Trichotillomania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Trichotillomania
ICD-10 F63.3
DSM-IV 312.39
DiseasesDB 29681
MedlinePlus 001517
Głowa chorego z trichotillomanią

Trichotillomania, niepohamowane wyrywanie włosów[1]zaburzenie psychiczne.

Historia[edytuj]

Jak zauważają Chamberlain i współpracownicy, problem wyrywania sobie włosów zauważano od wieków. Podają oni przykłady Biblii, Iliady i sztuk Szekspira. Natomiast jako pierwszy medyczny tekst traktujący o wyrywaniu sobie włosów podają Epidemikę Hipokratesa, uczulającego lekarza na konieczność zwracania uwagi na ten problem. Kolejne podane przez autorów przykłady pochodzą dopiero z XVIII wieku, kiedy zwrócono uwagę na trichofagię. Francuz Baudamant opisał wtedy przypadek bezoaru u 16-latka. Jednak dopiero w następnym stuleciu problem ten zaczęto uznawać za oddzielne rozpoznanie medyczne. Nazwa tego zaburzenia, oznaczająca "obłęd wyrywania włosów", pojawiła się w 1889, ukuł ją francuski dermatolog Francois Hallopeau w swojej pracy Alopicie par grattage (trichomanie ou trichotillomanie), opisując młodego mężczyznę, który usunął wszystkie włosy ze swego ciała. Badacz zaliczył nowo opisane zaburzenie do świądu, chociaż nie znalazł żadnych nieprawidłowości włosów czy skóry. Podjął też próby leczenia kamforą i gumą. Nie przyniosły one pozytywnych skutków[2].

Obraz kliniczny[edytuj]

Trichotillomania polega na uporczywym i powtarzalnym wyrywaniu sobie włosów[3], najczęściej ze skóry głowy (i z największą intensywnością), dalej z brwi, rzadziej zaś z rzęs, okolicy łonowej, twarzy i reszty ciała. Dzieci do 6 lat zazwyczaj ograniczją się do skóry głowy[4].

Osoby cierpiące na to zaburzenie starają się zatrzymać bądź zredukować wyrywanie włosów[3].

Po wyrywaniu sobie włosów może pojawić się uczucie ulgi, ale nie jest to konieczne. Pacjenci różnią się też między sobą świadomością wyrywaniu włosów[3].

W rezultacie powtarzania czynności wyrywania włosów osoba cierpiąca na to zaburzenie traci włosy[5], niekiedy w znacznym stopniu[2]. Pojawiają się konflikty interpersonalne i izolacja społeczna[5]. Spada produktywność pracy, zniszczeniu ulega życie rodzinne, maleje aktywność, w tym związana ze sportem[2].

W przypadku zjadania włosów mogą pojawić się zaburzenia żołądkowo-jelitowe[5][2].

Mogą pojawić się zaburzenia regulacji afektu, napięcia[3].

Istnieje dysocjacyjny typ trichotillomanii, w którym ciepiąca nań osoba wyrywa sobie włosy, będąc w przypominającym trans stanie dysocjacyjnym. Lochner i współpracownicy badali z występowanie wśród pacjentów z trichotillomanią (32 osoby) bądź OCD zaburzeń dysocjacyjnych. Znaleźli je u 18,8% osób cierpiących na trichotillomanię. Wykazali też ich związek z przeżytym w dzieciństwie urazem psychicznym. Osoby takie częściej wykazywały też kleptomanię i zaburzenie depersonalizacyjne[6].

Nie występują natomiast charakterystyczne dla innych OCRD obsesje, nie ma takiego zaabsorbowania[3].

Przebieg[edytuj]

Trichotillomania rozpoczyna się zazwyczaj w wieku 11-13 lat[2]. Cohen et al podają średnią 11 lat. Rzadko początek rozpoczy na się przed wiekiem 6 lat[4], a wyrywanie sobie włosów we wczesnym dzieciństwie nie zalicza się do trichotillomanii. Zaburzenie przebiega odtąd z okresami zaostrzeń i remisji[2].

Klasyfikacja i kryteria[edytuj]

Trichotillomania zalicza się do zaburzeń zachowania u dorosłych (F63-F69)[7].

W obrębie zaburzeń zachowania trichotillomanię zalicza się do zaburzeń nawyków i popędów. O ile popędy to potrzeby bardziej pierwotne (jedzenie, picie, sen, popęd seksualny), to nawyki stanowią potrzeby powstające na drodze ontogenezy. Oba rodzaje potrzeb wiążą się z silną motywacją i trudnymi do powstrzymania zachowaniami[1]. Pojawia się imuplsywna, popędowa aktywność[7].

Wśród zaburzeń nawyków wymienia się oprócz trichotillomanii także patologiczny hazard, kleptomanię i piromanię[1].

Inny pogląd widzi trichotillomanię wśród spektrum zespołu nastręctw, obejmującego zaburzenia myśli lub czynności których nie można zaliczyć do zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Oprócz trichotillomanii zaliczają się tu takie zaburzenia kontroli impulsów, jak kompulsje seksualne, patologiczna skłonność do hazardu, kleptomania, piromania i kompulsyjne zakupy[8]. Pogląd włączający trichotillomanię do klasteru zaburzeń ze spektrum zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego wyrażają między innymi Locher i współpracownicy. Dzielą oni to spektrum na kilka grup. Pierwsza charakteryzuje się niedoborem gratyfikacji, kolejna – impulsywnością, ostatnia zwana jest somatyczną. Trichotillomania zalicza się do tej pierwszej, wraz z zespołem Tourette'a, patologicznym hazardem i zaburzeniem hiperseksualnym[9].

Istnieje też określenie anglojęzyczne body-focused repetitive behaviors (BFRBs), oznaczające powtarzalne czynności zogniskowane na ciele. Jednakże jako jedyna z tej grupy trichotillomania uwzględniona została w DSM IV[5]. Inne, podobne czynności, to obgryzanie paznokci czy skubanie sobie skóry[2].

Trwają prace nad nową, jedenastą wersją klasyfikacji ICD. Ma ona zostać ogłoszona w 2018. W porównaniu z obowiązującą ICD 10 ma być bardziej użyteczna. Planowane jest stworzenie w jej obrębie nowej kategorii diagnostycznej Obsessive–Compulsive and Related Disorders (OCRD) obejmujące zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (OCD) i pokrewne mu zaburzenia. Mają się doń zaliczać prócz OCD między innymi hipochondria oraz BFRBs, do której zaliczać się będą trichotillomania oraz excoriation disorder polegające na skubaniu skóry, którego dotychczas w ICD nie wyróżniano. Wyłączono natomiast z tej grupy Zespół Tourette’a. I tak jednak poszczególne zaburzenia z grupy OCRD znajdują się w różnych miejscach klasyfikacji ICD 10. Łączą je niechciane myśli i związane z nimi powtarzalne zachowania. OCRD mają się znaleźć wśród zaburzeń nerwicowych[3].

W DSM zaburzenie to pojawiło się po raz pierwszy w DSM IIIR. Podczas tworzenia DSM IV zaliczano je do zaburzeń lękowych, jak też do zaburzeń pojawiających się po raz pierwszy w okresie dzieciństwa lub adolescencji. DSM IV zaliczyło je do zaburzeń kotroli impulsów nie sklasyfikowanych gdzie indziej. Klasyfikacji tej zarzucano arbitralność[2].

DSM IV TR podaje następujące przesłanki stwierdzenia trichotillomanii[10]

  1. narastające wyrywanie sobie włosów, skutkujące zauważalnymi ubytkami w owłosieniu
  2. narastające poczucie napięcia bezpośrednio przed bezpośrednio przed wyrywaniem włosów lub przy podejmowaniu próby oparcia się tej czynności,
  3. odczuwanie przyjemności, zadowolenia lub ulgi przy wyrywaniu sobie włosów,
  4. brak związku wyrywania włosów z innymi zaburzeniami psychicznymi,
  5. istotne cierpienie odczuwane przez chorego lub upośledzenie jego funkcjonowania społecznego, zawodowego lub w innym ważnym obszarze

Kryteria wymieniane przez DSM 5 są podobne, choć zaproponowano nową klasyfikację zaburzenia[10].

Wyrywanie sobie włosów w dzieciństwie zwane po angielsku baby trich nie zalicza się do trichotillomanii[2].

Rozpoznanie i różnicowanie[edytuj]

Trichotillomanii nie należy rozpoznawać, jeśli pacjent wyrywa sobie włosy wtórnie do innych zaburzeń psychicznych. Można wśród nich wymienić zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenie pozorowane, a nawet schizofrenię. W różnicowaniu nie można ograniczać się do zaburzeń psychicznych, trzeba również wziąć pod uwagę dermatologiczne przyczyny utraty włosów[7].

Trichotillomania polega na impulsywnym wyrywaniu sobie włosów przez pacjenta. Pojawia się napięcie psychiczne, które ustepuje po wyrywaniu sobie włosów, zastępuje je przyjemność, ulga[7].

Główna różnica pomiędzy BFRBs a innymi OCRD polega na braku obsesji. Jednakże BFRBs i OCD często współistnieją[3].

Nie istnieje kliniczna skala służąca ocenie trichotillomanii[11].

Epidemiologia[edytuj]

W badaniach Christensona i współpracowników przeprowadzonych na grupie ponad 2500 studentów w 1991 trichotillomanię zgodnie z kryteriami DSM IIIR zdiagnozowano w ciągu całego dotychczasowego życia u 0,6%, jednak aż 1,5% mężczyzn i 3,4% kobiet wyrywało sobie włosy, nie spełniając tych kryteriów[12]. Hajcak et al w 2006 opublikowali badanie, w którym wśród ponad 1324 studentów (793 osoby określiły się jako kobiety) Uniwersytetu Delaware 11,03% osób (146 osób, 83 kobiety) raz na jakiś czas wyrywało sobie włosy (nie brano pod uwagę usuwania włosów dla celów kosmetycznych), często postępowało tak 1,96% (26 osób, w tym 17 kobiet), a bardzo często 1,21% (16 osób, 6 kobiet). 4 osoby (0,3%), w tym 3 kobiety, podały, że wyrywają sobie włosy tak często, że mają wrażenie, jakoby robiły to zawsze. W badaniach tych ponad 7% badanych czuło się trochę niekomfortowo z powodu wyrywania sobie włosów, ponad 2% odczuwało w związku z tym wyraźny dyskomfort, a 1,44% – znaczny dyskomfort[5]. Przewagę kobiet w tych badaniach tłumaczy się niechęcią mężczyzn do podejmowania leczenia lub też większą łatwością ukrycia zaburzenia przez mężczyzn (golenie)[2]. Była ona już wyraźna już w badaniach Cohena i współpracowników z 1995. Autorzy ci zauważyli, że jest ona mniejsza w przypadku dzieci[4].

Leczenie[edytuj]

W leczenie BFRBs stosuje się antagonistów dopaminy i modulatory glutaminianu, a także metody behawioralne[3]. Do podstawowych metod leczenia farmakologicznego należą jednak selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), klomipramina, a behawioralnego – HRT (habit-reversal therapy)[11]. Starsze prace, jak Cohen et al (1995), nie widzą różnic w efektywności różnych metod (w wyienionym przypadku klomipraminy, fluoksetyny, psychoterapii i terapii behawioralnej)[4]

Najczęściej stosowaną metodą leczenia trichotillomanii jest użycie SSRI, stanowiących leki I rzutu. Ta grupa leków ma generalnie mniejsze działania niepożądane i jest lepiej tolerowana od klomipraminy, co wykazały badania nad ich stosowaniem w innych zaburzeniach. Metaanaliza wykonana przez Blocha i współpracowników nie wykazała istotonych różnic pomiędzy terapią SSRI (większość badań dotyczyło fluoksetyny, ale też sertraliny) a warunkami kontrolnymi. Można to wytłumaczyć nieefektywnością akurat tych SSRI w leczeniu trichotillomanii, zbyt krótkim czasem ich stosowania (badania trwały do 12 tygodni, SSRI w maksymalnej dawce stosowano od 2 do 11 tygodni) bądź błędem metodologicznym, który jednak nie wydaje się autorom prawdopodobny. W efekcie przyjmują oni tezę o nieefektywności fluoksetyny i sertraliny w leczeniu trichotillomanii, nie wykluczając efektywności innych leków, np. citalopramu[11]

Metanaliza Blocha et al wykazała przewagę użycia klomipraminy nad brakem interwencji, w przeciwieństwie do SSRI. Przewaga ta może wynikać z dodatkowego noradrenergicznego mechanizmu działania klomipraminy. Porównywane ze sobą klomipramina i SSRI wydają się podobnie skuteczne[11].

Bloch et al wykazali przewagę HRT nad oczekiwaniem na terapię bądź placebo. Gdy Bloch i współpracownicy przeprowadzali swą metaanalizę, było tylko jedno spełniające ich kryteria badanie porównujące farmakoterapię SSRI i HRT w trichotillomanii. Niestety jego wyniki okazały się nieistotne statystycznie. Podobnie tylko jedno badanie porównywało HRT i klomipraminę. Tym razem osiągnięto w nim istotne statycznie wyniki, ogłaszając przewagę HRT nad klomipraminą. Badacze wysuwają ze swej pracy wniosek, że najbardziej efektywnym sposobem leczenia trichotillomanii jest HRT. Zwracają jednak uwagę na często współchorobowość z OCD, często niedocenianą przez autorów badań. Zarówno SSRI, jak i klomipramina są lekami stosowanymi w terapii OCD i pacjenci cierpiący na oba zaburzenia z większą szansą odpowiedzą na te dwie metody farmakoterapii[11].

Odpowiedź na SRI i CBT nie zależy od występowania dysocjacji[6].

Wedle pracy Cohena et al z 1995 58% z tym zaburzeniem nigdy się nań nie leczyło[4].

Przypisy

  1. a b c Magdalena Kotlicka-Antczak: Psychopatologia. W: Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011, s. 44. ISBN 978-83-200-4180-4.
  2. a b c d e f g h i j Samuel R. Chamberlain, Brian L. Odlaug, Vasileios Boulougouris, Naomi A. Fineberg & Jon E. Grant. Trichotillomania: Neurobiology and treatment. „Neuroscience and Biobehavioral Reviews”. 33, s. 831–842, 2009. science direct. Elsevier. DOI: 10.1016/j.neubiorev.2009.02.002 (ang.). 
  3. a b c d e f g h D.J. Stein, C.S. Kogan, M. Atmaca, N.A. Fineberg, L.F. Fontenelle, J.E. Grant, H. Matsunaga, Y.C.J. Reddy, H.B. Simpson, P.H. Thomsen, O.A. van den Heuvel, D. Veale, D.W. Woods & G.M. Reed. The classification of Obsessive–Compulsive and Related Disorders in the ICD-11. „Journal of Affective Disorders”. 190, s. 663–674, 2016. Elsevier (ang.). 
  4. a b c d e LJ Cohen, DJ Stein, D Simeon, E Spadaccini, J Rosen & B Aronowitz. Clinical profile, comorbidity, and treatment history in 123 hair pullers: A survey study. „The Journal of Clinical Psychiatry”. 56, s. 319-26, 1995 (ang.). 
  5. a b c d e Greg Hajcak, Martin E. Franklin, Robert F. Simons & Nancy J. Keuthen. Hairpulling and Skin Picking in Relation to Affective Distress and Obsessive-Compulsive Symptoms. „Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment”. 28, 2006. Springer. DOI: 10.1007/s10862-005-9001-x (ang.). 
  6. a b Christine Lochner, Soraya Seedat, Sian M.J. Hemmings, Craig J. Kinnear, Valerie A. Corfield, Dana J.H. Niehaus, Johanna C. Moolman-Smook & Dan J. Stein. Dissociative Experiences in Obsessive-Compulsive Disorder and Trichotillomania: Clinical and Genetic Findings. „Comprehensive Psychiatry”. 45, s. 384–391, 2004. science direct. Elsevier. DOI: 10.1016/j.comppsych.2004.03.010 (ang.). 
  7. a b c d Abdrzej Czernikiewicz: Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych. W: Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011, s. 284-286. ISBN 978-83-200-4180-4.
  8. Janusz Rybakowski, Ewa Pilaczyńska: Zespół natręctw (obsesyjno-kompulsyjny). W: Janusz Rybakowski, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka: Psychiatria. Wrocław: Elsevier, 2012, s. 418. ISBN 978-83-7609-114-3.
  9. Christine Lochner, Sian M.J. Hemmings, Craig J. Kinnear, Dana J.H. Niehaus, Daniel G. Nel, Valerie A. Corfield, Johanna C. Moolman-Smook, Soraya Seedat & Dan J. Stein. Cluster analysis of obsessive-compulsive spectrum disorders in patients with obsessive-compulsive disorder: clinical and genetic correlates. „Comprehensive Psychiatry”. 46, s. 14 – 19, 2005. science direct. Elsevier. DOI: 10.1016/j.comppsych.2004.07.020 (ang.). 
  10. a b Agata Nowacka, Antoni Florkowski, Marta Broniarczyk-Czarniak, Joanna Łacisz & Agata Orzechowska. Czy trichotillomania jest zaburzeniem ze spektrum obsesyjno-kompulsyjnego? – opis przypadku. „Postępy Psychiatrii i Neurologii”. 22, s. 279-287, 2013. Instytut Psychiatrii i Neurologii. 
  11. a b c d e Michael H. Bloch, Angeli Landeros-Weisenberger, Philip Dombrowski, Ben Kelmendi, Ryan Wegner, Jake Nudel, Christopher Pittenger, James F. Leckman & Vladimir Coric. Systematic Review: Pharmacological and Behavioral Treatment for Trichotillomania. „Biological Psychiatry”. 62, s. 839–846, 2007. Society of Biological Psychiatry. Elsevier. DOI: 10.1016/j.biopsych.2007.05.019 (ang.). 
  12. Christenson GA, Pyle RL, Mitchell JE.. Estimated lifetime prevalence of trichotillomania in college students.. „The Journal of Clinical Psychiatry”. 52, s. 415-7, 1991 (ang.).