Trojak (moneta)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy monety. Zobacz też: inne znaczenia słowa Trojak.
Pierwszy trojak Zygmunta I z 1528 r.
Trojak miejski Gdańska z 1579 r.
Trojak koronny z 1684 r.
Trojak Księstwa Warszawskiego z 1812 r.
Trojak Królestwa Kongresowego z 1828 r.
Trojak powstania listopadowego
Ostatni trojak z 1841 r.

Trojak – polska moneta srebrna, później także miedziana, o wartości 3 groszy.

Trojaki zostały wprowadzone ordynacją menniczą Zygmunta I Starego w 1528 r. Emitowano je wtedy w 4 mennicach. Na awersie z reguły nosiły portret władcy. Z pierwszych trojaków (z mennic w Krakowie i Toruniu) z 1528 r. przyjął się finalnie ten drugi typ, który w 1535 roku został zaadaptowany przez mennicę miejską Gdańska. Trojaki elbląskie miały nieco odmienny awers[1].

Trojaki stały się popularną monetą już za Zygmunta II Augusta, mimo że bito je tylko w mennicy wileńskiej i w niewielkim zakresie w Gdańsku. Jednak ikonografia trojaków wileńskich była całkiem odmienna od formy rozwijanej za Zygmunta I Starego[1].

Za panowania Batorego trojaki przyjęty ostateczny kształt ikonograficzny. Bito je w 5 mennicach – trojaki z mennicy olkuskiej z lat 1579–1580 zwracają szczególną uwagę[1].

Apogeum rozwoju emisji trojaków nastąpiło za panowania Zygmunta III Wazy. Wtedy trojaki koronne bito w 7 mennicach koronnych – w licznych typach i odmianach (Stanisław Walewski, podaje 97 typów, nie licząc trojaków z niewiadomych mennic). Liczne trojaki emitowały także mennice wileńska i ryska. Interesującymi są też trojaki lenne kurlandzkie. Ograniczoną liczbę, bardzo obecnie rzadkich trojaków, wyemitowała także mennica gdańska[1].

Podczas panowania Władysława IV praktycznie bito tylko grube monety — talary i dukaty, a jedynie próbne: trojaki, szóstaki i orty[1].

Za Jana Kazimierza bito trojaki, zarówno w Koronie jak i na Litwie, w tradycyjnym kształcie ikonograficznym[1].

W czasie krótkiego panowania Wiśniowieckiego trojaków nie produkowano[1].

Za Sobieskiego pojawiły się znów trojaki w dwóch formach ikonograficznych – tradycyjnej i nowej[1].

Ten nowy kształt mają również trojaki koronne z czasów Augusta III, a także próbna emisja trojaków Augusta II z mennicy grodzieńskiej. W innej formie, bo na awersie z monogramem królewskim zamiast jego popiersia, wybijały trojaki miejskie mennice: Gdańska, Torunia i Elbląga[1]. Za panowania Augusta III trojaki biła również mennica w Lipsku.

Reformy monetarne Stanisława Augusta doprowadziły do uporządkowania rynku monetarnego w Polsce. W kraju dla całej Rzeczypospolitej zaczęły pracować mennice w Krakowie i Warszawie. Począwszy od 1766 roku tylko mennica warszawska wybijała nieprzerwanie trojaki, aż do roku 1794. Jednakże były to już monety miedziane, przypominające formą ikonograficzną trojaki wybijane za Augusta III[1].

Trojaki były również obecne w mennictwie porozbiorowym. Wybijano je w Księstwie Warszawskim, a także później w Królestwie Kongresowym. Emitował je również przez Rząd Tymczasowy w czasie powstania listopadowego z 1831 roku[1].

Ostatnie trojaki zostały wybite w czasie rozbiorów przez mennicę w Warszawie z datą 1841[1].

Po ponad trzech wiekach intensywnej obecności na rynku pieniężnym ziem Rzeczypospolitej trojak przestał być środkiem wymiany pieniężnej. Jednakże w czasie trzech wieków jego rola była bardzo istotna. Była to moneta chętnie przyjmowana w krajach ościennych. Trojak stał się w pewnym okresie monetą środkowej Europy. Duże jego ilości znajdowane są skarbach w tych krajach. Forma ikonograficzna trojaka została przyjęta przez kilka księstw śląskich, a także przez Transylwanię, Republikę Dubrownika i Prusy[1].

Oprócz najbardziej popularnej nazwy dla monet 3-groszowych, tj. „trojak” oraz nazwy „potrójny” występującej w Wielkim Księstwie Litewskim, na terenach gdzie były one w obiegu spotykamy także takie jak : „dutka”, „babka”, „dydek”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m Tadeusz Iger, Katalog trojaków polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Warszawskie Centrum Numizmatyczne, 2008, s. 7, ISBN 978-83-923332-4-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław hr. Walewski, Trojaki koronne Zygmunta III Wazy od 1588 do 1624 Kraków, 1884.
  • Edmund Kopicki, Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych t. I–IX, Warszawa, 1974–1989.
  • Józef Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X–XX w Ossolineum, 1990.
  • Tadeusz Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej Kraków, 1974.
  • Dariusz Ejzenhart, Herby i znaki mennicze na trojakach polskich, Wrocław: GS Media Grzegorz Szajuk, 2008, ISBN 978-83-926876-0-3, OCLC 749672048.
  • Dariusz Ejzenhart, Trojaki ceny aukcyjne 2009–2010, Wrocław 2010. ​ISBN 978-83-926876-8-9