Przejdź do zawartości

Trójca Święta (ikona Andrieja Rublowa)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Trójca Święta
Ilustracja
Autor

Andriej Rublow

Rodzaj

ikona

Data powstania

ok. 1410–1427

Medium

tempera na desce

Wymiary

142 × 114 cm

Miejsce przechowywania
Miejscowość

Siergijew Posad

Lokalizacja

Ławra Troicko-Siergijewska

Multimedia w Wikimedia Commons

Trójca Święta (zwana także Trójcą Starotestamentową lub Gościnnością Abrahama[1]) – ikona Andrieja Rublowa, powstała dla ławry Troicko-Siergijewskiej (klasztoru w Siergiejewskim Posadzie założonego przez św. Sergiusza z Radoneża). Od 1929 roku znajdowała się w zbiorach Galerii Tretiakowskiej w Moskwie[2]. W 2022 roku została przewieziona z tego muzeum do soboru ławry Troicko-Siergiejewskiej[3].

Rosyjski teolog prawosławny Paul Evdokimov uznał ikonę za jeden z najdoskonalszych przejawów syntezy teologicznej[4].

Historia

[edytuj | edytuj kod]
Trójca Święta przykryta „ryzą” (1904)

Trójca Święta została namalowana w klasztorze Spaso-Andronikowskim w Moskwie na początku XV wieku na zlecenie Nikona z Radoneża[5]. Poszczególni autorzy podają różne prawdopodobne daty: 1410 albo 1425[4]–1427 lub 1422–1437. Każda z tych dat zawiera się w okresie, w którym Rublow należał do tamtejszej wspólnoty zakonnej. Ikona była przeznaczona dla ławry Troicko-Siergijewskiej[6].

Trójca Święta jest wykonana temperą na desce lipowej o wymiarach 142 × 114 cm. Na deskę autor przykleił powłokę płócienną, na którą naniósł kredowy podkład (tzw. lewaks)[6]. Zwołany w 1551 roku w Moskwie Sobór Stu Rozdziałów (Stogław) zalecił ikonografom naśladowanie kanonu Rublowa, za wzór stawiając jego Trójcę[7].

W 1904 roku podczas badania ikonostasu soboru Ławry Troicko-Siergiejewskiej w Siergiejewskim Posadzie z ikony zdjęto tak zwaną ryzę, czyli metalowe ozdoby, przysłaniające większą część obrazu[2]. W pracowniach konserwatorskich ławry przeprowadzono zabiegi polegające na oczyszczeniu, konserwacji i uzupełnieniu ubytków[2]. Badacze stwierdzili, że zachowany został oryginalny rysunek i kompozycja całości, natomiast w warstwie malarskiej są liczne ubytki i partie wtórnie uzupełnione[8]. Do roku 1929 ikona była wystawiona w muzeum w Siergiejewskim Posadzie, po czym została przeniesiona do moskiewskiej Galerii Tretiakowskiej[2], gdzie stanowiła część ekspozycji muzealnej, zaś w dniu Trójcy Świętej była wystawiana dla kultu w muzealnej cerkwi św. Mikołaja[9].

16 czerwca 2022 roku ikona została przewieziona z Galerii Tretiakowskiej do głównego soboru Ławry Troicko-Siergijewskiej[3].

Symbolika „Trójcy Świętej”

[edytuj | edytuj kod]
Trójca Święta w Galerii Tretiakowskiej (2010)

Ikona ta, niekiedy zwana Trójcą Starotestamentową lub Gościnnością Abrahama, oparta jest na historii biblijnej o wizycie u Abrahama trzech aniołów, którzy przepowiedzieli narodziny pierworodnego syna (Rdz 18,1–15). Rublow, zgodnie z kanonem teologii patrystycznej (św. Cyryl, św. Ambroży, św. Maksym Wyznawca, św. Jan z Damaszku), przedstawił w owych aniołach symbol Trójcy Świętej. Rublow oczyścił scenę z wątków historycznych, eliminując wszelkie postaci i pozostawiając tylko aniołów, nadając znaczenie ponadczasowe. W scenie gościnności nie ma Abrahama i Sary. Jest dom, drzewo i skała. Na stole znajduje się czasza – symbol kielicha. Ikona wyraża ideę jedności człowieka z Bogiem oraz jedność między ludźmi – na wzór Trójcy Świętej. Rublow zaakcentował ideę, która była bliska św. Sergiuszowi z Radoneża[2].

Rublow nie przedstawił trzech jednakowych, zamiennych postaci, ani też nie przedstawił jednej indywidualnej, dominującej osoby z dwoma towarzyszącymi jej postaciami, ale trzy niezamienne z sobą, jednakowe postaci[10].

Trójca Święta

[edytuj | edytuj kod]

Postaci siedzące przy stole symbolizują Trójcę Świętą, ale wbrew zwyczajowi osoby znajdujące się na ikonie nie są podpisane[2]. Są podobne pod względem postaci i wielkości, trzymają w rękach takie same laski, siedzą na takich samych tronach. Ma to, zgodnie z dogmatem Soboru konstantynopolitańskiego I, odzwierciedlać taką samą istotę osób Trójcy Świętej[11]. W identyfikacji mają pomagać symbole. Postać środkowa jest zwykle utożsamiana z Synem Bożym. Ma na to wskazywać znajdujący się nad nim dąb – symbol krzyża (i utraconego drzewa rajskiego, odzyskiwanego przez Krzyż), oraz ruch ręki w stronę kielicha – symbolu Eucharystii. Postać po lewej stronie jest opisywana jako Bóg Ojciec, za którego plecami znajduje się dom-Kościół. Nad postacią z prawej strony widać górę – aluzję do skały, z której trysnęła na pustyni woda. Duch Święty ma bowiem być dla Ziemi tym, czym woda na pustyni[2][12][13]. Gabriel Bunge zwraca uwagę, że dwie postacie – środkowa i prawa – wykonują skłon w kierunku osoby siedzącej po lewej stronie, co można odczytywać, iż jest to jako dominujący punkt kompozycji[14].

Według innych interpretacji postaci Boga Ojca i Syna Bożego identyfikowane są odmiennie. Symbolem Ojca ma być Drzewo Życia, a berło Syna wskazuje na dom, czyli Kościół[4]. Istotną wskazówką w poprawnej interpretacji poszczególnych postaci może być opis ikony o takiej samej kompozycji co Trójca Rublowa, którą na misję wśród Zyrian (Obwód permski) przywiózł żyjący współcześnie z Rublowem święty Stefan z Permu. Na ikonie tej obok każdej z postaci widniał napis w języku zyriańskim: „anioł z lewej strony nosi imię Py, co znaczy Syn, anioł z prawej strony: Puiltos – Duch Święty, zaś anioł środkowy: Ai – Ojciec”. Zdaniem autora studium o sztuce Rublowa – N. Diemina (Moskwa, 1963 r.): „Stefan z Permu dla potrzeb swojej misji postarał się uczynić znaczenie ikony maksymalnie zrozumiałym. Układ aniołów na jego ikonie przedstawia się tak samo, jak na ikonie Rublowa i najprawdopodobniej znaczenie ich również jest identyczne”[4].

Kompozycja

[edytuj | edytuj kod]

Rublow zrezygnował z przedstawienia na ikonie Abrahama i Sary, którzy udzielali gościny, co należało do klasycznej kompozycji wcześniejszego obrazowania Trójcy Starotestamentowej[12]. Trzy postaci aniołów zostały wpisane w okrąg, który ma symbolizować idealną równość. Osią okręgu jest wyciągnięta nad kielichem dłoń środkowego anioła[a]. Linia sylwetek bocznych postaci układa się w kształt kielicha[2][16]. Skrzydła wszystkich trzech aniołów są ze sobą połączone. Daje to symbol wspólnoty i jedności[2]. Postaci są zwrócone do siebie, co ma odzwierciedlać jedność, a równocześnie autor nadał im cechy odrębności. Linie poprowadzone od osi dolnej krawędzi ikony do górnych narożników dzielą przestrzeń na trzy trójkąty. Każdy z nich jest niejako przypisany do jednej postaci[17].

Pozostałe symbole

[edytuj | edytuj kod]

Stół–ołtarz jest symbolem kosmosu, a mały prostokąt na jego przedniej stronie jest znakiem Ziemi z jej czterema stronami[18][19]. Czworokątny stół bywa także interpretowany jako znak czterech ewangelii[4], a prostokątna wnęka na boku wróconym ku oglądającym stanowi potwierdzenie, że jest to ołtarz, bowiem zgodnie z tradycją chrześcijańska taka wnęka na wschodniej stronie ołtarza była miejscem do przechowywania relikwii lub postaci eucharystycznych[20]. Aniołowie siedzą na tronach wyposażonych w podnóżki, które wskazują na godność królewską. Każdy z aniołów trzyma laskę, symbol jednakowej Boskiej władzy, którą posiada każda z Trzech Osób Boskich. Kielich na stole to odwołanie do Paschy i do Eucharystii[16]. Zdaniem Evdokimova, po odsłonięciu wierzchniej warstwy farby z kielicha pojawia się rysunek Baranka[4]. Dwa palce dłoni symbolizują dwie natury Chrystusa, a czwarte miejsce przy stole jest wolne dla oglądającego, który ma poczuć się zaproszony do jedności z Trójcą[16].

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Gabriel Bunge zwraca uwagę, że podczas prac restauracyjnych odkryto, iż pierwotnie dłoń środkowej postaci była zamknięta, za wyjątkiem palca wskazującego, co dawało efekt wskazywania na postać siedzącej po prawej stronie. Modyfikacja ta nie została jednak usunięta przez konserwatorów[15].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Elżbieta Mikiciuk, Bóg w (na) ikonie?, „Karto-Teka Gdańska”, 4 (1), Pomorskie Towarzystwo Filozoficzno-Teologiczne, 2019, s. 53, 54, ISSN 2545-2231 [dostęp 2023-05-02] [zarchiwizowane z adresu 2023-05-02] (pol.).
  2. ↑ a b c d e f g h i ks. Wojciech Cichosz, Elżbieta Pankowska-Siedlik. Teologiczna pedagogia ikony na przykładzie „Trójcy Świętej” Andrieja Rublowa. „Studia Gdańskie”. XXIV, s. 119–138. Gdańskie Seminarium Duchowne i Kuria Metropolitalna Gdańska. ISSN 0137-4341. 
  3. ↑ a b «Троицу» Андрея Рублева вывезли из Третьяковской галереи в Троице-Сергиеву лавру. Икону предоставили для богослужений несмотря на протесты реставраторов. Медиазона, 2022-06-16. [dostęp 2022-07-21]. (ros.).
  4. ↑ a b c d e f Paul Evdokimov: Sztuka ikony. Teologia Piękna. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów, 1999, s. 295. ISBN 83-7119-176-6.
  5. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 11.
  6. ↑ a b Michał Ałpatow: Rublow. Warszawa: PIW, 1975, s. 112.
  7. ↑ Barbara Dąb-Kalinowska. O Rublowie inaczej. „Roczniki Historii Sztuki”. XVIII, s. 73, 1988. Ossolineum. ISSN 0080-3472. 
  8. ↑ Olga Popowa, Engelina Smirowa, Paola Cortesi: Ikony. Warszawa: Arkady, 1998, s. 21.
  9. ↑ Музей-храм Святителя Николая в Толмачах. tretyakovgallery.ru. [dostęp 2014-11-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-16)]. (ros.).
  10. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 17.
  11. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 37.
  12. ↑ a b Bunge 2018 ↓, s. 18.
  13. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 45-50.
  14. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 41–42.
  15. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 31.
  16. ↑ a b c Andrzej Kamiński OP. Mistyka Wschodu. „List”. 3, 2005. 
  17. ↑ Waldemar Barwiński OCD. Moje spotkanie z ikoną „Trójcy Świętej” A. Rublowa. Próba jej odczytania. „Zeszyty Karmelitańskie”. 2 (12), s. 102, 2000. 
  18. ↑ Henri J.M. Nouwen: Behold the Beauty of the Lord: Praying with Icons. Ave Maria Press, Notre Dame, 1987, s. 23–24. ISBN 0-87793-356-1.
  19. ↑ Michael Jinkins: Invitation to Theology: A Guide to Study, Conversation, and Practice. InterVarsity Press, 2001, s. 278. ISBN 0-8308-1562-7.
  20. ↑ Bunge 2018 ↓, s. 16–17.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Michał Ałpatow: Rublow. Warszawa: PIW, 1975.
  • Waldemar Barwiński OCD. Moje spotkanie z ikoną „Trójcy Świętej” A. Rublowa. Próba jej odczytania. „Zeszyty Karmelitańskie”. 2 (12), 2000. 
  • Gabriel Bunge: Inny Paraklet: ikona Trójcy Świętej mnicha - malarza Andrzeja Rublowa. tłum. Konrad Małys OSB. Kraków: Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, 2001, s. 119. ISBN 83-87525-76-6.
  • Gabriel Bunge: Trójca Rublowa: kult i symbolika. tłum. Konrad Małys OSB. Kraków: Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, 2018, s. 87. ISBN 978-83-7354-804-6.
  • Wojciech Cichosz, Elżbieta Pankowska-Siedlik. Teologiczna pedagogia ikony na przykładzie „Trójcy Świętej” Andrieja Rublowa. „Studia Gdańskie”. XXIV, s. 119–138. Gdańskie Seminarium Duchowne i Kuria Metropolitalna Gdańska. ISSN 0137-4341. 
  • Barbara Dąb-Kalinowska. O Rublowie inaczej. „Roczniki Historii Sztuki”. XVIII, 1988. Ossolineum. ISSN 0080-3472. 
  • Paul Evdokimov: Sztuka ikony. Teologia Piękna. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów, 1999. ISBN 83-7119-176-6.
  • Michael Jinkins: Invitation to Theology: A Guide to Study, Conversation, and Practice. InterVarsity Press, 2001. ISBN 0-8308-1562-7.
  • Andrzej Kamiński OP. Mistyka Wschodu. „List”. 3, 2005. 
  • Henri J.M. Nouwen: Behold the Beauty of the Lord: Praying with Icons. Ave Maria Press, Notre Dame, 1987. ISBN 0-87793-356-1.
  • Olga Popowa, Engelina Smirowa, Paola Cortesi: Ikony. Warszawa: Arkady, 1998.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Trójca_Święta_(ikona_Andrieja_Rublowa)&oldid=79724298”