Transport w starożytnym Rzymie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Transport lądowy[edytuj | edytuj kod]

Rozległość państwa narzucała konieczność korzystania ze środków transportu. Jeśli chodzi o infrastrukturę, Rzymianie uchodzą w historiografii za najlepszych budowniczych dróg i mostów w starożytności.

Najstarszą drogą, na podobieństwo której budowano następne, jest Via Appia. Została tak nazwana w związku z Appiuszem Klaudiuszem Cekusem, którego staraniami została ona zbudowana. Łączyła Rzym z Kapuą.

Budowa dróg[edytuj | edytuj kod]

Solidne wykonanie rozpoczynano od pierwotnego wyznaczenia prostych odcinków, oznaczonych obustronnie bruzdami. Następnie usuwano nadkład glebowy, aż do warstwy skalistej. Na niej warstwami kolejno kładziono:

  • statumenkamienie łączone gliną (ok. 30 – 60 cm),
  • ruderatio – tłuczeń skalny, ceglany i kamyczki (ok. 20 cm),
  • nuceluspiasek lub żwir i ubijano (ok. 30 – 50 cm),
  • summum dorsum – jednolitą, gładką nawierzchnię, wykonaną z płyt kamiennych (drogi nazywane: viae galenea stratae) lub równo wysypywanych żwirem (ok. 20 - 30 cm).

Całkowita grubość rzymskiej drogi wahała się między 1 – 1,6 m. W niektórych regionach były używane długo po upadku Rzymu - np. w Albanii na początku XX wieku były one jedynymi. O ich niebywałej żywotności poza grubością stanowiła konstrukcja naturalnie pozbywająca się nadmiaru wody (poprzez wyższe usytuowanie centralnej części drogi oraz budowę pobocznych rowów na wodę deszczową). Drogę obustronnie zamykano chodnikami brukowanymi lub wykładano płytkami.

Dodatkowym atutem dla rozwoju transportu była także szeroko rozwinięta sieć dróg, powiększająca się wraz z rozwojem terytorialnym państwa, obejmując w szczytowym momencie kilkadziesiąt tysięcy kilometrów.

Mosty[edytuj | edytuj kod]

Ich budownictwo zapoczątkowane było jeszcze w czasach królewskich. Jednym z pierwszych był pochodzący z VI w. p.n.e. pons Sublicius czyli „most na palach”, zbudowany na palach drewnianych, na Tybrze w Rzymie. Do słupów kolejnych mostów zastosowano surowiec kamienny. Zapożyczenia od Etrusków metoda łukowa zwiększyła wytrzymałość konstrukcji.

Przełomem było także wykorzystanie cementu, żelaza i ołowiu do scalania konstrukcji. Nawierzchnia mostu była na ogół wykonana z bloków kamiennych. Szerokość jej wahała się od 3 do 19 m. Całość dla podniesienia bezpieczeństwa była wykończona poboczną balustradą. Wyznaczano fragmenty dla ruchu kołowego (iter) i dla pieszych (decursoria). Największym mostem rzymskim był zbudowany na Dunaju most Trajana: szerokość 13 – 19 m i długość 1100 m.

Środki transportu lądowego[edytuj | edytuj kod]

Wozy jednoosiowe (dwukołowe):

  • essedum – lekki, otwarty z przodu, zaprzęgnięty w dwa konie. Mógł być mały lub duży do przewozu większej liczby pasażerów. Prawdopodobnie wywodził się od wojennego wozu Galów.
  • cisium – zwinny i zwrotny, z krzesłami.
  • carpentum – elegancki, użytkowany wewnątrz miasta Rzymu w czasie uroczystości lub przez dostojników, ponadto dla dalszych podróży wykorzystywały je matrony rzymskie.

Wozy dwuosiowe (czterokołowe):

  • plaustrum – wiejski, o pełnych kołach, podobny w swym kształcie do wozów greckich, zaprzęgany w osły, muły lub woły. Masywna konstrukcja umożliwiała przewóz znacznych ciężarów.
  • sarracum (serracum) – podobny do plaustrum, o mniejszych kołach. Służył do przewozu najcięższych towarów, jak drewno i materiały budowlane.
  • carrus – o zamkniętym z przodu i z boków pudle. W zależności od przeznaczenia wyróżnia się:
    • carrus arcuatus (łukowaty) – posiadający sklepienie z ruchomą zasłoną. Używali go flamini.
    • carrus triumphalis – używany przez zwycięskich wodzów wóz triumfalny, bogato zdobiony złotem i kością słoniową, ciągnięty przez cztery białe konie.
    • quadriga – zaprzęgany w cztery konie, sportowa wersja carrusa. Wykorzystywany w czasie zawodów cyrkowych.
    • carrus falcatus – wojenny, wyposażony w ostrza żelazne na osi i dyszlu.
  • carruca – z odkrytym, bogato zdobionym pudłem, eleganckim i użytecznym wykończeniem wnętrza, szybki.
  • petorritum – podobny do carrucy, mniej wytworny. Z czasem stał się wiejską furmanką.
  • pilentum – czterokołowy odpowiednik carpentum, miał podobne do niego zastosowanie.

Rzymianie posiadali także wozy pocztowe, takie jak:

  • czterokołowa rheda, wykorzystywana również do przewozu bagaży,
  • pochodzący z Persji angaria (słowo to oznacza również ucisk i wiąże się z obowiązkiem podwody dla przenoszących listy, organizowanych przez ludność prowincji).

Inne wozy:

  • arcera – służyła do przewozu chorych, posiadała wygodne, wyściełane wnętrze,
  • capsum – czterokołowy, otwarta konstrukcja,
  • benna – lateński, duży, okuty wóz do przewozu wielu pasażerów,
  • labula i labularium – ciężkie wozy ciągnięte przez woły, używane jako furgony wojskowe
  • tensa – wóz wystawny.

Pojazdy niejednokrotnie świadczyły o zasięgu kulturalnym Rzymu. Wpływy w wyglądzie i zastosowaniu wiążą się z ich pochodzeniem.

Lektyka[edytuj | edytuj kod]

Wywodzi się ze Wschodu, skąd na własne potrzeby zaadaptowali ją Grecy. W początkowym okresie wykorzystywano je do przenoszenia rannych.

Przyjmowała formę łoża lub fotela, na czterech niskich nóżkach (umożliwiało to wygodniejsze wsiadanie i wysiadanie). Posiadała cztery kolumienki ze skórzanym baldachimem. W celach zachowania prywatności, zainstalowane były firanki, zapobiegające również ulicznemu kurzowi. Wykonana z drewna i łoziny, wersje luksusowe inkrustowane złotem. Do obsługi wykorzystywano na ogół 6 – 8 niewolników – tragarzy (lecticarii). Korzystać z niej mogli wszyscy wolni obywatele Rzymu. Posługiwano się nią głównie na obszarze miasta. Zapewniała duży komfort podróżowania.

Inną grupę stanowiły fotele, tzw. sella gestoria, przeznaczone do poruszania się wyłącznie w obrębie miasta, noszone przez dwóch lecticarii. Nosili oni specjalne, rozpoznawalne płaszcze: paenulae (czerwone lub brązowe).

Transport wodny[edytuj | edytuj kod]

Śródlądowy[edytuj | edytuj kod]

Wykorzystanie rzek jako szlaku komunikacyjnego wzrastało wraz z powiększaniem się państwa rzymskiego. Największą użyteczność miał Nil, który po 30 roku p.n.e. stał się jedną z rzek państwa. Jako środka transportu używano niewielkich łódek lub tratew.

Morski[edytuj | edytuj kod]

Jednostki pływające można podzielić na kilka grup, przede wszystkim: kupieckie, wojenne, pirackie.

  • hemiola – jednorzędowa, lekka i szybka
  • lembus – zaopatrzony w żagle, wiosła, miał niską wyporność
  • liburn – wyparł ogromne quinqueremis. Miał jeden lub dwa rzędy z 60 wiosłami w burcie. Długość dochodziła do 36 metrów i około 4 – 5 metrów szerokości. Lekki niszczyciel, posiadał taran.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Appian z Aleksandrii, Historia rzymska T.1, Wrocław 2004
  2. Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia Rzymska, Wrocław 2005.
  3. Kazimierz Kumaniecki, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, wyd PWN, Warszawa 1975.
  4. Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, wyd. PWN, Warszawa 1970.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]