Tryńcza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł

50°9′29″N 22°32′59″E

- błąd

39 m

WD

50°12'N, 22°35'E

- błąd

19572 m

Odległość

332 m

Tryńcza
wieś
Ilustracja
Kościół parafialny pw. św. Kazimierza
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

przeworski

Gmina

Tryńcza

Liczba ludności (2011)

1305[1][2]

Strefa numeracyjna

16

Kod pocztowy

37-204[3]

Tablice rejestracyjne

RPZ

SIMC

0612140[4]

Położenie na mapie gminy Tryńcza
Mapa konturowa gminy Tryńcza, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Tryńcza”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Tryńcza”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Tryńcza”
Położenie na mapie powiatu przeworskiego
Mapa konturowa powiatu przeworskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Tryńcza”
Ziemia50°09′29″N 22°32′59″E/50,158056 22,549722
Most na Wisłoku w Tryńczy
Rondo w lesie obok Tryńczy
Trynieckie Centrum Kultury w Tryńczy
Tabliczka na głazie pamięci rtm. Tytusa Dunina i kpr. pchor. Konstantego Ostrowskiego poległych w obronie mostu w 1939 roku
Kaplica pogrzebowa
Wisłok obok mostu w Tryńczy
Cmentarz parafialny
Dawny drewniany dom wiejski

Tryńczawieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, siedziba gminy Tryńcza[5][4].

W 2011 roku we wsi zamieszkiwało 1305 osób, w tym: 279 dzieci i młodzieży, 812 osób w wieku produkcyjnym i 214 w wieku emerytalnym. Prywatną działalność gospodarczą prowadziło 73 osób i podmiotów[6].

Miejscowość leży na prawym brzegu Wisłoka, przy drodze krajowej nr 77 prowadzącej od Przemyśla w kierunku Sandomierza, w pobliżu linii kolejowej nr 68 łączącej Lublin z Przeworskiem. Przystanek kolejowy Tryńcza zlokalizowany jest w sąsiedniej wsi, Wólka Małkowa. Oprócz toru głównego zasadniczego, znajduje się tu także tor mijankowy.

W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.

Integralne części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Tryńcza[5][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0612157 Ćwierć część wsi
0612163 Do Dworu część wsi
0612192 Podchodaczów osada
0612200 Podwólcze osada
0612170 Sieniawka część wsi
0612186 Zadworze część wsi
0612217 Zawisłocze osada

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki Tryńczy w dokumentach źródłowych są datowane na początek XV wieku[7]. Już przed 1400 rokiem pleban z Krzeszowa pobierał „mostowe” z Wisłoka pomiędzy Dębnem i Tryńczą[8]. Najstarsza wzmianka o Tryńczy występuje w zapisach Sądu Przeworskiego z 15 maja 1437 roku (występuje Szymcio de Crinicza) i następne z lat 1441,1443,1444,1445 i 1446. Właścicielami tych terenów od 1387 roku była Jarosławska linia Tarnowskich herbu Leliwa, której ostatni przedstawiciel Jan Krzysztof Tarnowski zmarł w 1567 roku w Gorliczynie, a jego żona Zofia ze Sprowy Odrowąż w 1575 roku poślubiła Jana Kostkę. Córka z tego małżeństwa Anna Ostrogska w 1592 roku poślubiła Aleksandra Ostrogskiego. Córka z tego małżeństwa Zofia Ostrogska w 1613 roku poślubiła Stanisława Lubomirskiego. Po śmierci Zofii Ostrogskiej w 1622 roku, dobra Przeworskie (w tym także Tryńcza) przeszły na własność Lubomirskich. W 1580 roku parafia w Gniewczynie została przekazana Bożogrobcom.

Tryńcza jest wzmiankowana w regestrach poborowych, które zapisali poborcy podatkowi ziemi przemyskiej z lat: 1515[9], 1589[10](w 1589 roku Tryńcza posiadała 12 łanów gruntów rolnych, młyn o dwóch kamieniach, 13 ogrodników i 1 rybaka), 1628[11], 1651[12], 1658[13], 1674[14]. W 1674 roku w Tryńczy było 142 domy i folwark z 21 domami (całość wsi liczyła 163 numerów domów, łącznie z terenem Ubieszyna, Głogowca i Wólki Małkowej).

W 1624 roku był najazd Tatarów na ziemię przemyską. 22 marca 1656 roku przez Tryńcze wycofywały się wojska Szwedzkie. W 1669 roku istniał już port rzeczny na Wisłoku. W latach 1703–1707 przez Tryńczę przechodziły wojska Szwedzkie i Rosyjskie uczestniczące w wojnie północnej. Jak podawała Generalna Rewizja ziemi przemyskiej w 1715 roku w Tryńczy, Ubieszynie, Wólce Ogryskowej i Wólce Zalotowej (Małkowej) było 115 chałup, 5 karczmy,20 chałupników i 48 kmieci[15].

W latach 1577–1746 Gromada Tryniecka prowadziła księgi gromadzkie[16], według których wójtami Tryńczy byli:

Bartosz Baran (1623, 1666, 1678, 1714),
Mateusz Lalik (1637, 1687, 1689),
Sebastian Partyka (1683, 1696, 1701),
Krzysztof Czarny (1700),
Maciej Wojtyna (1697, 1723),
Kazimierz Stawarski (1713, 1714).

W latach 1579–1713 pańszczyzna w Trynieckim folwarku wynosiła trzy dni w tygodniu, produkty były kierowane na handel poprzez port na Wisłoku.

Budynek dawnego dworu szlacheckiego

W 1817 roku dobra Trynieckie zakupił hr. Wojciech Mier, który zmarł w 1831 roku. W latach 1831–1835 właścicielką była jego żona Karolina Mier; a następnie Feliks Mier. Od 1843 roku właścicielem Tryńczy był Antoni Kellerman[17]. W 1879 roku właścicielem Tryńczy, Gorzyce II, Ubieszyna i Wólki Małkowej była Domicella Kellerman; a w 1905 roku właścicielem był Józef Banhidy (posiadłość liczyła ogółem 201 hektarów, w tym 166 ha roli i 11 ha lasów)[18]. W 1908 roku Folwark Tryniecki sprzedano Bronisławowi Nowińskiemu za sumę 100 tys. koron, za które wybudowano murowany kościół pw. Świętego Kazimierza i w 1910 roku powstała parafia w Tryńczy. W 1922 roku folwark objął jego syn Marian Nowiński.

W 1881 roku powstała Gromadzka Kasa Pożyczkowa, a w 1885 roku rozpoczął działalność Urząd Pocztowy, którym kierowała Waleria Skibińska. W 1889 roku wybudowano szosę Przemyśl-Rozwadów, a w latach 1896–1900 wybudowano linię kolejową Przeworsk-Rozwadów. Tryńcza od XV wieku do 1866 roku należała do powiatu przeworskiego, następnie do łańcuckiego; powiat przeworski reaktywowano w 1899 roku. W 1931 roku z inicjatywy kierownika szkoły Juliana Martynowskiego wybudowano budynek Spółdzielni Mleczarskiej, a w 1933 roku zbudowano obecny most na Wisłoku. W 1936 roku powstało koło Stronnictwa Ludowego. W 1921 roku w Tryńczy było 266 domów.

10 września 1939 roku do Tryńczy weszły wojska Niemieckie i prowadzona była obrona mostu na Wisłoku, w której polegli: mjr Tytus Dunin i podchorąży Konstanty Ostrowski.

W latach 1944-1945 na terenie Gminy Tryńcza, a także w wielu miejscach na podkarpaciu działały oddziały tzw. „dzikiej partyzantki”. Oddziały te w lesie trynieckim dokonywały mordów na polskich cywilach powracających z robót przymusowych z Niemiec[19].

W latach 1953–1973 istniała Gromada Tryńcza, a od 1973 roku ponownie Gmina Tryńcza.

W 1965 roku w budynku byłego dworu szlacheckiego utworzono dom dziecka, który istniał kilkanaście lat[20].

W 2006 roku zbudowano rondo na skrzyżowaniu drogi krajowej nr 77 z drogą wojewódzką nr 835, w lesie obok Tryńczy[21], które oddano do użytku 15 września 2006 roku.

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Tryńcza najpierw należała do rzymskokatolickiej parafii w Gniewczynie Łańcuckiej. W 1774 roku sprowadzono z Rakszawy drewnianą kaplicę i postawiono ją przy szlacheckich budynkach dworskich. W 1908 roku Kazimiera z Kellermanów Banhidy sprzedała folwark Bronisławowi Nowińskiemu, a za uzyskane ze sprzedaży pieniądze, w 1909 roku zbudowała murowany kościół. 23 marca 1910 roku została erygowana parafia w Tryńczy i został poświęcony kościół pw. św. Kazimierza[22]. Podczas I wojny światowej kościół został uszkodzony, a gdy nie nadawał się do remontu, został rozebrany i zbudowany ponownie, a w 1931 roku poświęcony.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkoła podstawowa im. św. Jana Kantego

Szkoła ludowa powstała w 1882 roku jako „niezreorganizowana” (z systemu parafialnego na państwowy). W 1887 roku szkoła w Tryńczy stała się filialna, a w 1893 roku 1-klasowa. W 1907 roku szkoła Tryniecka z 1-klasowej, została zmieniona na 2-klasową. W 1909 wybudowano nowy budynek szkolny, obecnie istniejący[23].

W 1923 roku szkołę zmieniono na 5-klasową, a w latach 1926-1927 szkoła była 4-klasowa. W latach 1927-1929 szkoła ponownie była 5-klasowa. W latach 1929-1932 szkoła była 4-klasowa. W 1932 roku szkołę zmieniono na 7-klasową. W latach 1973-1984 była tzw. Zbiorcza Szkoła Gminna. W latach 1973-1990 patronem szkoły był Ladislav Novomeský(cz.).

W 1999 roku utworzono 6-letnią szkołę podstawową i 3-letnie gimnazjum[24]. 20 czerwca 2006 roku szkoła otrzymała sztandar i patrona św. Jana Kantego. W 2017 roku przywrócono 8-letnią szkołę podstawową.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

Park im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego

3 maja 2010 roku w Tryńczy posadzono 96 Dębów Pamięci, tworzących „Las Katyński” i upamiętniających ofiary katastrofy polskiego Tu-154 w Smoleńsku; radni gminy Tryńcza zdecydowali, że będzie to park noszący imię prezydenta Lecha Kaczyńskiego[26]. W parku znajdują się również Dęby Pamięci poświęcone ofiarom zbrodni katyńskiej pochodzącym z gminy Tryńcza[26].

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Tryńczy działa klub sportowy LKS Wisłoczanka Tryńcza, który został założony w 1957 roku. Od sezonu 2015/2016 „Wisłoczanka” gra w B-klasie grupy przeworskiej[27][28].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wieś Tryńcza w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2018-05-17] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-05-16].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1296 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. a b c GUS. Rejestr TERYT
  5. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 18, 2013-02-13. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2013-04-24]. 
  6. GUS. Bank Danych Lokalnych
  7. O Tryńczy (pol.). www.zstryncza.itl.pl/?id=tryncza. [dostęp 2016-02-08].
  8. Między Sanem a Wisłokiem. Biuletyn Informacyjny Gminy Tryńcza Z kart historii (str. 19) [dostęp 2017-12-16]
  9. Aleksander Jabłonowski. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa Źródła dziejowe. Tom XVIII, część 1. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VII, część 1. Ziemie Ruskie, Ruś Czerwona (str. 136) [dostęp 2018-10-13]
    [Cytat: Tryncza, lan. 12, tab. des.]
  10. Aleksander Jabłonowski. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa Źródła dziejowe. Tom XVIII, część 1. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VII, część 1. Ziemie Ruskie, Ruś Czerwona (str. 6) [dostęp 2018-1016]
    [Cytat: Tryncza, lan. 12¼, mol. 2 rot., hort. c. agr. 13, inq. c. pec. 16, inq. paup. 6, art. 4, pisc. 1.]
  11. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 1. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1628. Wydawnictwo WSP. Rzeszów 1997 ISBN 83-87288-55-1 (str. 160-161)
    [Cytat: Trynca: de laneis 12 per gr 30; et 1 quarta agri per gr 30; molendinum walnik 2 rotarum per gr 24; hortulani in agris residentes 13 per gr 6; inquilini pecora habentes 17 per gr 8; inquilini pauperes 6 per gr 2; artifices 4 per gr 4; Piscator 1 gr 8..................21/17/9[22/5/9]]
  12. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom 1, część 2. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1651. Wydawnictwo WSP. Rzeszów 1997 ISBN 83-87288-55-1 (str. 115)
    [Cytat: Tryncza: de laneis 12 et 1 quarta agri per gr 30, molendinum korecznik 2 rotharum per gr 24, hortulani in agris 13 per gr 6, inquilini cum pecore 16 per gr 8, inquilini pauperes 6 per gr 2, artifices 4 per gr 8, Piscator 1 gr 8.............22/13/9.]
  13. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 3. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1658. Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ISBN 83-87288-55-1 (str. 180)
    [Cytat: Trincza; de laneis 12 et 1 quarta agri per gr 30, molendinum walnik 2 rotarum per gr 24, hortulani in agris 13 per gr 6, inquilini cum pecore 17 per gr 8, inquilini pauperes 6 per gr 2, artifices 4 per gr 8, Piscator 1 per gr 8...........22/13/9[22/21/0]]
  14. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 4. Rejestr pogłównego ziemi przemyskiej 1674. Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ISBN 83-87288-55-1 (str. 44)
    [Cytat: Tryncza: a curia fl. 21, a personis subditorum n[umer]o 142, facit summa fl. ........163/0]
  15. Historia Okolicy (pol.). www.zsgniewczyna.pl. [dostęp 2016-02-08].
  16. Księgi gromadzkie wsi „Tryńcza” 1577-1746. Libri Iudicorum Bannitorum. Villae Quae Nuncupatur „Tryncza” ab an. 1577 – ad an. 1746 (str. 105-138) [dostęp 2018-10-16]
  17. Karol Wild: Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: 1855, s. 224. [Dostęp 2017-04-12]
  18. Skorowidz Dóbr Tabularnych w Galicji z W. Ks. Krakowskim. 1905 [Dostęp 2017-04-12]
  19. Tadeusz Markiel. Alina Skibińska. „Jakie to ma znaczenie, czy zrobili to z chciwości?” Zagłada domu Trynczerów. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2011. ISBN 978-83-932202-6-7
    [Cytat: ...Wywiezieni na roboty przymusowe do Niemiec, wracali pośpiesznie wszelkimi sposobami, pieszo, rowerami, „na okazję”, wozami konnymi, wojskowymi pociągami i samochodami ciężarowymi, aby teraz na drodze z Gniewczyny do Sieniawy przed progami własnych domów, doczekać okrutnej śmierci z rąk miejscowych dzikich partyzantów dysponujących nielegalną bronią....
  20. Zbigniew Wawszczak [[...„musi zastąpić im dom rodzinny” Widnokrąg: tygodnik społeczno-kulturalny. Nr 28 z 12 lipca 1969
  21. Przebudowa skrzyżowania drogo krajowej nr 77 – Tryńcza
  22. Między Sanem a Wisłokiem. Biuletyn Informacyjny Gminy Tryńcza Początki Parafii w Tryńczy (s. 19) [dostęp 2017-12-16]
  23. O Tryńczy (pol.). www.zstryncza.itl.pl. [dostęp 2016-02-09].
  24. Biuletyn Informacyjny Gminy Tryńcza Między Sanem a Wisłokiem Aby czas nie ćmił w niepamięć (str. 22-23) [Dostęp 2018-06-04]
  25. Linia: Linia: Austro-węgierska ufortyfikowana strażnica kolejowa. OpenStreetMap. [dostęp 2020-05-18].
  26. a b Park w Tryńczy nosi imię Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (pol.). nowiny24.pl, 2010-05-03. [dostęp 2010-10-19].
  27. LKS Wisłoczanka Tryńcza – strona oficjalna
  28. O klubie - Ludowy Klub Sportowy Wisłoczanka Tryńcza

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Między Sanem a Wisłokiem. Biuletyn Informacyjny Gminy Tryńcza. Meandry Wisłoka (str. 16-17)