Tramwaje w Katowicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tramwaje w Katowicach
tramwaj
Ilustracja
Pesa Twist Step 2012N na ulicy 3 Maja
Państwo  Polska
Lokalizacja Katowice
Organizator KZK GOP
Operator Tramwaje Śląskie
Liczba linii 13
Lata funkcjonowania od 1896
Infrastruktura
Schemat sieci
Mapa z przebiegiem linii tramwajowych na terenie Katowic
     Linie czynne      Linie zlikwidowane
Długość sieci 62,168 km t.p.[a][1]
Rozstaw szyn 1435 mm
Liczba przystanków 52 (2008)[2]
Portal Portal Transport szynowy

Tramwaje w Katowicach – część systemu komunikacji tramwajowej konurbacji górnośląskiej, który funkcjonuje na terenie Katowic od 1896 (początkowo jako sieć wąskotorowa, a od 1912 otwarto pierwsze połączenie normalnotorowe). Sieć tramwajowa znajduje się głównie w północnej części miasta i łączy dzielnice: Brynów-Osiedle Zgrzebnioka, Dąb, Koszutka, Osiedle Tysiąclecia, Piotrowice-Ochojec (pętla Brynów), Szopienice-Burowiec, Śródmieście, Wełnowiec-Józefowiec, Załęże i Zawodzie.

Stanowi ona najdłuższy fragment sieci tramwajów konurbacji górnośląskiej, która liczyła w 2007 – 62,167 km toru pojedynczego[1][a]. Sieć ta należy do Tramwajów Śląskich. Ma ona charakter promienisty z koncentracją na Rynku, skąd linie biegną w czterech kierunkach. Na terenie Katowic zlokalizowana jest zajezdnia Zawodzie, która należy do Rejonu Komunikacyjnego numer 2 Tramwajów Śląskich[3][4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tramwaje na Rynku przedstawione na przedwojennej pocztówce
Fragment wybudowanej w 1994 trasy tramwajowej wzdłuż ul. Gliwickiej w Załężu
Konstal 116Nd na linii wzdłuż ul. Chorzowskiej, zmodernizowanej w 2002

Okres przedwojenny[edytuj | edytuj kod]

Początki komunikacji tramwajowej na terenie Katowic sięgają końca XIX w. Wtedy to o koncesję na budowę wąskotorowej linii tramwaju parowego Królewska Huta – Dąb – Katowice – WełnowiecHuta Laura (ob. Siemianowice Śląskie) wystąpiła berlińska spółka Kramer & Co. Wkrótce po uzyskaniu koncesji (23 marca 1896) zrealizowano pierwszy odcinek, tj. Huta Marta (na wysokości obecnego ronda gen. Ziętka) – Wełnowiec – Huta Laura oddano do użytku 30 grudnia 1896. Wkrótce linię zelektryfikowano[5]. Od 1 października 1898 regularne kursy rozpoczęły czteroosiowe wagony Hoffmann z wyposażeniem elektrycznym amerykańskiej firmy Walker (tak nazywano je potocznie), które były pierwszymi w Europie tramwajami z nadwoziem na wózkach skrętnych, z indywidualnym napędem wszystkich osi. Relacja, którą kursuje obecnie linia 13 (Katowice - Siemianowice Śląskie) rozpoczęła epokę tramwajów elektrycznych na Górnym Śląsku[6].

W tym czasie podjęto budowę linii tramwajowej Katowice (Rynek) – Dąb – Królewska Huta (obecnie fragment linii 6, 11 i 19), którą ukończono w sierpniu, a uruchomiono - od początku w trakcji elektrycznej - 25 listopada 1898 . W 1903 Spółka Kramer & Co. ogłosiła bankructwo i linie tramwajowe przeszły w zarząd spółki Schlesiche Kleinbahn AG. Ona, a także spółka Schikora & Wolff planowała budowę linii Katowice – Załęże – Hajduki. Ostatecznie koncesję na całą, wąskotorową linię Mysłowice – Katowice – Załęże – ŚwiętochłowiceBytom (dawna trasa linii nr 7) uzyskała do 1899 spółka Oberschlesische Dampfstrassenbahnen AG (ODS). Całą linię Hajduki Górne – Katowice – Załęże – Zawodzie – Szopienice – Mysłowice uruchomiono 31 października 1900. Wybudowano wtedy też zajezdnię w Roździeniu. Pierwsze linie tramwajowe zbudowano jako jednotorowe z mijankami, a rozstaw toru wynosił 785 mm[5][7].

W 1912 w Katowicach uruchomiono pierwszy na terenie konurbacji górnośląskiej normalnotorowy tramwaj (1435 mm), który łączył Rynek w Katowicach z Parkiem Kościuszki. Na końcu tej linii powstała zajezdnia normalnotorowa. Odcinek ten był częścią niezrealizowanej linii do Ligoty[8][9].

Lata międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej i powstaniach śląskich, w 1925 powstała spółka Śląsko-Dąbrowskie Kolejowe Towarzystwo Eksploatacyjne z siedzibą w Katowicach, która rozpoczęła eksploatację sieci tramwajowej po stronie Polski. W latach międzywojennych wzmogły się procesy przekształcenia sieci na terenie Katowic w sieć normalnotorową. Tory na ul. 3 Maja przebudowano w 1926, a dwa lata później (tj. 14 lipca 1928) uruchomiono linię z Szopienic do Sosnowca. Odcinek Szopienice – Mysłowice przebudowano 12 października 1929, natomiast trasę Katowice – Załęże po przebudowie uruchomiono 21 września 1929, a także w tym samym roku (27 listopada) otwarto odcinek Załęże – Hajduki[10]. W 1937 wąskotorowe linie na terenie Katowic pozostawały odcinek Chorzów – Dąb – Wełnowiec – pl. Alfreda – Siemianowice Śląskie/Chorzów Stary[11].

Sieć tramwajowa po agresji Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 przeszła w zarząd spółki Schlesische Kleinbahn Aktiengesellschaft. W tym czasie trzykrotnie wzrosła liczba osób korzystających z komunikacji tramwajowej. W 1940 uruchomiono normalnotorowy odcinek Katowice Rynek – Dąb – Chorzów Rynek, a trasę Katowice – Siemianowice rok później. W 1942 na placu Alfreda wybudowano pierwszą na terenie konurbacji pętlę tramwajową[12].

Okres 1945-1989[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej, w 1945 sieć tramwajową przymusowo przyporządkowano spółce Koleje Elektryczne Zagłębia Śląsko-Dąbrowskiego, a w 1948 r. związkowi komunalnemu Śląsko-Dąbrowskie Linie Komunikacyjne, przekształcone w 1951 w Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Katowicach, które organizowały komunikację tramwajową i autobusową na terenie konurbacji górnośląskiej[11].

Jedyne nowe linie, które powstały w okresie PRL-u, to przedłużenie linii z Parku Kościuszki do Brynowa, oddane do użytku 18 września 1947, a także pętla przez obecną ul. św. Jana, uruchomiona 18 września 1949. Na odcinku Katowice – Szopienice w latach 1950–1955 wybudowano drugi tor, a w 1962 zakończono przebudowę linii Katowice – Chorzów i oddano do użytku nową zajezdnię w Zawodziu, która przejęła funkcję zajezdni Park Kościuszki i Szopienice. Na odcinku Katowice Rondo – pętla Słoneczna wraz z pętlą w 1964 dobudowano drugi tor[13][14].

Okres po 1989[edytuj | edytuj kod]

Po 1989 wraz z przemianami ustrojowymi nastąpiły przekształcenia w organizacji komunikacji miejskiej na terenie konurbacji górnośląskiej. W 1991 rozdzielono WPK na kilkanaście przedsiębiorstw, w tym Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej w Katowicach, które w 2003 przekształcono w spółkę Tramwaje Śląskie, Miasto Katowice są obecnie największym udziałowcem nowej spółki (4 053 327, tj. 34,1% akcji)[13][3].

Mimo niedofinansowania, sieć tramwajową na terenie Katowic systematycznie modernizowano. W latach 90. i na początku XXI w. często towarzyszyła ona przebudowie dróg. Na początku lat 90. XX w., w związku z budową Drogowej Trasy Średnicowej przebudowano linię tramwajową w zakresie od ul. Brackiej do ul. Wiśniowej poza ulicę Gliwicką na wydzielone torowisko. Nowy, dwutorowy odcinek o długości 960 m oddano do użytku 5 września 1994[15]. W latach 2000-2001 częściowo zmodernizowano trasę Katowice – Chorzów Rynek – Bytom, a także wprowadzono do ruchy nowe, niskopodłogowe tramwaje Konstal 116Nd.

W lutym 2011 włodarze miast konurbacji górnośląskiej podjęli decyzję o rozpoczęciu projektu „Modernizacja infrastruktury tramwajowej i trolejbusowej w Aglomeracji Górnośląskiej wraz z infrastrukturą towarzyszącą”, w ramach którego ma zostać zmodernizowanych 48 kilometrów torowisk. Na terenie Katowic zaplanowano modernizację następujących odcinków:

Dodatkowo, w ramach przebudowy strefy Rondo-Rynek od 2012 rozpoczęto przebudowę sieci tramwajowej w Śródmieściu – zlikwidowano tory na ul. Pocztowej, dobudowano drugi tor na ul. św. Jana i skręt z tej ulicy w stronę Zawodzia, zlikwidowano skręt z Zawodzia do al. Korfantego i zmodernizowano tory na al. Korfantego na odcinku Rynek – Rondo Ziętka[16].

13 maja 2014 na terenie zajezdni Zawodzie odbyło się uroczyste oddanie do użytku nowych, niskopodłogowych tramwajów Pesa Twist Step 2012N. Wraz z uroczystością odbył się przejazd specjalny dwóch tramwajów do Placu Wolności. Dzień później nowe tramwaje zadebiutowały liniowo na linii 35 Zawodzie Zajezdnia – Katowice Plac Wolności[17].

W listopadzie 2017 miast Katowice podpisało z konsorcjum firm ZUE i Unibep umowę na budowę centrum przesiadkowego przy pętli Zawodzie[18], a miesiąc później z konsorcjum firm Warbud i Stor na budowę centrum przesiadkowego przy pętli Brynów[19].

Linie tramwajowe[edytuj | edytuj kod]

Według stanu z 13 listopada 2019 przez Katowice przebiegało 13 linii tramwajowych. Są to[20]:

Linia Przystanek
początkowy
Przystanek
końcowy
Liczba
przystanków
Miasta Zajezdnia % kursów
niskopodłogowych
0 Katowice Plac Wolności Chorzów Stadion Śląski Pętla Zachodnia 13 Katowice, Chorzów Zawodzie 100% [21]
6 Katowice Plac Miarki Bytom Szkoła Medyczna 43 Katowice, Chorzów, Bytom Zawodzie 86% [22]
7 Katowice Zawodzie Zajezdnia Bytom Plac Sikorskiego 39 Bytom, Świętochłowice, Chorzów, Katowice Stroszek, Zawodzie 39% [23]
11 Katowice Plac Miarki Ruda Śląska Chebzie Pętla 30 Ruda Śląska, Świętochłowice, Chorzów, Katowice Gliwice, Zawodzie 0% [24]
13 Katowice Plac Wolności Siemianowice Śl. Plac Skargi 12 Katowice, Siemianowice Śląskie Zawodzie 0% [25]
14 Katowice Plac Miarki Mysłowice Dworzec PKP 33 Katowice, Mysłowice Zawodzie 0% [26]
15 Katowice Plac Wolności Sosnowiec Zagórze Pętla 29 Katowice, Sosnowiec Będzin 95% [27]
16 Katowice Brynów Huberta Katowice Wełnowiec Plac Alfreda 18 Katowice, Siemianowice Śląskie Zawodzie 79% [28]
19 Katowice Plac Wolności Bytom Stroszek Zajezdnia 42 Katowice, Chorzów, Bytom Stroszek 0% [29]
20 Katowice Szopienice Pętla Chorzów Rynek 35 Chorzów, Katowice Zawodzie 55% [30]
23 Chorzów Stadion Śląski Pętla Zach. Katowice Zawodzie Zajezdnia 23 Katowice, Chorzów Zawodzie 0% [31]
36 Katowice Brynów Huberta Katowice Zawodzie Zajezdnia 19 Katowice Zawodzie 0% [32]
43 Chorzów Batory Zajezdnia Katowice Wełnowiec Plac Alfreda 17 Katowice, Chorzów Zawodzie 0% [33]

Zlikwidowane linie[edytuj | edytuj kod]

Linia Przystanek początkowy Przystanek końcowy Data likwidacji
12 Chorzów Plac Hutników Siemianowice Śl. Plac Skargi 1 stycznia 2009

Plany rozbudowy sieci[edytuj | edytuj kod]

Trasa na osiedle Odrodzenia[edytuj | edytuj kod]

26 stycznia 2014 prezydent Katowic Marcin Krupa ogłosił decyzję o budowie przedłużenia linii tramwajowej z pętli Brynów przez Ochojec do osiedla Odrodzenia (do skrzyżowania ul. Bażantów z Armii Krajowej, do planowanej pętli Kostuchna). Inicjatywę powstania tej linii zainicjowano w 2013 wraz z udziałem lokalnych mediów. Według pierwotnych założeń trasa dwutorowej linii ma liczyć 5 kilometrów, a czas przejazdu 10 minut[34][35][36].

Planowany przebieg linii będzie ostatecznie ustalony po konsultacjach społecznych. Koszt tej inwestycji planowany jest na 90 mln złotych, a planowany termin otwarcia to lata 2018-19[34][35].

13 marca 2015 Tramwaje Śląskie ogłosiły przetarg na opracowanie studium przedprojektowego dla budowy omawianej linii tramwajowej wraz z utworzeniem centrum przesiadkowego w Kostuchnie. Opracowanie te ma m.in. przedstawić charakterystykę każdego z proponowanych wariantów trasy, w tym przewidywaną długości linii, lokalizację i liczbę przystanków, orientacyjną liczbę pasażerów oraz przewidywany czas przejazdu na tle uwarunkowań geograficznych, zagospodarowania terenu i infrastruktury technicznej. Termin wykonania studium to koniec lipca 2015[37].

10 czerwca 2015 prezydent Katowic Marcin Krupa zaprezentował wyniki kampanii informacyjnej w sprawie budowy nowej linii, które trwały od 13 do 24 kwietnia. Spośród osób biorących udział w badaniach 29% respondentów było przeciwnych budowie omawianej linii tramwajowej, przede wszystkim ze względu na brak zgody na naruszenie istniejącej infrastruktury drogowej, a także możliwe obniżenie komfortu życia. Większość osób głosujących w ankiecie wykazała zainteresowanie budową linii tramwajowej, wskazując poszczególne warianty przebiegu linii, lecz głosy te rozłożyły się w miarę równomiernie[38][39].

Osiedle Bażantowo przy skrzyżowaniu ul. Armii Krajowej i Bażantów – miejsce planowanej pętli Kostuchna

2 września 2015 ogłoszono wybrany do realizacji wariant trasy. Trasę wybrano w oparciu o wyniki konsultacji z mieszkańcami, a także studium przedprojektowe, w którym przeanalizowano poszczególne warianty tras m.in. pod względem analizy ruchu (w tym szacunkowej liczbie pasażerów) czy kwestii technicznych i finansowych powstania trasy[40]. Niestety wskutek presji lobby deweloperskiego odstąpiono od optymalnego wariantu wskazanego w studium przedprojektowym. Trasę wytyczoną wzdłuż ul. Radockiego zmieniono na przebieg wzdłuż ul. Bażantów co w znaczny sposób obniży efektywność linii[potrzebny przypis].

Przebieg proponowanej trasy: Brynów Kolejowa – Ochojec Leśna – Ochojec Szenwalda – Ochojec Centrum Medyczne – Ochojec Kryniczna – Odrodzenia Łętowskiego – Odrodzenia Kościół – Kostuchna Bażantowo P+R – Armii Krajowej Pętla.

Planowana trasa ma mieć 5,2 km długości, szacunkowy czas przejazdu na trasie Rynek-Kostuchna ma wynieść do 22 minut, a łączny koszt inwestycji ma wynieść ok. 110 mln złotych, z czego część ma zostać sfinansowana z funduszy unijnych. W planowanym wariancie w bliskim zasięgu linii mieszka około 10 tys. osób, a może obsłużyć średnio 4000 pasażerów na dobę. Ponadto poprzez poprowadzenie jej poza ścisłą zabudowę nie zachodzi konieczność większych wyburzeń. Linia ta ma zostać wybudowana w formie specustawy drogowej, co skróci czas realizacji inwestycji o około 1-2 lata[40][41].

13 listopada 2015 Urząd Miasta poinformował, że wzdłuż torów tramwajowych zostanie zaprojektowana droga oraz ścieżka rowerowa. Miasto w pierwszej kolejności planuje budowę ścieżki rowerowej wzdłuż torowiska tramwajowego, natomiast budowa drogi rozpocznie się w perspektywie kilkunastu lat, gdy będzie taka potrzeba[42]. Planowana budowa trasy drogowej spotkała się ze sprzeciwem mieszkańców południowej części miasta. Mieszkańcy argumentują swój protest m.in. koniecznością wycinki dużej części Lasu Ochojeckiego (w tym w rezerwacie), a obawą przed odcięciem mieszkańców Ochojca i Osiedla Odrodzenia od terenów leśnych, a także wzrostem zanieczyszczenia powietrza i hałasu z powodu wzrostu natężenia samochodów[43][44].

6 kwietnia 2016 władze Katowic poinformowały o korekcie i zatwierdzeniu docelowego przebiegu linii tramwajowej. Zdecydowano się o przesunięciu toru przy ul. Glebowej, Jagodowej i Jarzębinowej dalej od zabudowy mieszkaniowej, wzdłuż torów kolejowych ze względu na protesty pobliskich mieszkańców. Dodatkowo zapewniono, że nowa linia nie przekroczy terenów rezerwatu Ochojec, a dodatkowo ma być ona jednym z elementów planowanych inwestycji komunikacyjnych w południowej części Katowic[45].

20 września 2016 Miasto Katowice wraz z Tramwajami Śląskimi ogłosiło przetarg na opracowanie dokumentacji projektowej dla planowanej linii tramwajowej od Pętli Brynów do Pętli Kostuchna wraz z infrastrukturą towarzyszącą, ścieżką rowerową i węzłem przesiadkowym Kostuchna. W przetargu wpłynęło łącznie 8 ofert, a 1 grudnia wygrała go firma Sweco, która na wykonanie prac projektowych ma 22 miesięcy[46][47].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b W tym 3,435 km t.p. na terenie zajezdni (dane za 2007).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Soczówka 2012b ↓, s. 61.
  2. Soczówka 2012b ↓, s. 71.
  3. a b Tramwaje Śląskie S.A.. www.tram-silesia.pl. [dostęp 2014-04-23].
  4. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 [zarchiwizowane z adresu 2016-03-07].
  5. a b Nadolski 2012 ↓, s. 707.
  6. Jakub Halor, Linia tramwajowa 13 Katowice-Siemianowice Śląskie, „„Świat Kolei” 2013, nr 10, s. 44-53.”.
  7. Halor 2010 ↓, s. 47.
  8. Soczówka 2012a ↓, s. 58.
  9. Nadolski 2012 ↓, s. 709.
  10. Halor 2010 ↓, s. 50.
  11. a b Soczówka 2012a ↓, s. 61.
  12. Nadolski 2012 ↓, s. 710.
  13. a b Nadolski 2012 ↓, s. 711.
  14. Soczówka 2012a ↓, s. 62.
  15. Halor 2010 ↓, s. 52.
  16. Justyna Przybytek: Przebudowa Rondo-Rynek w Katowicach: Prace wreszcie ruszą!. slaskie.naszemiasto.pl, 2012-01-11. [dostęp 2014-04-23].
  17. Przemysław Jedlecki: "Pyjter" poświęcony. Nowe tramwaje w końcu wyjechały na tory. W: Gazeta.pl Katowice [on-line]. katowice.gazeta.pl, 2014-05-13. [dostęp 2014-05-13].
  18. Katowice: ZUE zbuduje węzeł Zawodzie [dostęp 2017-12-09] (pol.).
  19. Wkrótce początek budowy węzła Brynów, infotram.pl [dostęp 2018-01-20] (pol.).
  20. Wybór linii (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2015-05-01].
  21. Trasa linii, tramwaj nr 0, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  22. Trasa linii, tramwaj nr 6, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  23. Trasa linii, tramwaj nr 7, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  24. Trasa linii, tramwaj nr 11, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  25. Trasa linii, tramwaj nr 13, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  26. Trasa linii, tramwaj nr 14, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  27. Trasa linii, tramwaj nr 15, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  28. Trasa linii, tramwaj nr 16, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  29. Trasa linii, tramwaj nr 19, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  30. Trasa linii, tramwaj nr 20, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  31. Trasa linii, tramwaj nr 23, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  32. Trasa linii, tramwaj nr 34, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  33. Trasa linii, tramwaj nr 43, KZK GOP (pol.). rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2016-12-12].
  34. a b Przemysław Jedlecki: Prezydent Katowic: Do 2019 będzie tramwaj na południe. Koszt to 90 mln zł. katowice.gazeta.pl, 2015-01-26. [dostęp 2015-01-26].
  35. a b Szybki tramwaj Katowice - Kostuchna. Trasa 5 km z prędkością 60 km/h. W: Dziennik Zachodni [on-line]. www.dziennikzachodni.pl, 2015-01-26. [dostęp 2015-01-26].
  36. Tramwaj na południe. www.katowice.eu, 2015-01-26. [dostęp 2015-01-26].
  37. Tramwaje Śląskie S.A.: II/238/2015. Opracowanie studium przedprojektowego dla zadania pn.: „Skomunikowanie południowych dzielnic Katowic z centrum miasta i Aglomeracji poprzez budowę linii tramwajowej oraz utworzenie centrum przesiadkowego na terenie dzielnicy Kostuchna w Katowicach.. www.tram-silesia.pl. [dostęp 2015-04-04].
  38. Raport z badania ankietowego dot. preferencji mieszkańców wobec szybkiej linii tramwajowej na południe Katowic przeprowadzonego przez Urząd Miasta Katowice w trakcie trwania akcji informacyjnej Tramwaj Odrodzenie w dniach 13–24 kwietnia 2015 r, Katowice: Urząd Miasta Katowice, maj 2015.
  39. Justyna Przybytek: Katowiczanie podzieleni ws. przebiegu Tramwaju Odrodzenie. Zdecyduje studium. W: Dziennik Zachodni [on-line]. www.dziennikzachodni.pl, 2015-06-10. [dostęp 2015-06-10].
  40. a b Tramwaj Odrodzenie. Trasa została wybrana. www.katowice.eu, 2015-09-02. [dostęp 2015-11-20].
  41. Justyna Przybytek: Tramwaj Odrodzenie: Trasa na południe Katowic wybrana! Linia ma mieć 5,2 km. www.dziennikzachodni.pl, 2015-09-02. [dostęp 2015-11-20].
  42. Przemysław Jedlecki: Tramwaj na południe. Wzdłuż torów Katowice zaprojektują też... drogę dla samochodów. katowice.wyborcza.pl, 2015-11-13. [dostęp 2015-11-15].
  43. Przemysław Jedlecki: Katowiczanie będą protestować przeciwko "autostradzie przez las". katowice.gazeta.pl, 2015-11-20. [dostęp 2015-11-20].
  44. Nasz las. Katowice, www.naszlas.katowice.pl [zarchiwizowane z adresu 2016-04-02].
  45. Justyna Przybytek: Tramwaj na południe Katowice ma trasę! To ostateczny przebieg nowej linii. katowice.naszemiasto.pl, 2016-04-06. [dostęp 2016-04-06].
  46. Urząd Miasta Katowice: Zamówienie publiczne: Wykonanie usług w zakresie opracowania dokumentacji projektowej w ramach zadania inwestycyjnego pn.: "Rozbudowa układu drogowego wraz z budową linii tramwajowej od Pętli Brynów do Pętli Kostuchna. bip.katowice.eu, 2016-09-20. [dostęp 2016-12-10].
  47. Tramwaj na południe. Aktualności. katowice.eu/tramwaj-odrodzenie. [dostęp 2016-12-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jakub Halor, Linia 7 Katowice – Świętochłowice – Bytom cz. 1 - historia linii, „Świat Kolei”, 7, Łódź: EMI-Press, 2010, s. 46-53, ISSN 1234-5962.
  • Jakub Halor, Linia tramwajowa 13 Katowice-Siemianowice Śląskie, „Świat Kolei”, 10, Łódź: EMI-Press, 2013, s. 44-53, ISSN 1234-5962.
  • Jakub Halor, Linia tramwajowa 16: Trudne losu koleje pierwszej normalnotorowej linii tramwajowej na Śląsku, „Świat Kolei”, 10, Łódź: EMI-Press, 2016, s. 46-53, ISSN 1234-5962.
  • Przemysław Nadolski, Transport, [w:] Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 703-717.
  • Andrzej Soczówka, Zarys historii komunikacji tramwajowej na obszarze konurbacji katowickiej, „Acta Geographica Silesiana”, 11, Sosnowiec-Będzin: Uniwersytet Śląski Wydział Nauk o Ziemi, Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, 2012, s. 57-70, ISSN 1897-5100 [zarchiwizowane z adresu 2013-04-06].
  • Andrzej Soczówka, Zróżnicowanie struktury przestrzennej komunikacji miejskiej w konurbacji katowickiej, Sosnowiec: Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, 2012 (Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 76), ISBN 978-83-61644-31-6.