871-1920. Warszawa: Neriton, 2004.
  30. Przewodnik Toruń. Sport i Turystyka, 1971, s. 18.
  31. Przewodnik Toruń. „Sport i Turystyka”, 1971.
  32. Ponieważ Bydgoszcz jest miastem robotniczym (...) przeto słusznym było nasze założenie, że te najwyższe władze administracyjne powinny być pod stałą kontrolą mas pracujących i partii demokratycznych, a w Toruniu prawdopodobnie województwo byłoby pod naciskiem mieszczaństwa, kryjącego w sobie pozostałości reakcyjne” – słowa I sekretarza Komitetu Miejskiego PPR, Antoniego Alstera, protokół z plenum Komitetu Miejskiego Polskiej Partii Robotniczej w Bydgoszczy z 1.09.1945, Archiwum Państwowe w Bydgoszczy.
  33. Toruń w latach 1966-1970. 1965.
  34. Rubinkowo. Kultowe osiedle Torunia (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2012-09-17].
  35. Sala koncertowa na Jordankach w budowie. Program imprez też (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2014-12-01].
  36. Niedzielska M., Życie polityczne i kulturalne Torunia (1815–1914), [w:] Historia Torunia, pod red. M. Biskupa, t. 3, cz. 1, Toruń 2003, s. 363-370.
  37. Toruń w przyroście naturalnym jest regionalnym liderem (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-12-16].
  38. Bank Danych Lokalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2011-07-21].
  39. Czy jest szansa na powiększenie Torunia o przylegające do niego tereny? (pol.). nowości.com.pl.
  40. Rada Miasta Torunia (pol.). torun.pl.
  41. Prezydent Torunia (pol.). torun.pl.
  42. BIP torunski (pol.). torun.pl.
  43. Dzielnice i osiedla Torunia na stronie Urzędu Miasta [dostęp 2015-01-05].
  44. Dzielnice i osiedla Torunia (pol.). Urząd Miast -Torunia. [dostęp 2012-02-23].
  45. Przeglądanie -TERYT (pol.). GUS. [dostęp 2011-11-18].
  46. Geoportal miasta Torunia (pol.). Urząd Miasta Torunia. [dostęp 2011-11-18].
  47. Tramwaj za kilka lat pojedzie na os. JAR w Toruniu (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2015-02-20].
  48. Na osiedlu JAR powstaje nowy układ komunikacyjny (pol.). nowości.com.pl. [dostęp 2014-04-23].
  49. Osiedle JAR w Toruniu rośnie aż miło (pol.). torun.naszemiasto.pl. [dostęp 2014-03-27].
  50. Strona Wydziału (pol.). law.uni.torun.pl.
  51. Sądy - Urzędy - Toruń (pol.). dlastudenta.pl.
  52. Nowy budynek dla sądu (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-04-27].
  53. W Toruniu powstaje Centrum Sprawiedliwości Naprawczej (pol.). courtwatch.pl. [dostęp 2014-12-18].
  54. Strona Wydziału (pol.). law.umk.pl.
  55. ZIT: Porozumienie podpisane (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-04-08].
  56. [http://www.kujawsko-pomorskie.pl/pliki/wiadomosci/zit/stan_prac/obszar_funkcjonalny_Bydgoszczy_i_Torunia_oraz_jego_zwiazki_z_pozostala_czescia_wojewodztwa.pdf Obszar funkcjonalny Bydgoszczy i Torunia (BiT) oraz jego związki z pozostałą częścią województwa] (pol.).
  57. Toruń liderem gospodarki (pol.). torun.pl. [dostęp 2013-05-16].
  58. „Perspektywy” opublikowały ranking szkół wyższych w Polsce. Na którym UMK? (pol.). torunmiasto.pl. [dostęp 2014-05-21].
  59. Informacje o Toruniu (pol.). turystyka.torun.pl.
  60. Metropolia. Jakie są słabe i mocne strony Bydgoszczy i Torunia? (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2012-10-01].
  61. Toruński uniwersytet po raz kolejny uznany został za jedną z czołowych uczelni wyższych w Polsce (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2014-05-24].
  62. Województwo wyjątkowo nieatrakcyjne dla inwestorów (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2015-02-15].
  63. Toruń stolicą światła. Trwa Bella Skyway Festival 2014 (pol.). nowosci.com.pl.
  64. Festiwal „Kontakt”: od nadużyć w irlandzkich sierocińcach po wojnę na Bałkanach (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2014-05-24].
  65. Jaki był tegoroczny Międzynarodowy Festiwal Filmowy Tofifest?. nowosci.com.pl. [dostęp 2014-10-29].
  66. Jak nam płacą w Toruniu? (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-12-16].
  67. Bezrobocie w Kujawsko-Pomorskiem spadło, ale ciągle wysokie (pol.). onet.pl. [dostęp 2014-12-31].
  68. Toruń liderem wykorzystania unijnych pieniędzy (pol.). samorzad.lex.pl.
  69. Toruń atrakcyjny Inwestycyjne (pol.). torun.pl. [dostęp 2012-11-28].
  70. Największe firmy w regionie. Bydgoszcz w cieniu Torunia (pol.). torun.gazeta.pl. [dostęp 2014-04-29].
  71. Ranking okresu wschodzącego słońca w regionie (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-12-16].
  72. Centrum gospodarcze jest w Toruniu (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-12-16].
  73. wspierające przedsiębiorczość.
  74. wspierające biznes.
  75. Centrum Wsparcia Biznesu (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-05-14].
  76. Diamenty odkryte w Toruniu, czyli toruńskie firmy w prestiżowym rankingu (pol.). torun.naszemiasto.pl. [dostęp 2014-05-14].
  77. Lista 500 Największych polskich firm (pol.). lista500.polityka.pl.
  78. Historia Towimor (pol.). towimor.com.pl.
  79. [http://torun.gazeta.pl/torun/1,87119,17330547,Dawny_Polmos_juz_sie_podniosl_po_upadku__Co_planuje_.html Dawny Polmos już się podniósł po upadku. Co planuje? Cały tekst: http://torun.gazeta.pl/torun/1,87119,17330547,Dawny_Polmos_juz_sie_podniosl_po_upadku__Co_planuje_.html#ixzz3VcS060VU] (pol.). gazeta.pl. [dostęp 2015-01-30].
  80. Historia zakładu (pol.). metron.torun.pl.
  81. Historia (pol.). kopernik.com.pl.
  82. Historia Cergii SA (pol.). www.edftorun.pl.
  83. historia (pol.). mzk-torun.pl.
  84. OKRĘGOWA SPÓŁDZIELNIA MLECZARSKA W ŁOWICZU, ZAKŁAD MLECZARSKI W TORUNIU (pol.). mleczarnia.lowicz.pl.
  85. Apteka Pod Złotym Lwem (pol.). turystyka.torun.pl.
  86. Historia (pol.). pokojski.com.pl.
  87. Historia (pol.). lenkiewicz.net.
  88. Historia (pol.). mpo.torun.pl.
  89. Nasze korzenie (pol.). wodociagi.torun.com.pl.
  90. Hotel Pod Orłem (pol.). podorlemtorun.pl.
  91. Historia (pol.). torun.pl.
  92. Historia (pol.). polonia.torun.pl.
  93. O oddziale (pol.). energa-operator.pl.
  94. Podgórz (pol.). Turystyka.torun.pl.
  95. Historia firmy (pol.). piekarniabartkowscy.pl.
  96. Historia (pol.). elana.pl.
  97. Historia firmy (pol.). torseed.pl.
  98. historia (pol.). urbitor.pl.
  99. Centrum Przetwarzania Danych w Toruniu (pol.). torun.pl.
  100. Nasze produkty (pol.). kopernik.com.pl.
  101. W tej toruńskiej fabryce produkują płatki kukurydziane Nestlé (pol.). strefabiznesu.pomorska.pl. [dostęp 2010-06-23].
  102. Nasze marki (pol.). tzmo.pl.
  103. Tereny Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej w województwie kujawsko-pomorskim.
  104. Źródło strona PSSE w Gdańsku.
  105. Źródło strona PSSE w Gdańsku.
  106. Zakupy w Toruniu (pol.). turystyka.torun.pl.
  107. Plaza już nie jest taka dzika (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2010-09-03].
  108. Nowa galeria Atrium Copernicus na początku 2015 r. (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-09-05].
  109. Soboty handlowe na toruńskiej starówce (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-12-16].
  110. Toruń Restauracje (pol.). zomato.com.
  111. http://www.targitorunskie.pl.
  112. Poznaj historię budynku, który „gra” Szpital Copernicus w serialu „Lekarze” (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2012-10-20].
  113. Jarmark Wielkanocny w Toruniu (fotorelacja). (pol.). torunmiasto.pl. [dostęp 2014-04-20].
  114. Jarmark Katarzyński 2014 (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-06-03].
  115. Targi konserwatorski 2014 (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-12-21].
  116. Jarmark Bożonarodzeniowy (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-12-16].
  117. IMPREZY ZAMKU KRZYŻACKIEGO NA 2015 ROK (pol.). ckzamek.torun.pl.
  118. MUZEUM ETNOGRAFICZNE W TORUNIU (pol.). torun.pl.
  119. Forum Gospodarcze w Toruniu (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-03-03].
  120. Forum Gospodarcze w Toruniu (pol.). forumgospodarcze.pl.
  121. Węzeł musi być rozpoznawalny (pol.). nowosci.com.pl.
  122. Toruń: Humusowanie na Średnicówce (pol.). torun.naszemiasto.pl. [dostęp 2014-07-03].
  123. Miasto zbuduje trasę staromostową (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-06-26].
  124. Firma z Gdańska zaprojektuje trzeci etap Trasy Wschodniej w Toruniu (pol.). radiopik.pl. [dostęp 2013-12-03].
  125. Remont toruńskiego mostu później niż planowano (pol.). radiopik.pl. [dostęp 2013-10-03].
  126. Trakt Leśny. Spór torunian o przebieg trasy znów przybiera na sile (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2009-11-02].
  127. MZD TORUN (pol.). mzd.torun.pl.
  128. Rejon Dróg w Toruniu (pol.). gddkia.gov.pl.
  129. RDW Toruń (pol.). zdw-bydgoszcz.pl.
  130. WORD Toruń (pol.). word.torun.pl.
  131. Strona internetowa rady (pol.). k-pwrbrd.word.torun.pl.
  132. Centrum Edukacji Komunikacyjnej (pol.). word.torun.pl.
  133. Komunikacja miejska w Toruniu UM Toruń [dostęp 2015-01-05].
  134. Komunikacja miejska na stronie Informacji Turystycznej w Toruniu [dostęp 2015-01-05].
  135. Do Kamionek dojedziesz autobusem mzk, strona torunmiasto.pl [dostęp 2015-01-05].
  136. przewoźnika Morvi [dostęp 2015-01-05].
  137. Strona Centrum Handlowego Bielawy w Toruniu [dostęp 2015-01-05].
  138. Strona Arriva Bus Polska [dostęp 2015-01-05].
  139. chce mieć własną kolej, Kurier Kolejowy [dostęp 2015-01-05].
  140. Wywiad z prezydentem miasta Michałem Zaleskim w Gazecie Wyborczej [dostęp 2015-01-05].
  141. Postoje TAXI strona UM Toruń [dostęp 2015-01-05].
  142. kursów linii E, Gazeta Pomorska [dostęp 2015-01-05].
  143. A-linia kurs na zamiany czy plajtuje? Nowości Dziennik Toruński [dostęp 2015-01-05].
  144. System Informacji Pasażerskiej (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-01-13].
  145. MZK Toruń: uruchomiono system informacji pasażerskiej (pol.). torun.naszemiasto.pl. [dostęp 2014-01-13].
  146. Pierwszy taki węzeł (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-01-23].
  147. Przy Dworcu Miasto w Toruniu wyrośnie węzeł przesiadkowy (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2013-08-03].
  148. Negocjacje prezydenta i marszałka o przebudowie pl. Rapackiego (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2014-07-08].
  149. A może autobusem nad morze? Nowe połączenia Polskibus.com (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2013-04-16].
  150. PolskiBus.com zwiększa liczbę połączeń linii P12 pomiędzy Gdańskiem i Krakowem (pol.). krakow.naszemiasto.pl. [dostęp 2013-07-29].
  151. Polskim Busem do Rzeszowa przez Toruń, Łódź, Katowice i Kraków (pol.). trojmiasto.pl. [dostęp 2013-04-13].
  152. Arriva zmienia adres i przenosi się z Warszawy do Torunia (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2015-06-23].
  153. Przewozy Regionalne z zyskiem, nowymi etatami i Pesą (pol.). torun.wyborcza.pl. [dostęp 2014-06-25].
  154. Toruń: majówka z Przewozami Regionalnymi (pol.). kurierkolejowy.eu. [dostęp 2012-05-15].
  155. Posterunki (pol.). kgsok.pl.
  156. Międzyzakładowy Związek Zawodowy Pracowników PKP Z Siedzibą w Toruniu (pol.). krs-pobierz.pl.
  157. MIĘDZYZAKŁADOWY NADWIŚLAŃSKI ZWIĄZEK ZAWODOWY MASZYNISTÓW (pol.). bisnode.pl.
  158. STOWARZYSZENIA MIŁOŚNIKÓW KOLEI (pol.). kmd.pl.
  159. 2015 Trwa remont Dworca Głównego w Toruniu (pol.). torun.naszemiasto.pl. [dostęp 2015-03-01].
  160. Lądowisko dla helikopterów (pol.). torun.pl. [dostęp 2002-05-07].
  161. Przygotowania do rozbudowy Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego wchodzą w decydującą fazę (pol.). nowosci.com.pl.
  162. Raj dla kajakarzy (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-05-12].
  163. Zarząd Zlewni Wisły Kujawskiej z siedzibą w Toruniu (pol.). rzgw.gda.pl.
  164. Oddział Rejonowy Toruń (pol.). kpzmiuw.pl.
  165. WFOŚiGW w Toruniu (pol.). wfosigw.torun.pl.
  166. Ścieszki rowerowe (pol.). torun.pl.
  167. Pierwszy w Toruniu zadaszony parking rowerowy jest niemal gotowy. Brakuje mu tylko... dachu (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2015-01-12].
  168. gazeta.pl: Darmowe stacje naprawy rowerów w trzech miejscach (pol.). [dostęp 2015-05-05].
  169. Toruński Rower Miejski się rozpędza – 25 stacji (pol.). torun.gazeta.pl. [dostęp 2015-01-29].
  170. Szlaki rowerowe poza miasto (pol.). torun.pl.
  171. Wielkie otwarcie Wiślanej Trasy Rowerowej w województwie kujawsko-pomorskim (pol.). rowerowytorun.com.pl. [dostęp 2014-05-06].
  172. Atrakcje województwa kujawsko-pomorskiego, turystyka.torun.pl [dostęp 2015-01-08].
  173. Monitoring ruchu turytycznego Turystyka Toruń 2013, Urząd Miasta Torunia [dostęp 2015-01-08].
  174. Systematycznie wzrasta liczba turystów w Toruniu, Money.pl [dostęp 2015-01-08].
  175. 1,7 miliona gości przyjął w zeszłym roku Toruń. Turyści zostawili u nas blisko pół miliarda złotych, Nowości Dziennik Toruński [dostęp 2015-01-08].
  176. Więcej turystów w stolicach regionu. Wydali 0,5 mld zł. Nowości Dziennik Toruński [dostęp 2015-01-08].
  177. Ewidencja skategoryzowanych obiektów hotelarskich wg stanu na 26 listopada 2014 [dostęp 2015-01-08].
  178. Informacja Turystyczna w Toruniu, zakładka noclegi [dostęp 2015-01-08].
  179. Monitoring ruchu turytycznego Turystyka Toruń 2013, Urząd Miasta Torunia [dostęp 2015-01-08].
  180. |Turystyka w województwie kujawsko-pomorskim w 2013 r. Opracowanie Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy, tabela 5, s. 6 [dostęp 2015-01-08].
  181. Monitoring ruchu turytycznego Turystyka Toruń 2013, Urząd Miasta Torunia [dostęp 2015-01-08].
  182. Monitoring ruchu turytycznego Turystyka Toruń 2013, Urząd Miasta Torunia [dostęp 2015-01-08].
  183. Toruń to miasto z silną, rozpoznawalną marką. Skojarzenia z jego atrybutami są od lat niezmienne (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2014-04-25].
  184. INFORMACJA TURYSTYCZNA (pol.). torun.pl.
  185. Branża turystyczna w Toruniu chce działać razem (pol.). torun.gazeta.pl. [dostęp 2014-08-26].
  186. Rusza Biznesowy Klaster Turystyczny w Toruniu (pol.). tvp.pl. [dostęp 2014-09-02].
  187. Sala koncertowa na Jordankach (pol.). torun.pl.
  188. Toruń w klastrze turystyki medycznej (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-02-23].
  189. Wyniki naszego plebiscytu: oto siedem cudów Polski. Rzeczpospolita / Presspublica, 2007-09-20. [dostęp 2011-08-31].
  190. National Geographic.
  191. Tramp wśród najlepszych (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-11-18].
  192. Bella Skyway Festival Najlepszym Produktem Turystycznym 2014 roku! (pol.). media.tak.torun.pl. [dostęp 2014-10-28].
  193. 10 najciekawszych miast według The Huffington Post. Jest Toruń! (pol.). torun.gazeta.pl. [dostęp 2015-05-01].
  194. Zabytki (pol.). torun.pl.
  195. Zabytki Torunia (pol.). turystyka.torun.pl.
  196. Mury obronne (pol.). torun.pl.
  197. Bramy i baszty (pol.). torun.pl.
  198. SPICHRZE (pol.). turystyka.torun.pl.
  199. Twierdza Toruń (pol.). torun.pl.
  200. Kolejowa wieża ciśnień.
  201. SkyscraperCity.
  202. Sala Koncertowa na Jordankach.
  203. Uchwała Rady Miasta Toruń nr 1049/2006 z dnia 13 lipca 2006 r.
  204. European Commission – Culture.
  205. Europejska Stolica Kultury 2016 – Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
  206. Informacja prasowa, Treść dokumentu.
  207. Statut instytucji TORUŃ 2016 określa załącznik do uchwały Rady Miasta Torunia nr 304/08 z dnia 15 maja 2008 r.
  208. Rekordowa frekwencja na Skywayu, Nowości Dziennik Toruński [dostęp 2015-01-05].
  209. Strona Toruńskiej Agendy Kulturalnej [dostęp 2015-01-05].
  210. Wydarzenia organizowane przez TAK [dostęp 2015-01-05].
  211. Strona Teatru Zaczarowany Świat.
  212. Teatry w Toruniu.
  213. Strona Teatru Muzycznego.
  214. Wywiad z dyrektorką Teatru.
  215. Teatry w Toruniu.
  216. Znika Kinoteatr Grunwald – RMF FM.
  217. Kino Orzeł w serwisie tubyłokino.pl.
  218. Co po Naszym Kinie?, Nowości – Dziennik Toruński.
  219. Nowe kino w toruńskim Dworze Artusa już ruszyło (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2014-05-05].
  220. Strona Muzeum Okręgowego – Historia.
  221. Centra Kultury w Toruniu.
  222. Rekord w planetarium (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-01-13].
  223. http://www.torun.pl/pl/node/3414%7C Orkiestry i chóry w Toruniu.
  224. Galerie w Toruniu.
  225. Galerie w Toruniu.
  226. Strona GiOPTD.
  227. strona oddziału.
  228. strona oddziału.
  229. strona oddziału.
  230. strona oddziału.
  231. Kuratorium Oświaty [dostęp 2015-01-04].
  232. Szkoły podstawowe w Toruniu, strona urzędu miasta [dostęp 2015-01-04].
  233. Kuratorium Oświaty w Bydgoszczy [dostęp 2015-01-04].
  234. Liceum Akademickie czwarte w Polsce. Wysoko, ale... (pol.). torun.gazeta.pl. [dostęp 2015-01-14].
  235. Liceum Akademickie w czołówce. torun.pl. [dostęp 2015-01-14].
  236. strona ośrodka w Toruniu (pol.). k-poa.torun.pl.
  237. [założona w 1945, kształci ponad 30 tys., najwięcej w regionie, najlepsza wg rankingów np. Perspektywy, wg którego jest 5 uniwersytetem w kraju].
  238. Szkolnictwo wyższe i działalność badawczo-rozwojowa w województwie, Kujawsko-pomorskie Centrum Obsługi Inwestora w Toruniu [dostęp 2015-01-10].
  239. O Towarzystwie Naukowym w Toruniu [dostęp 2015-01-10].
  240. Doktoranci w województwie kujawsko-pomorskim w 2013 roku, Urząd Statystyczny w Bydgoszczy [dostęp 2015-01-10].
  241. [według rankingów: „Rzeczpospolita” i „Perspektywy”, „Polityka”, „Home & Market”, Medal Europejski Business Centre Club].
  242. Pracownia słownika polszczyzny XVI wieku. Instytut Badań Literackich PAN w Warszawie [dostęp 2015-01-10].
  243. Strona Instytutu Matematycznego PAN [dostęp 2015-01-10].
  244. Strona zakładu [dostęp 2015-01-10].
  245. Strona zakładu [dostęp 2015-01-10].
  246. Strona zakładu [dostęp 2015-01-10].
  247. Jak powstawał campus UMK (pol.). gazeta.pl. [dostęp 2012-08-08].
  248. Strona Uniwersytetu (pol.). umk.pl.
  249. O Książnicy Kopernikańskiej [dostęp 2015-01-04].
  250. Dawne biblioteki toruńskie Toruński Serwis Turystyczny [dostęp 2015-01-04].
  251. O bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  252. Biblioteczny egzemplarz obowiązkowy w Toruniu [dostęp 2015-02-19].
  253. Historia Biblioteki Pedagogicznej w Toruniu na domowej stronie internetowej [dostęp 2015-01-04].
  254. Strona internetowa CSAiU – Biblioteka [dostęp 2015-01-04].
  255. strona Biblioteki Diecezjalnej w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  256. Strona biblioteki WSKSiM [dostęp 2015-01-04].
  257. Strona WSB w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  258. Strona Muzeum Okręgowego w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  259. strona Muzeum Etnograficznego [dostęp 2015-01-04].
  260. Strona oddziału biblioteki lekarskiej w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  261. Strona WSHF [dostęp 2015-01-04].
  262. Strona NKJO w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  263. blog Czytelni imienia Sömmerringów CSW w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  264. Historia Instytutu Historii i Archiwistyki UMK [dostęp 2015-01-04].
  265. poświęcona obchodom jubileuszu kształcenia archiwistów na UMK [dostęp 2015-01-04].
  266. roku jubileuszu – dokąd zmierza toruńska archiwistyka? Głos Uczelni.
  267. Uczelnie w Polsce kształcące archiwistów. Strona NDAP [dostęp 2015-01-04].
  268. Strona internetowa AP w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  269. Charakterystyka Archiwum na stronie NDAP [dostęp 2015-01-04].
  270. historyczny Archiwum Wojskowego w Toruniu [dostęp 2015-01-04].
  271. archiwum UMK [dostęp 2015-01-04].
  272. Historia archiwum na stronie internetowej [dostęp 2015-01-04].
  273. Strona internetowa Fundacji, zakładka zbiory [dostęp 2015-01-04].
  274. Oddziały lokalne – Toruń (pol.). tvnfakty.pl.
  275. TVN24 oszczędza. W Toruniu zamiast oddziału będzie biuro korespondenta (pol.). wirtualnemedia.pl. [dostęp 2012-11-30].
  276. Redakcja Toruńska TVP S.A [dostęp 2015-01-09].
  277. Historia Radia w Toruniu [dostęp 2015-01-09].
  278. O nas – Polskie Radio PiK [dostęp 2015-01-09].
  279. Paweł Balinowski reporterem RMF fm w Toruniu [dostęp 2015-01-09].
  280. Ludzie RMF FM – Paweł Balinowski [dostęp 2015-01-09].
  281. Koniec testowej emisji DAB+. Od 1 maja 2015 poszerzenie zasięgu (pol.). radiopik.pl. [dostęp 2015-04-22].
  282. Gwiazdy III Festiwalu Sztuki Faktu (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-04-22].
  283. piosenka filmowa (pol.). piosenkafilmowa.pl.
  284. Strona KPOIL w Toruniu [dostęp 2015-01-09].
  285. Informacje na stronie Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych [dostęp 2015-01-09].
  286. Nowa siedziba weterynarzy [dostęp 2015-01-09].
  287. o Szpitalu.
  288. Przygotowania do rozbudowy Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego wchodzą w decydującą fazę (pol.). nowosci.com.pl.
  289. W Toruniu powstał Bank Mleka Kobiecego (pol.). onet.pl. [dostęp 2013-05-28].
  290. Bank szpiku w Toruniu zacznie działać za rok (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2014-10-29].
  291. Nowe miejsca dla "śpiochów". W Toruniu otwarto zakład dla pacjentów w stanie wegetatywnym (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2010-11-15].
  292. Hospicja i zespoły opieki paliatywnej w województwie kujawsko – pomorskim (pol.). hospicjum-domowe.waw.pl.
  293. Strona urzędu miasta (pol.). torun.pl.
  294. W Dobrzejewicach powstanie komisariat. Trwa przetarg na projekt (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2014-10-25].
  295. Z MONITORINGIEM BEZPIECZNIEJ (pol.). torun.pl. [dostęp 2015-02-12].
  296. Pod Toruniem ma powstać nowoczesne centrum szkolenia straży pożarnej (pol.). nowosci.com.pl. [dostęp 2015-01-15].
  297. jednostki wojskowe (pol.). jednostki-wojskowe.pl.
  298. Ks. bp Andrzej Suski (pol.). torun.pl. [dostęp 2009].
  299. Ksiądz biskup Andrzej Wojciech Suski (pol.). umk.pl. [dostęp 2013-08-11].
  300. Strona Diecezji Toruńskiej (pol.). diecezja.torun.pl.
  301. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 6 stycznia 2015.
  302. gazeta olsztyńska.pl.
  303. Torunskie cmentarze (pol.). torun.pl.
  304. Kwesta na cmentarzu św. Jerzego (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-10-27].
  305. Kremacja możliwa w Toruniu (pol.). torun.pl. [dostęp 2013-02-05].
  306. Toruński Serwis Turystyczny (pol.). turystyka.torun.pl.
  307. Hala sportowo-widowiskowa (pol.). torun.pl.
  308. Informacja o stadionie (pol.). speedway.torun.pl.
  309. Tor-Tor zmodernizowany (pol.). torun.pl. [dostęp 2006-09-06].
  310. Obiekty sportowe w Toruniu (pol.). portalion.com.
  311. Miejski ośrodek sportu i rekreacji w Toruniu (pol.). mosir.torun.pl.
  312. Park Linowy Barbarka.
  313. Kalendarz imprez sportowych (pol.). torun.pl.
  314. Lekkoatletyczny Copernicus Cup w Toruniu (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-01-14].
  315. Konsulat Honorowy Republiki Słowenii w Toruniu (pol.). wiadomosci.wp.pl. [dostęp 2003-06-24].
  316. Mamy konsulat Finlandii (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-05-29].
  317. Mołdawia ma konsulat w Toruniu (pol.). torun.pl. [dostęp 2014-06-24].
  318. Miasta bliźniacze Torunia (pol.). torun.pl. [dostęp 2013-04-07].
  319. Pomnik planetoidy „(12999) Toruń” odsłonięty – Wiadomości24.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]