Trucizna
Trucizna – substancja chemiczna, która wprowadzona do organizmu, wskutek swych właściwości fizycznych i chemicznych, może wywołać zmiany struktury lub zaburzenia czynności organizmu, których wynikiem jest choroba lub śmierć[1][2].
Badaniem wpływu trucizn na organizmy zajmuje się nauka zwana toksykologią[2]. Niemal każda substancja w pewnych okolicznościach i w odpowiednio dużej dawce może wywołać zatrucie, jednak aby była zaklasyfikowana jako trucizna, szkodliwe działanie musi być spowodowane spożyciem niewielkiej jej ilości[2]. Paracelsus sformułował ten problem słowami: „Cóż jest trucizną? Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną. Tylko dawka czyni, że dana substancja jest trucizną”[1]. Ilość substancji, która powoduje śmierć organizmu określa dawka śmiertelna[3].
Działanie substancji trującej polega na reakcji związków chemicznych w niej zawartych, lub ich metabolitów z enzymami katalizującymi niezbędne dla życia organizmu procesy lub na blokowaniu działania receptorów, prowadzących do zaburzeń pracy różnych układów uniemożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu, np. upośledzenie czynności układu nerwowego lub mięśniowego prowadzącego do niewydolności oddechowej i śmierci[potrzebny przypis].
W przemyśle stosuje się często określenie „trucizny katalizatora” – związku chemicznego oddziałującego chemicznie lub fizycznie na katalizator w sposób powodujący zablokowanie jego działania lub nieodwracalne zniszczenie[potrzebny przypis].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Najstarszym dokumentem zawierająm spis trucizn (w tym arszenik, opium, mandragorę, tojad czy glikozydy cyjanowe) był papirus Ebersa powstały około 1550 roku p.n.e. Początek powszechnego stosowania trucizn miał miejsce w V wieku p.n.e. Z tego powodu okres ten został nazwany „erą trucicielską”. Sam termin trucizny powstał około 1230 roku i odnosił się do wywaru przygotowanego z trujących składników[4].
Przykłady trucizn
[edytuj | edytuj kod]Do częściej spotykanych trucizn należą:
- niektóre metale ciężkie (np. rtęć, ołów, kadm, polon) i ich związki
- dimetylortęć
- czteroetylek ołowiu
- izotretynoina
- rycyna
- cyjanowodór i pochodne: cyjanki (np. cyjanek potasu), cyjan
- arsen i jego związki (np. arszenik, arseniak)
- biały fosfor, związki fosforoorganiczne, fosforiak
- fluorowce: fluor, chlor, brom, jod
- fluorowcowodory: fluorowodór, chlorowodór, bromowodór, jodowodór
- ozon (jest to toksyczna odmiana tlenu)
- amoniak, hydrazyna, azotowodór
- tlenek azotu, dwutlenek azotu
- siarkowodór
- dwutlenek siarki, trójtlenek siarki
- tetrodotoksyna
- amigdalina
- solanina
- niektóre fenole
- anilina
- nikotyna
- dioksyny
- kolchicyna
- metanol (znany dawniej pod nazwą spirytus drzewny)
- jad kiełbasiany
- kurara
- formalina (formaldehyd)
- strychnina
- amanityna
- muskaryna
- tlenek węgla (tzw. czad)
- broń chemiczna, np. fosgen, iperyt, sarin.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
- zatrucie, odtrutka, jad, toksyny, toksyczność, toksemia
- broń chemiczna
- środek bardzo silnie działający
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Agnieszka Nadlewska i inni, Trucizny – definicja, rodzaje, mechanizm działania, „Postępy Nauk Medycznych”, 9/2010, s. 704-708 [dostęp 2024-06-09].
- ↑ a b c Podstawowe pojęcia z zakresu toksykologii [online], www.forumzdrowia.pl [dostęp 2024-06-09].
- ↑ Dawka śmiertelna [online], leksykon.pzh.gov.pl [dostęp 2023-06-27].
- ↑ Kamil Jurowski, Anna Jurowska, Małgorzata Krzeczkowska, Wojciech Piekoszewski, „Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną” – toksykologia sądowo-lekarska w Polsce, „Edukacja Biologiczna i Środowiskowa”, CEEOL, 2015, s. 1-2 (58-59) [dostęp 2026-01-29] (ang.).
