Trockizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Trockizm – nazwa koncepcji ideologiczno-politycznej głoszonej przez Lwa Trockiego, powstała w ZSRR w toku sporu o taktykę partii bolszewickiej i światowego ruchu komunistycznego po śmierci Włodzimierza Lenina.

Definicja trockizmu[edytuj | edytuj kod]

Amerykański trockista James Patrick Cannon, w wydanej w 1942 roku „Historii amerykańskiego trockizmu” pisał, „trockizm nie jest nową doktryną, ruchem ale renowacją, odrodzeniem prawdziwego marksizmu, który był postulowany w czasie rewolucji rosyjskiej i w pierwszych dniach Międzynarodówki Komunistycznej”.

Według Lwa Trockiego jego myśl polityczną można odróżnić od innych teorii marksistowskich poprzez pięć kluczowych elementów:

  • Wsparcie dla strategii rewolucji permanentnej, w opozycji do dwóch przeciwnych jej teorii[1];
  • Krytyka kierownictwa w ZSRR po 1924 roku, analiza jego funkcji, a od 1933 roku wsparcie dla rewolucji politycznej w ZSRR które było przez trockistów określane jako zdeformowane państwo robotnicze;
  • Wsparcie dla rewolucji społecznej w rozwiniętych krajach kapitalistycznych poprzez wspieranie masowych akcji klasy pracowniczej;
  • Wsparcie dla proletariackiego internacjonalizmu[2]'
  • Zastosowanie "przejściowego" programu żądań między codziennymi problemami klasy robotniczej a "maksymalnym" wdrążaniem idei socjalistycznej transformacji społeczeństwa[3]

Na scenie politycznej marksizmu trockiści uważani są za lewicę. Trockiści w okresie zimnej wojny popierali dążenia demokratyczne w ZSRR[4], przeciwstawiali się również mocarstwom imperialistycznym i opowiadali się za rozprzestrzenieniem rewolucji w całej Europie i Azji.

Założenia trockizmu[edytuj | edytuj kod]

Teoria[edytuj | edytuj kod]

Jednym z podstawowych elementów trockizmu jest teoria permanentnej rewolucji, swego czasu przeciwstawiana stalinowskiej koncepcji "budowy socjalizmu w jednym kraju". Teoria rewolucji permanentnej opierała się na marksistowskim założeniu, że budowa socjalizmu, a wcześniej dyktatury proletariatu musi mieć charakter międzynarodowy (już Fryderyk Engels w pracy Zasady komunizmu pisał: "Czy rewolucja będzie mogła dokonać się w jednym poszczególnym kraju? Nie, jest to niemożliwe [...]"). Trocki traktując światową rewolucję jako proces, a nie jednorazowy akt uwzględniał, że wybuch rewolucji nastąpi na początku w jednym kraju, ale później wystąpienia rewolucyjne ogarną inne kraje. Teoretycy bolszewizmu w latach 20. XX wieku uważali w większości[potrzebne źródło], że bez rewolucji na Zachodzie rewolucja rosyjska zostanie zniszczona i utrzymanie dyktatury proletariatu w Rosji było uzależnione od zdobycia władzy przez proletariat w innych krajach. Pierwsze lata po I wojnie światowej i szereg rewolucji w krajach europejskich napawały optymizmem przywódców komunistycznych.

Według trockistów zastąpienie rządów robotniczych przez dyktaturę partii (według stwierdzenia Trockiego: dyktatura proletariatu jest możliwa tylko dzięki dyktaturze partii komunistycznej) miało być rozwiązaniem tymczasowym i wynikało ze zniszczenia przemysłu w czasie wojny domowej[potrzebne źródło]. Nastąpiła wtedy jednak koncentracja władzy w ręku partyjnego aparatu, tzw. biurokratyzacja ZSRR. Politycznym rezultatem biurokratyzacji kraju był stalinizm – polityczna władza biurokracji (występującej jako kasta – narośl – społeczna, nie klasa) nad proletariatem. W ten sposób – zdaniem Trockiego – powstało zdegenerowane państwo robotnicze.

Trocki krytykował także stalinowski totalitaryzm i czystki w armii i aparacie państwowym ZSRR, które były wymierzone przeciwko trockistom i elementom uważanym przez biurokrację za kontrrewolucyjne[potrzebne źródło]. Terror skierowany przeciwko masom uważał za w pełni usprawiedliwiony ich "wrodzonym lenistwem"[5], postulował umieszczanie w obozach koncentracyjnych robotników, którzy w poszukiwaniu jedzenie wyjeżdżali z przydzielonych im miejsc pracy[6]. Trocki był również zdecydowanym przeciwnikiem ruchów reformistycznych, zwłaszcza Kautsky'ego. Cała książka Trockiego "Terroryzm i komunizm: odpowiedź Karlowi Kautsky'emu" (1920)[7] jest polemiką z krytyczną wobec bolszewików publikacją Kautsky'ego pod tym tytułem[8][9]. Trocki broni bolszewickiej interpretacji marksizmu po 1917 roku, tłumacząc konieczność działań takich jak terror rewolucyjny, cenzura prasy, praca przymusowa, masowe egzekucje[10]. Jak zauważył Remigiusz Okraska:

Kautsky poddał system sowiecki krytyce w książce stanowiącej polemikę z Trockim. Ten ostatni w środowiskach ludzi naiwnych uchodzi do dziś za szlachetnego dysydenta, który chciał uchronić ZSRR przed błędami Stalina, za co zapłacił najwyższą cenę, zamordowany na jego polecenie. W rzeczywistości był to jedynie spór w rodzinie, bowiem jak wykazuje Kautsky, Trocki był żarliwym apologetą tych cech systemu sowieckiego, na bazie których wręcz musiał wyrosnąć „stalinizm”. Jeśli Trocki przedwcześnie spoczął w grobie, to tylko dlatego, iż sam go sobie wykopał.

Remigiusz Okraska[11]

Jedną z elementarnych podstaw trockizmu jest krytyka tejże stalinowskiej biurokracji jako ciała niszczącego państwo robotnicze i prowadzącego w ostateczności do restauracji kapitalizmu. Trocki nazwał ten proces stalinowską kontrrewolucją (termidorem) polityczną. Aby proletariat odzyskał władzę, powinno jego zdaniem dojść do proletariackiej rewolucji politycznej, która obali panowanie kasty biurokratycznej. Według Trockiego, stalinizm nie był konsekwencją leninizmu, ale jego zaprzeczeniem. Stalin, stojący na czele ZSRR, zniszczył większość zdobyczy rewolucji październikowej, doprowadzając do totalitaryzacji życia społecznego, gospodarczego i politycznego w kraju. Zdaniem Trockiego, ZSRR stał się państwem robotniczym z biurokratycznym wypaczeniem. Zwycięska rewolucja światowa, na którą liczył Trocki, oprócz obalenia rządów kapitalistycznych, obaliłaby również rządy biurokracji. W razie braku rewolucji, biurokracja stopniowo miałaby przechodzić na pozycje kapitalistyczne i samemu się uwłaszczyć, stając się nową burżuazją i cofając kraj do kapitalizmu.[potrzebne źródło]

Współcześni trockiści twierdzą, że upadek ZSRR i państw bloku wschodniego potwierdziły przypuszczenia Trockiego (np. w proces upadku ZSRR i PRL mocno zaangażowane były biurokratyczne ekipy Gorbaczowa i Jelcyna, a także JaruzelskiegoKiszczaka).[potrzebne źródło]

Ważnym elementem trockizmu była również idea jednolitego frontu przeciw faszyzmowi (nie należy jej mylić z taktyką frontu ludowego proponowaną przez Komintern), mimo iż trockiści doprowadzali do rozbijania ruchu robotniczego i antyfaszystowskiego otwarcie występując przeciwko partiom komunistycznym wielu krajów, które według nich były kontrolowane przez stalinistów. Trocki uważał stalinizm i faszyzm za największe niebezpieczeństwo dla ruchu robotniczego i w związku z tym nakazywał mu szczególną mobilizację w krajach zagrożonych dojściem do władzy faszystów i stalinistów. Równocześnie podkreślał, że sojusz zawarty dla przeciwstawienia się faszyzmowi musi być oparty na partiach lewicowych (np. krytykował taktykę Komunistycznej Partii Niemiec, która nie chciała, idąc za wskazówkami Kominternu, walczyć z hitleryzmem razem z SPD), a nie na egzotycznych sojuszach zawieranych przez partie robotnicze z organizacjami reprezentującymi interesy innych klas (jak hiszpański front ludowy). Uważał, że "sojusze międzyklasowe" prędzej czy później muszą zakończyć się marginalizacją lewicy, czy wręcz masakrą (jak w Chinach w 1928).

Permanentna rewolucja[edytuj | edytuj kod]

Teoria permanentnej rewolucji stanowi przedstawienie punktu widzenia Trockiego na proces przemian społecznych. Idea ta ma nawiązywać do Marksa i Engelsa[12]. W praktyce teoria została ukształtowana w głównej mierze przez niemieckiego socjalistę Aleksandra Izraela Helphanda. Idee tą zarysowali Marks i Engels w napisanym w 1850 roku Apelu Komitetu Centralnego do Związku Komunistów. Według marksowskiej teorii robotnicy muszą przejąć inicjatywę rewolucyjną z rąk burżuazji[13]. Tak więc walka przeciwko strukturom feudalnym miała przeistoczyć się w walkę z burżuazją i strukturami feudalnymi, w wyniku tej walki, proletariat wymusić miał najpierw realizację celów demokratycznych a następnie socjalistycznych. Teoretycy marksizmu nie rozwijali jednak tej teorii[14].

Tey permanentnej rewolucji ponownie rozwijane zostały w Rosji w czasie rewolucji lat 1905-1907. Elementy teorii wykorzystane zostały przez Lenina w koncepcji przerastania rewolucji burżuazyjno-demokratycznej w socjalistyczną. Według Włodzimierza Lenina walki rewolucyjny muszą być kierowane przez proletariuszy którzy muszą stać się jedynymi walczącymi o demokratyzm, stopniowo wzbogacając postulaty o motywy socjalistyczne[15]. Lenin uważał że klasa robotnicza odniesie sukces po sojuszu z rolnikami[16]. Trocki uważał że robotnicy wprawdzie powinni współpracować z rolnikami, ci drudzy jednak powinni być odsunięci od rządów. Nie przewidywał więc rządu koalicyjnego, rząd według myśli Trockiego ma być rządem w którym większość stanowią robotnicy[17]. Trocki odrzucał burżuazyjny etap rewolucji ujęty w leninizmie[18]. Korzystając z doktryny Trockiego; odrzucającej współpracę robotników z przedstawicielami innych ludzi pracy, późniejsi trockiści odrzucali politykę frontów ludowych[19].

W 1906 roku, Trocki uznał że rewolucja może się udać jedynie w skali globalnej. Działania rewolucji w jednym kraju miały stać się czynnikiem wpływającym na rewolucje w innych państwach[20][21]. Choć Marks odrzucał przeprowadzenie rewolucji w jednym kraju, Lenin stworzył tezę zgodnie z którą rewolucja mogła się odbyć z wziętym z osobna kraju kapitalistycznym[22]. Początkowo były to jedynie różnice zdań, gdyż zarówno Lenin i Trocki uważali że rewolucja rosyjska otworzy drogę do światowej rewolucji. W latach 20. ZSRR stał się jedynym państwem rządzonym przez partię komunistyczną [23](oprócz Mongolii), doprowadziło to do realizacji przez rząd "socjalizmu w jednym kraju". Teza ta została formalnie poparta w czasie XIV Konferencji w kwietniu 1925 i XIV Zjeździe w grudniu tego samego roku[24][25]. Trocki pozostawał w opozycji do tych decyzji, jego zdaniem w kraju na tyle zacofanym co Rosja nie możliwa jest przebudowa kraju[26]. Trocki uważał że warunkiem zwycięstwa komunizmu jest pomoc ekonomiczna i militarna którą będą udzielać między sobą radzieckie "Stany Zjednoczone Europy"[27], dlatego też rewolucja miała być rozszerzana przez ZSRR na sąsiadujące z nim państwa[28]. Polityka ta wcześniej określana była jako "eksport rewolucji", choć Trocki jako opozycjonista odrzucał to pojęcie[29].

Lew Trocki uważał że budowa uprzemysłowienia państwa na zasadach takich jak współzawodnictwo, bodźce materialne, działanie prawa wartości - stanowi odejście od idei rewolucji październikowej[30]. Trocki uważał że ZSRR zdominowane ostało przez biurokratów[31].

Formowanie się ruchu[edytuj | edytuj kod]

Liderzy Lewicowej Opozycji w 1927 roku

Lew Trocki własną frakcję wewnątrz partii bolszewickiej zawiązał na początku 1918 roku[32]. Wcześniej Trocki związany był z mienszewikami, razem z grupą internacjonalistów przeszedł do ugrupowania bolszewickiego w 1917 roku. Lew Trocki nie związał się ze skrajnie lewicową frakcją radzieckich komunistów zwaną lewicowymi komunistami[33], postulowali oni kategoryczne zawarcie pokoju, Trocki natomiast postulował hasło "Ani wojny, ani pokoju"[34]. Jako uczestnik delegacji w Brześciu wbrew dyrektywie Lenina, poinformował władze niemieckie o tym że rząd Rosji Radzieckiej nie podpisze z Niemcami traktatu pokojowego na stawianych przez nich warunkach. Jednocześnie jednak zakończy działania zbrojne i zdemobilizuję wojsko. Lew Trocki uważał że decyzja taka doprowadzi do radykalizacji środowisk robotniczych Europy Zachodniej[35]. W 1920 roku po raz kolejny Trocki sprzeciwił się ówczesnemu kierownictwu, wystąpił z pomysłem reorganizacji Rosji według której związki zawodowe miały zostać zmienione w organy państwa zarządzające produkcją[36]. Koncepcję Trockiego dotyczącą związków, skrytykował Lenin, doprowadziło to do tarć frakcyjnych wewnątrz partii[37]. X Zjazd partii komunistycznej z 1921 roku odrzucił koncepcję Trockiego oraz zakazał polityki frakcyjności[38]. Trocki początkowo dostosował się do uchwały Zjazdu choć w 1923 roku gdy Lenin był już chory, jego frakcja przyjęła rolę opozycji wewnątrz partii. Idee zwolenników Trockiego zebrane zostały w dziele Nowy kurs. W tym czasie frakcja trockistów przyjęła postulat nie jak to dotychczas miało miejsce; krytyki tylko elementów polityki partii lecz zasadniczą krytykę kształtu partii. Nowym Kursem Trockiego miało być reformowanie partii - zdemokratyzowanie partii, aktywizacja członków, wprowadzenie krytyki czy walka z biurokracją[39].

Po śmierci Lenina, na 13. Zjeździe partii komunistycznej który odbył się w maju 1924 roku, odczytano testament Lenina. Jego treść nie spodobała się Stalinowi, Lenin bowiem skrytykował Stalina. Komitet Centralny bolszewików mimo to pozwolił mu dalej pełnić urząd sekretarza generalnego partii[40]. Prostalinowska decyzja Komitetu wymierzona była w trockistów[41]. Lew Trocki krytykował stalinowską politykę "budowy socjalizmu w jednym kraju" i cały system ZSRR który według niego zahamował proces rewolucji[42]. Zwolennicy Trockiego z pozycji skrajnej lewicy krytykowali ZSRR i władzę partii. W listopadzie 1927 roku, KC partii wydalił z partii Trockiego i jego zwolenników. W 1929 roku Trocki wydalony został z terenów ZSRR oraz pozbawiony obywatelstwa[43].

Od 1929 do 1933 przebywał w Turcji, we Francji od 1933 do 1935, w Norwegii od 1935 do 1937 a na końcu swego życia w Meksyku. Przebywając na wygnaniu kontynuował swoją działalność. W 1936 wydał pracę Zdradzona rewolucja[44]. W 1938 utworzył IV Międzynarodówkę grupującą zwolenników orientacji trockistowskiej[45]. Rewolucjonista zamordowany został na emigracji w Meksyku w 1940 roku przez Ramóna Mercadera agenta NKWD[46].

IV Międzynarodówka[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Trocki od początku bycia dysydentem podjął się próby utworzenia ruchu politycznego. Trocki jako osoba będąca jednym z przywódców rewolucjo rosyjskiej i konsekwentny antystalinista występował przeciwko kierownictwu III Międzynarodówki. Udało mu się pozyskać działaczy wywodzących się z różnych środowisk politycznych, część związana była niegdyś z Kominternem. Często usunięto ich z partii komunistycznej w czasie walk frakcyjnych. Wśród działaczy tych znaleźli się James Patrick Cannon, były członek Komunistycznej Partii USA; Maurice Spektor, były członek Komunistycznej Partii Kanady; Pierre Frank, były członek Francuskiej Partii Komunistycznej i Boris Sovarine jeden ze współzałożycieli PCF. Kolejną grupę wywodzili radykałowie z łona partii socjaldemokratycznych, Daniel Guerin; reprezentant lewicowej frakcji w SFIO i Marceau Pivert. Ze środowiska anarchosyndykalistów do Trockiego zbliżyli się Alfred Rosmer i Pierre Monatte. Trocki poparty został także przez niektórych intelektualistów tj. socjolog James Burnham i Pierre Naville. Do środowiska trockistowskiego dołączyły też osoby niezwiązane do tej pory z polityką np. Raymond Molinier[47].

Pod względem ideowym część działaczy kierowała się poglądami lewicowo-radykalnymi który nie zmieściły się w obrębie kominternowskiego ruchu komunistycznego, przy czym ważna była tu postawa antyradziecka. Część działaczy wysuwała antyradzieckość i sprzeciw wobec Kominternu na plan pierwszy. Punkt odniesienia zjednoczenia różnych grup była rewolucja socjalistyczna, wywodząca się z teorii permanentnej rewolucji, związana przy tym z walką z partiami Kominternu i ZSRR[48]. Lew Trocki publikował swoje pisma w prasie zachodniej m.in. "New York Times", "Daily Express" czy "Saturday Evening Post". Dążył do utworzenia jednego ośrodka kierowniczego w ruchu komunistycznym. Początkowo nie był przychylny tworzeniu nowej międzynarodówki komunistycznej lecz uważał że poprzez zwolenników jego tendencji uda mu się osiągnąć większość wewnątrz III Międzynarodówki. Frakcja Lwa Trockiego nazywana była "lewicową opozycją"[49]. W kwietniu 1930 roku zorganizowano konferencję która w założeniu przygotować miała kongres założycielski Lewicowej Opozycji. Zwolennicy tendencji utworzyli prowizoryczny sekretariat, rozpoczęto wydawanie "Biuletynu opozycji". W artykule wstępnym napisano o tym że celem Lewicowej Opozycji jest odrodzenie Międzynarodówki Komunistycznej na bazie leninizmu[50].

Lewicowa Opozycja sformułowała jedenaście warunków przystąpienia do grupy. Były to m.in. - uznanie permanentnego (międzynarodowego) charakteru rewolucji; rozróżnianie w obozie komunistycznym trzech kierunków: marksistowskiego, centrowego oraz prawicowego; potępienie państwa radzieckiego; odrzucenie teorii socjalizmu w jednym kraju[51]. Opozycja nie osiągnęła swoich celów, jej członkowie wydalani byli z partii komunistycznych. Po porażce Trocki zmienił strategię i postanowił utworzyć nową międzynarodówkę opozycyjną względem III Międzynarodówki. Bezpośrednim impulsem miało być przejęcie w 1933 roku władzy przez nazistów w Niemczech, zdaniem Trockiego, dopuszczenie do władzy nazistów było świadectwem śmierci partii komunistycznych które nie umiały potrzymać nazistów[52].

Opozycja[edytuj | edytuj kod]

Nowy ruch pozostawał jednak osłabiony a zwolennicy trockizmu, podzieleni. Brak poparcia wśród społeczeństwa w tym robotników doprowadził do tego że trockiści postanowili odłożyć na później utworzenie międzynarodówki i kontynuować działalność jako Opozycja. Strategia trockistów działała w dwóch kierunkach, z jednej strony głoszono że procesy zachodzące w ZSRR po śmierci Lenina, to zdrada rewolucji, uznano socjalistyczny charakter produkcji w ZSRR, jednak odrzucono nadbudowę, trockiści uważali że należy obalić system ZSRR i zastąpić go innym rodzajem rządów, odpowiedzialna miała być za to rosyjska sekcja IV Międzynarodówki[53][54]. Stalinowskie władze ZSRR zarzucały trockistom szereg dywersji m.in. morderstwo Siergieja Kirowa, jednego z liderów bolszewickich, posądzono też ich o kilka aktów sabotażowych. O akcjach dywersyjnych w ZSRR przekonanych było również wiele partii komunistycznych[55][56]. Walka z trockizmem w okresie kultu jednostki była pretekstem do represji wielu niewinnych osób i często oskarżenie o trockizm służyło jako uzasadnienie represji[57].

Drugim z elementów strategii opozycji była krytyka partii komunistycznych skupionych w Kominternie. Lew Trocki uważał że po 1924 roku Komintern był wykorzystywany przez Stalina do polityki wewnętrznej, przy rezygnacji z "rewolucyjnego z posłannictwa". W krajach kapitalistycznych sekcje Kominternu miały zdaniem Trockiego, być podporządkowane polityce Stalina. Komintern miał chronić ZSRR przed inwazją z zewnątrz przy tym rezygnując z kierowania ruchem rewolucyjnym. Pierre Frank stwierdził że Komintern stał się grupą nacisku na środowiska polityczne całego kapitalistycznego świata[58][59]. Trocki zaatakował VI Kongres Międzynarodówki Komunistycznej, na którym wystąpiły tendencje sekciarskie w trakcie której uznano socjaldemokrację za socjalfaszyzm, Trocki krytykował politykę izolacjonizmu i agresywną politykę wobec socjaldemokracji[60]. Trockiści pozostawali w opozycji do Kominternu również po zmianie taktyki po przejęciu władzy przez Hitlera w Niemczech. Trockiści przeciwstawiali się polityce frontu ludowego, polityki współpracy partii komunistycznych z innymi ugrupowaniami antyfaszystowskim. Trockiści uznali że mogą poprzeć rządy jedynie natury rewolucyjne[61].

Trockiści nie zdobyli szerokiego poparcia w społeczeństwach, partie trockistowskie liczyły po kilkuset działaczy, często pozostawały skłócone. Duże wpływy trockiści zdobyli w Stanach Zjednoczonych oraz w Hiszpanii. W USA, założona została Socjalistyczna Partia Robotnicza kierowana przez Jamesa Cannona. Liczyła ona od 800 do 2500 działaczy oraz posiadała wpływy w związkach zawodowych. Dla porównania partie komunistyczne dzięki polityce frontów ludowych w 1939 roku liczył w państwach europejskich (poza ZSRR) 500 tysięcy członków[62][63].

Działalność Międzynarodówki[edytuj | edytuj kod]

3 września 1938 roku w czasie konferencji w Perigny pod Paryżem, powołano IV Międzynarodówkę do której weszły ugrupowania trockistowskie z poszczególnych państw. W zjeździe uczestniczyło 21 osób z 11 państw. Część uczestników konferencji nie była przekonana co do pomysłu powołania organizacji, uważali że nie ma sensu tworzyć takiej organizacji jeśli jej poszczególne sekcje liczą po kilkadziesiąt ludzi[64][65][66]. Sam Trocki nie wziął udziału w konferencji. W czasie jej trwania przyjęto dokument jego autorstwa Agonia kapitalizmu i zadania IV Międzynarodówki. Program przejścia. Postulaty zawarte w dokumencie stały się podstawą ruchu trockistów[67][68]. W dokumencie stwierdzono że we wszystkich rozwiniętych państwach kapitalistycznych nastąpiła już zdolność do przeprowadzenia rewolucji a kapitalizm znajduje się u kresu możliwości, przeszkodą dla tego celu miała być postawa kręgów robotniczych, w tym komunistów. Partie komunistyczne uznawane były przez trockistów za konserwatora systemu kapitalistycznego[69].

Trockiści uzgodnili na konferencji że należy kontynuować strategię entryzmu czyli wchodzenia trockistów do już działających organizacji robotniczym i zbliżyć je od zewnątrz do trockizmu. Trocki strategię tą zaproponował w 1930 roku a zdecydowano się na wchodzenie głównie do partii socjaldemokratycznych[70][71].

W okresie trwania II wojny światowej trockiści ulegli osłabieniu. Szczególnie przyczyniła się do tego postawa ruchu który uważał że wojna jest zewnętrzną wojną kapitalizmu a trockiści powinni zachować w czasie jego trwania niezależność. Trockiści uważali że ruch oporu powinien być kierowany przeciwko okupantowi ale i własnej burżuazji. Komitet Komunistów Internacjonalistów powołany we Francji w 1943 roku uważał że walka narodowa osłabia walkę klasową[72]. Po zakończeniu wojny próbowano ożywić struktury IV Międzynarodówki. W 1948 roku powołano II Kongres światowy IV Międzynarodówki na której powołano nowy organ grupy, Międzynarodowy Sekretariat. Nowym sekretarzem IV Międzynarodówki został Grek z pochodzenia, Michel Pablo. Przyjęto statut międzynarodówki[73]. W 1951 roku Michel Pablo wydał pracę Dokąd idziemy? w którym podał rewizji część elementów idei trockistowskiej. Pablo przyznał że ówczesny świat podzielony jest między państwa kapitalistyczne a socjalistyczne (stalinowskie)[74]. W odróżnieniu od Trockiego, Pablo uznał że ZSRR skupiło wokół siebie większość sił rewolucyjnych i odgrywa dużą rolę w procesie rewolucji. Z powodu przeświadczenia o dużej roli ZSRR, zalecał on działania dotychczasowych grup trockistowskich, sceptycznie odnosił się do powoływania nowych grup o takim profilu.

Michel Pablo skupił się na rozwijaniu ruchu trockistowskiego wewnątrz już istniejących struktur ruchu robotniczego. Stonował nieco politykę względem ZSRR i tezy dotyczące prognoz nastąpienia rewolucji, mówiąc o tym że proces wypierania kapitalizmu przez socjalizm może trwać przez kilka pokoleń. Jego tezy poparte zostały przez wielu liderów trockistowskich m.in. Pierre Franka, Belga Ernesta Mandela, Włocha Livio Maintana[75]. Z krytykę Pablo wystąpili działacze amerykańskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej i ich lider James Cannon. W 1953 roku partia wydała List otwarty do zwolenników trockizmu w którym zarzucili Michelowi Pablo i zwolennikom jego tez, rewizjonizm. Zwolennicy Cannona uznali że Pablo akceptował stalinowską biurokrację za główną siłę ruchu rewolucyjnego[76][77]. List zaprezentował linię ortodoksyjną, według tej linii ruch trockistowskich powinien powołać partie rewolucyjne a główną przeszkodą trockistów jest stalinizm a podstawowym celem IV Międzynarodówki powinna być walka ze stalinistami. List zwolenników Cannona wezwał do wydalenia z kierownictwa Międzynarodówki zwolenników tez Michela Pablo[78].

Trockiści nie będący zwolennikami Pablo powołali w 1953 roku nowy ośrodek kierownicy IV Międzynarodówki. W 1953 sekcje angielska, jedna z dwóch francuskich, szwedzka i nowodzelandzka, powołały Międzynarodowy Komitet. Najważniejszymi działaczami grupy był Brytyjczyk Gerald Healy i Pierre Lambert. Od 1953 w Międzynarodówce nastąpił rozłam w wyniku którego działały dwa aspirujące do miana kierownictwa ośrodki: Sekretariat i Komitet Międzynarodowy. Sekretariat podjął politykę bardziej reformistyczną, uznał że taktyka ataku frontalnego skazuje trockistów na izolację[79].

Trockizm współczesny[edytuj | edytuj kod]

Frakcje i rozłamy w latach 50. i 60.[edytuj | edytuj kod]

Stopniowo wróciła koncepcja budowy partii trockistowskich. Nową bazę ruchu stanowić miały ruchy narodowowyzwoleńcze a sam ruch coraz częściej akcentował się na kraje trzeciego świata[80]. Teza ta przyjęta została przez Sekretariat Międzynarodowy i niektóre z członków Komitetu w tym Socjalistyczna Partia Robotnicza z USA. Dzięki temu skłóconym sekcją udało się osiągnąć możliwość wzajemnej współpracy. Po wzajemnych ustępstwach i rozmowach w 1963 roku powołano kongres zjednoczeniowy, "reunifikacyjny", w miejsce Międzynarodowego Sekretariatu powołany został Zjednoczony Sekretariat który miał stać się jedynym ośrodkiem ruchu trockistowskiego. Reunifikacja doprowadziła jednak do rozłamu ze strony grup które nie uznał nowego programu m.in. Socjalistyczna Liga Pracy i część Międzynarodowej Organizacji Komunistycznej, Lamberta. Tak wiec Sekretariat i Komitet nie połączyły się w całości w Zjednoczy Sekretariat[81]. Inicjatorem nowego rozłamu stał się Michel Pablo którego poparło 15% uczestników kongresu zjednoczeniowego. Michel Pablo i jego zwolennicy zerwali ze Zjednoczonym Sekretariatem a sam lider wyjechał do Algierii gdzie w latach 1964-65, był doradcą Ben Belliego.

Zwolennicy Michela Pablo skupili się wokół "Pod Sztandarem Socjalizmu" które początkowo pełniło rolę Organu Afrykańskiej Komisji IV Międzynarodówki a następnie Organu Marksistowsko-Rewolucyjnej Tendencji IV Międzynarodówki. Zwolennicy tendencji postulowali walkę ze skostniałymi elementami trockizmu[82].

Zjednoczony Sekretariat nie poparty został też przez trockistów z Ameryki Południowej. Zarzucili oni organizacji europocentryzm. Latynoamerykańscy działacze zorganizowali Latynoamerykański Sekretariat IV Międzynarodówki na czele organizacji stał Argentyńczyk Juan Posados. Frakcja przybrała program utworzenia wraz z partią Baas i Komunistyczną Partią Chin, międzynarodówki "antyeuropejskiej". Grupa działała głównie w Ameryce Południowej ale jej zwolennicy znaleźli się także w niektórych krajach Europy[83].

Próby zreformowania trockizmu podjęły się kręgi Zjednoczonego Sekretariatu, który kontynuował reformy rozpoczęte w 1951[84]. Pojawił się nowy prąd zwany neotrockizmem, pozostający w konflikcie z trockizmem ortodoksyjnym. Trockiści domagali się "deradykalizacji klasy robotniczej" i konieczności nawiązania połączeń z ruchami powstańczymi w państwach trzeciego świata.

Od końca lat 60.[edytuj | edytuj kod]

Wzrost konfliktu społecznego pod koniec lat 60. doprowadził do zmiany tej polityki, trockiści ponownie przyjęli tezy o walce klasowej w państwach kapitalistycznych i potencjale klasy robotniczej. Zjednoczony Sekretariat uznał że należy budować masowe partie robotnicze[85][86]. Obecna działalność IV Międzynarodówki dzieliła się na kilka ośrodków, w 1972 roku doszło do kolejnego rozłamu wewnątrz Komitetu Międzynarodowego, tym razem między Pierre'em Lambertem a Geraldem Healym. Działalność IV Międzynarodówki niezależnie od powstania tendencji neotrockistowskich, od końca lat 60., pozostawała kontynuacją linii Lwa Trockiego z Programu przejścia, zakładającego opanowanie ruchu robotniczego i wyeliminowanie partii komunistycznych[87].

Europa Zachodnia[edytuj | edytuj kod]

We Włoszech trockizm nie zdobył szerszego poparcia. Komunistyczna Grupa Rewolucyjna stanowiła oficjalną sekcję IV Międzynarodówki Zjednoczonego Sekretariatu. Elementy trockizmu występowały w organizacji Lotta Continua, trockiści wewnątrz grupy utworzyli odrębną grupę pod nazwą Autonomia Robotnicza i nawiązali współpracę z Komunistyczną Grupą Rewolucyjną[88].

We Francji wszyscy trockiści popierający Zjednoczony Sekretariat przystąpili do Ligii Komunistycznej. Na czele Ligi stali Pierre Frank i Alain Krivine. Przewodniczącym partii został Krivine. Liga Komunistyczna odgrywała dość znaczącą rolę w IV Międzynarodówki a oficjalnie pełniła funkcję francuskiej sekcji Międzynarodówki, wielu działaczy Ligi Komunistycznej zasiliło kadry Zjednoczonego Sekretariatu. Pismo Zjednoczonego Sekretariatu pod nawą "Quatrieme Internationale" wydawany jest w Paryżu a jego redaktorem był Pierre Frank. Liga Komunistyczna powstała w wyniku połączenia w 1969 roku kilku mniejszych grup trockistowskich, w okresie tym trockizm francuski przybrał na 210-211. Liga Komunistyczna wydawała tygodnik "Rouge", w 1972 roku według trockistów komóki grupy działąły w 270 przedsiębiorstwach[89]. Liga została rozwiązana w 1973 roku przez rząd Francji, jej działacze powołali nową partię pod nazwą Rewolucyjna Liga Komunistyczna jednocząc się z partią Walka Robotnicza[90]. Rewolucyjna Liga Komunistyczna istniała do 2009 roku gdy na jej miejsce powołano Nową Partię Antykapitalistyczną[91]. Zjednoczenie obu partii nie zlikwidowało podziałów istniejących w ruchu. Trockiści francuscy popierający politykę Międzynarodowego Komitetu powołali odrębną Internacjonalistyczną Organizację Komunistyczną z Pierre Lambertem na czele, oprócz tej grup istnieje kilka mniejszych organizacji[92]. Rewolucyjna Liga Robotnicza w wyborach municypalnych z 1977 wystartowała razem z Komunistyczną Organizację Pracowników[93]. Liga Komunistyczna w 1972 roku liczyła pięć tysięcy członków[94]. Działała głównie wśród studentów a mniej licznie w fabrykach Renaulta[95][96]. We Francji, w 2002 roku, 10% wyborców zagłosowało na partie określające się jako trockistowskie[97].

W Portugalii ugrupowania skrajnej lewicy narodził się po rewolucjo goździków z 1974 roku która obaliła prawicową dyktaturę. Grupy skrajnej lewicy powstały na gruncie krytyki partii komunistycznej za zbytnie umiarkowanie jej kierownictwa. W 1975 roku działała jedna grupa reprezentująca IV Międzynarodówka. Większość grup skrajnej lewicy odrzucało ideologiczne referencje[98].

W Niemczech Zachodnich działały dwie grupy trockistów o statusie sekcji IV Międzynarodówki[99]. Według rządu 1976 roku w RFN istniało 10 organizacji o profilu trockistowskim. Łączna liczba ugrupowań skrajnie lewicowych (maoistowskich, anarchistycznych i nowolewicowych) wynosiła aż 124 grupy. Zjednoczyć je miało Biuro Socjalistyczne powołąne w 1969 roku przez profesora Oskara Negta. Biuro miało zostać "centrum nowej socjalistycznej lewicy" i utworzyć "niezależny ruch socjalistyczny". Pozycja na scenie politycznej określana była jako "gdzieś między socjaldemokracją a trockizmem"[100][101].

W Wielkiej Brytanii skrajna lewica zdominowana została przez trockistów. W Londynie znajduje się Międzynarodowy Komitet IV Międzynarodówki, przedstawicielstwo nurtu ortodoksyjnego trockizmu. Jej politycznym reprezentantem w kraju jest Rewolucyjna Partia Robotnicza (do 1973 roku pod nazwą Socjalistyczna Liga Pracy), przywódca ruchu Gerry Heayly miał duże znaczenie w ruchu trockizmu ortodoksyjnego. Młodzieżówką partii jest organizacja Młodzi Socjaliści. Zjednoczony Sekretariat z kolei reprezentuje Międzynarodowa Grupa Marksistowska. Do pozostałych grup trockistowskich zalicza się Międzynarodowych Socjalistów, na czele z Tonnym Cliffem, odrzucają oni kierownictwa poszczególnych frakcji IV Międzynarodówki, posiadają oni własne wydawnictwo Socialist Reviev Publication także inne grupy trockistowskie mają własne periodyki i wydawnictwa[102]. Trockiści brytyjscy związani byli z Partią Pracy, w jej szeregach ukształtowała się Socjalistyczna Liga Pracy i Młodzi Socjaliści. W Partii działa Rewolucyjna Liga Socjalistyczna posiadająca własne pismo "Militant". Nieoficjalnym organem skrajnej lewicy Partii Pracy jest pismo "New Left Reviev" organizujące dyskusje na temat filozofii m.in. Lwa Trockiego[103]. Do Rewolucyjnej Pati Robotniczej w 1974 roku należało od 1500 do 2000 ludzi a do Międzynarodowych Socjalistów około 3500[104].

Stany Zjednoczone[edytuj | edytuj kod]
James P. Cannon na graffiti w Kraju Basków

W USA główną rolę w ruchu trockistowskim odgrywa Socjalistyczna Partia Robotnicza będąca zarazem najstarszą na świecie grupą trockistowską. Założona została wraz z powstaniem IV Międzynarodówki, w 1938 roku. Do 1960 roku przewodniczącym SWP był James Cannon zaangażowany w trockizm od czasu gdy w 1928 wydalony został Komunistycznej Partii USA. Socjalistyczna Partia Robotnicza w 1953 roku doprowadziła do rozłamu w Międzynarodówce w rezultacie jej działacze odgrywali dużą rolę w nowo powstałym Komitecie Międzynarodowym. W latach 50., 60., zbliżyła się do Sekretariatu Międzynarodowego, przyczyniając się do zorganizowania w 1963 roku Kongresu Zjednoczeniowego. Następnie partia weszła do Zjednoczonego Sekretariatu, została przez to zaatakowana przez trockistów ortodoksyjnych głównie z brytyjskiej Socjalistycznej Ligi Pracy[105].

Wewnątrz Socjalistycznej Partii Robotniczej doszło do kilku rozłamów powstały w ich wyniku trzy neotrockistowskie organizacje; Liga Robotnicza, Światowa Partia Robotnicza oraz Liga Spartakusa[106]. Socjalistyczna Partia Robotnicza na początku lat 70. liczyła około 1000 ludzi[107].

Azja[edytuj | edytuj kod]

W Japonii trockiści powołali Rewolucyjną Ligę Komunistyczną na arenie międzynarodowej związaną ze Zjednoczonym Sekretariatem[108].

Na Sri Lance trockiści opanowali kierownictwo założonej w 1935 roku Partii Równości Społecznej. Partia komunistyczna powstała natomiast dopiero w 1943 roku, był to więc jedyny taki przypadek aby ruch trockistowski narodził się przed ruchem komunistycznym. Partia w odróżnieniu od wielu ugrupowań trockistowskich, przerodziła się w ruch działający realistycznie, na początku lat 60., podjęła się współpracy z komunistami a później z Cejlońską Partią Wolności. W 1968 roku Partia Równości Społecznej, komuniści Cejlońska Partia Wolności podpisały porozumienie na mocy które powstał blok Zjednoczony Front, w 1970 roku partie skupione w bloku odniosły parlamentarne zwycięstwo tworząc wspólny rząd koalicyjny. Udział organizacji trockistowskiej w rządzie wywołał spór na łamach światowego ruchu trockistowskiego. Partia Sprawiedliwości Społecznej została usunięta z IV Międzynarodówki w roku 1964, jeszcze przed objęciem władzy[109]. Rządy partii wprowadziły wiele reform w duchu postępowym zostały jednak na krótko obalone przez skrajnie lewicowe ugrupowanie Ludowy Front Wyzwolenia który w 1971 roku zorganizował powstanie przeciw rządowi, choć rządowi udało się dławić rebelię przegrał on wybory w 1977 roku a w ładzę przejęła prawica, trockiści pozostawali w opozycji od 1975 roku[110].

W latach 30. wietnamskim ruchem trockistowski przewodził Ta Thu Thau, trockizm był wówczas na politycznej scenie Wietnamu, szczególnie w Sajgonie, dość znaczącym prądem[111].

Ameryka Południowa[edytuj | edytuj kod]
Plakaty trockistowskie w Brazylii

W Ameryce łacińskiej przewagę na skrajnej lewicy mają tendencję trockistowskie, to właśnie Ameryka Południowa stała się ostatnim miejscem działalności Lwa Trockiego[112]. W Argentynie działa Rewolucyjna Partia Robotnicza należąca do Zjednoczonego Sekretariatu, zachowuje ona jednak odrębne od Sekretariatu poglądy szczególnie na temat walki zbrojnej. Partia Robotnicza powołała własne oddziały zbrojne, tzw. Ludową Armię Rewolucyjną. Na skutek taktyki walki zbrojnej w 1973 roku w partii doszło do rozłamu, przeciwni taktyce guerilli działacze utworzyli Rewolucyjną Ligę Komunistyczną. Grupa rozłamowa uważała że kluczem do masowego powstania jest praca pośród robotników[113].

Z IV Międzynarodówką identyfikuje się również Trockistowska Partia Pracy. Jej liderem a zarazem twórcą Latynoamerykańskiego Sekretariatu IV Międzynarodówki jest Juan Posados. Powołana przez grupę organizacja międzynarodowa nie dała rady wypchnąć z kontynentu Zjednoczonego Sekretariatu który uzyskał na kontynencie przewagę. Partia jest przeciwna koncepcjom guerilli, nie wyklucza również możliwości porozumienia z rządzącymi[114].

W Brazylii największą organizacją trockistów (a zarazem skrajnej lewicy) jest Rewolucyjna Partia Robotnicza, jest jedną z najstarszych na świecie grup trockistowskich. W Urugwaju wpływy trockizmu zauważalne były w lewicowej partyzantce Ruchu Wyzwolenia Narodowego Tupamaros[115].

W Chile w 1963 roku narodził się Ruch Rewolucyjnej Lewicy. Za czasów rządów prezydenta Salvadora Allende, ruch znajdował się w opozycji, określając partię Frontu Jedności Ludowej jako reformistyczne. Wojskowy zamach stanu z 1973 roku i dojście do dyktatorskiej władzy Augusto Pinocheta doprowadziło do rozbicia ruchu. Działacze trockistowscy tak jaka cała lewica poddani zostali przez reżim represjom. Działacze Ruchu którym udało się przeżyć rozpoczęli współpracę z Jednością Ludową[116].

W Boliwii w latach 40. i 50. działała Rewolucyjna Partia Robotnicza, wraz z innymi ugrupowaniami odgrywała ona dużą rolę w procesie Boliwijskiej Rewolucji Narodowej[117].

W Wenezueli w okresie prezydencji Hugo Chaveza, Ministrem Władzy Ludowej ds. Pracy i Ubezpieczeń Społecznych był określający się jako trockista José Ramón Rivero[118].

Współczesne organizacje trockistowskie[edytuj | edytuj kod]

Niedługo po śmierci Trockiego w roku 1940, światowy ruch trockistowski podzielił się. Obecnie najważniejsze ośrodki trockizmu to:

Zjednoczony Sekretariat Czwartej Międzynarodówki – United Secretariat of Fourth International, USFI – (powstały w 1963 z połączenia wcześniejszych secesjonistów z Międzynarodowego Komitetu IV Międzynarodówki od Międzynarodowego Sekretariatu IV Międzynarodówki). Czołowymi przywódcami USFI byli Ernest Mandel i Pierre Frank. Jedną z najsilniejszych organizacji USFI jest francuska Rewolucyjna Liga Komunistyczna (LCR).

Międzynarodowa Tendencja Socjalistyczna – International Socialist Tendency, IST – to tendencja sprzeciwiająca się teorii o ZSRR jako zdegenerowanym państwie robotniczym. Jej historycznym przywódcą był Tony Cliff (zm. 2000). IST uważa, iż w ZSRR panował specyficzny rodzaj kapitalizmu, ukształtowany w 1928 roku – kapitalizm państwowy. Głównym argumentem mającym przemawiać za tą teorią byłby fakt istnienia kapitalistycznych stosunków społecznych między biurokracją a robotnikami w ZSRR, gdzie tak biurokracja jest nowa klasą społeczną, tym różniącą się od burżuazji, że poszczególni biurokraci nie mieli jednostkowej władzy nad środkami produkcji, jak w kapitalizmie "tradycyjnym", ale jako całość rzeczywiście należały do nich. Główny trzon międzynarodówki tworzy Socjalistyczna Partia Robotnicza (SWP) w Wielkiej Brytanii. Obecnym przywódcą IST jest Alex Callinicos.

Komitet na rzecz Międzynarodówki Robotniczej – Committee for Worker's International, CWI – grupa ortodoksyjnie trockistowska, wystąpiła z USFI w latach 60. Początkowo nosiła nazwę Militant, i prowadziła taktykę entryzmu w brytyjskiej Partii Pracy. Historycznym założycielem CWI był Ted Grant, a obecnym przywódcą jest Peter Taaffe. Główną organizacją CWI jest Partia Socjalistyczna w Anglii i Walii (SP).

Międzynarodowa Tendencja Marksistowska – International Marxist Tendency, IMT – W latach 90. grupa z Tedem Grantem i Alanem Woodsem na czele opuściła CWI, przede wszystkim na tle sporów o dalszą taktykę działania. Woods i Grant byli zwolennikami dalszej pracy trockistów w związkach zawodowych i tworzeniu lewicowego skrzydła w partiach socjalistycznych i socjaldemokratycznych, opowiadali się przeciwko tworzeniu od zera zupełnie nowych podmiotów politycznych. Na kongresie w 2001 r. organizacja przyjęła nazwę International Marxist Tendency. Posiada sekcje w ponad 50 krajach, liczące od kilkudziesięciu osób (jak w Polsce) do kilku tysięcy. Najsilniejszymi jej ośrodkami są Meksyk w Ameryce Łacińskiej, Pakistan w Azji oraz Hiszpania w Europie.

Do niszowych międzynarodowych organizacji trockistowskich zalicza się m.in. Międzynarodowa Liga Komunistyczna (Czwarto-Międzynarodówkowa) – International Communist League (Fourth Internationalist), ICL (FI) – ortodoksyjnie trockistowska grupa powstała w wyniku rozłamu w Międzynarodowym Komitecie IV Miedzynarodówki, poprzedniczką ICL była Tendencja Spartakusowska. Przywódcą ICL jest James Robertson. Największą sekcją ICL jest Liga Spartakusowska USA, wydająca gazetę "Workers Vanguard". Prócz USA posiada sekcję m.in. w Kanadzie, RPA, Anglii, Francji, Włoszech, Niemczech, Japonii i Polsce. Lewicowi przeciwnicy tej organizacji zarzucają ICL dogmatyzm i posunięte do absurdu sekciarstwo. W skali świata liczy według przeciwników ok. 100-200 członków. Nie tworzy żadnych koalicji z innymi podmiotami lewicowymi.

Trockiści wchodzą również w skład najróżniejszych bloków antykapitalistycznych w wielu państwach europejskich, jak Włochy, Dania, Portugalia.

We Francji istnieją trzy znaczące partie polityczne odwołujące się do trockizmu: Ligue communiste révolutionnaire (obecnie znana jako Nowa Partia Antykapitalistyczna, z Alainem Krivinem i Olivierem Besancenotem), Lutte Ouvrière (z Arlette Laguiller), oraz Parti des travailleurs (z Danielem Glucksteinem).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert J. Alexander, International Trotskyism, 1929-1985: A Documented Analysis of the Movement, Duke University Press, 1991.
  • Urszula Ługowska, August Grabski, Trockizm. doktryna i ruch polityczny, Warszawa 2003.
  • Józef Kowalski, Trudne lata. Problemy rozwoju polskiego ruchu robotniczego 1929-1935, Warszawa 1966.
  • Jerzy Holzer, Mozaika polityczna Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1974.
  • Oblicza lewicy. Losy idei i ludzi, pod red. Ireny Koberdowej, Warszawa 1992

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. cf for instance, Trotsky, Leon, The Permanent Revolution (1928) and Results and Prospects (1906), New Park Publications, London, (1962)
  2. What is Trotskyism (1973) Ernest Mandel
  3. Lew Trocki. The Death Agony of Capitalism and the Tasks of The Fourth International (1938)
  4. Figes, Orlando, A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924, s. 803, Pimlico (1997)
  5. "As a general rule, man strives to avoid labor. Love for work is not at all an inborn characteristic: it is created by economic pressure and social education. One may even say that man is a fairly lazy animal.", za: Lew Trocki: Problems of the Organization of Labor. The Soviet Government and Industry. Terrorism and Communism, 1920.
  6. "Wobec tego, że znaczna część robotników w poszukiwaniu lepszych warunków aprowizacyjnych, a częstokroć również w celu spekulacji, samowolnie opuszcza przedsiębiorstwa i przenosi się z miejsca na miejsce, czym zadaje dalsze ciosy produkcji i pogarsza ogólną sytuację klasy robotniczej - zjazd konstatuje, że jednym z palących zadań władzy radzieckiej i organizacji zawodowych jest planowa, systematyczna, wytrwała i bezwzględna walka przeciw dezercji z pracy, walka polegająca konkretnie na ogłaszaniu karnych list dezerterów, formowaniu z nich karnych drużyn roboczych i wreszcie na osadzaniu ich w obozie koncentracyjnym.", IX Zjazd Komunistycznej Partii (bolszewików) Rosji. Marzec - kwiecień 1920. Protokoły. Książka i Wiedza, 1967, s. 727.
  7. Lew Trocki: Terrorism and Communism [Dictatorship versus Democracy: A Reply to Karl Kautsk]. 1920.
  8. Karl Kautsky: Terrorism and Communism.
  9. Kazimierz Czapiński: Kautsky vs. Trocki.
  10. Lew Trocki: Terrorism. Terrorism and Communism, 1920.
  11. Remigiusz Okraska: Lewica przeciwko ZSRR. Nowy Obywatel, 2013.
  12. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.92
  13. Karol Marks, Fryderyk Engels, Dzieła wybrane, tom 1, s. 108
  14. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.93
  15. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.94
  16. W. Lenin, Dzieła, t.9, s. 47
  17. L. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 40
  18. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.95
  19. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.96
  20. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.96
  21. L. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 80
  22. W. Lenin, Dzieła, t. 21, s. 359-360
  23. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.97
  24. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.97
  25. KPZR w rezolucjach i uchwałach, cz. II, s. 229
  26. L. Trotsky, La revolution permanente w De la revolution, Paris 1963, s. 249
  27. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.94
  28. L/ Trotsky, L'Internationale communiste apres Lenine, t. 1, Paris 1969, s. 101
  29. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.99
  30. L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 110
  31. L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 104
  32. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.85
  33. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.86
  34. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.85
  35. Lew Trocki, Moje życie, s. 423
  36. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.86
  37. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.87
  38. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.87
  39. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.88
  40. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.90
  41. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.91
  42. Lew Trocki, Moje życie s. 567-570
  43. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.91
  44. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.92
  45. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.90
  46. Ramon Mercader trotskys assasin
  47. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.103-104
  48. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.105
  49. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.106-107
  50. Marie, le trotskysme. Questions d'histoire, s. 51
  51. Marie, le trotskysme. Questions d'histoire, s. 52
  52. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.107
  53. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.108
  54. L. Trotksy, La revolution trahie, w De la revolution s. 726
  55. H. Tank, Inside Job, The Story of Trotskyiste Intrique in the Labour Movement, New York, 1947, s. 18, 19M
  56. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.109
  57. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.109
  58. Pierre Frank, Wstęp do: L. Trotksy, L'internationale communiste apres Lenine, tom 1, s. XIV
  59. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.110
  60. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.113
  61. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.110-112
  62. Międzynarodowy ruch robotniczy, tom 2, s. 19
  63. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.114
  64. I Deutscherm The Prophet Outcast. Trotsky: 1929-1940, s. 420
  65. Międzynarodowy ruch robotniczy, tom 2, s. 19
  66. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.115
  67. Międzynarodowy ruch robotniczy, tom 2, s. 19
  68. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.115
  69. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.116
  70. . J. Marie, Le trotskysme. Questions d'histire, s. 55
  71. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.117-118
  72. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.118
  73. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.119
  74. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.120
  75. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.121
  76. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.122
  77. The Open Letter of the Socialist Workers Party, November 16, 1953, w Trotskyism versus Revisionism. A documentary History, edited by C. Slaughter, tom 1, London 1974, s. 301
  78. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.123
  79. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.123
  80. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.124
  81. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.124-125
  82. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.126
  83. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.126-127
  84. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.127
  85. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.128-129
  86. Quatrieme Internationale, mars 1970, s. 47
  87. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.128-129
  88. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.183
  89. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.211
  90. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.184
  91. "La LCR se dissout aujourd’hui, le NPA naît demain", Libération
  92. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.185
  93. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.186-187
  94. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.205
  95. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.211
  96. J. Fremontier, Renault: twierdza robotnicza, Warszawa, 1974, s. 392
  97. Is Europe moving to the right? socialistworld.net
  98. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.193
  99. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.188
  100. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.189-190
  101. Yearbook on International Communist Affairs... r. 1978, s. 148
  102. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.191
  103. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.191-192
  104. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.205
  105. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.193-194
  106. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.191-194
  107. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.205
  108. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.195
  109. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.203
  110. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.203
  111. Richardson, A.(Ed.), The Revolution Defamed: A documentary history of Vietnamese Trotskyism, Socialist Platform Ltd (2003)
  112. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.196
  113. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.197-198
  114. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.198
  115. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.199
  116. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.201
  117. Alexander, Robert J., International Trotskyism, 1929–1985: A Documented Analysis of the Movement, Duke University Press (1991)
  118. Wenezuela: Chávez wzywa do czytania pism Trockiego

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]