Trzcinica (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Trzcinica
Skansen archeologiczny w Trzcinicy
Skansen archeologiczny w Trzcinicy
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jasielski
Gmina Jasło
Liczba ludności (2014) 2359[1]
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-207
Tablice rejestracyjne RJS
SIMC 0353112
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Trzcinica
Trzcinica
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Trzcinica
Trzcinica
Ziemia 49°44′31″N 21°24′57″E/49,741944 21,415833
Zespół Szkół w Trzcinicy
Kościół pw. św. Doroty
Zabytkowy dwór
Skansen-średniowieczna zabudowa

Trzcinica wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Jasło.

Miejscowość leży nad rzeką Ropą przy drodze krajowej 28 i linii kolejowej nr 108 z najbliższą stacją w Przysiekach.

Trzcinica nazywana jest „Troją Północy” z racji wykopalisk archeologicznych. Znajduje się tu skansen archeologiczny Karpacka Troja.

W Trzcinicy znajduje się zabytkowy kościół św. Doroty włączony do szlaku architektury drewnianej województwa podkarpackiego.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Trzcinica leży w Obniżeniu Gorlickim na Pogórzu Karpackim w południowo-wschodniej Polsce. Południową i wschodnią część miejscowości stanowi rozległa równina zamknięta rzeką Ropą, która stanowi tu granicę wsi. Przez wieś od strony Opacia płynie potok Młynówka i w Trzcinicy uchodzi do Ropy. Trzcinica jest najdalej wysuniętą na zachód miejscowością gminy Jasło. Wieś graniczy od strony zachodniej z Przysiekami, od południa z Osobnicą i Brzyściem, od strony wschodniej z miastem Jasłem (z osiedlami: Wądoły, Gądki i Gamrat) i od północy z Jareniówką, Opaciem i Bączalem Dolnym. Najbliższymi miastami są: Jasło, z którym wieś graniczy bezpośrednio, Krosno odległe o 32 km oraz Biecz (województwo małopolskie) odległy o 15 km na zachód. Powierzchnia wsi wynosi 1087 ha, co stanowi 11,7 % obszaru gminy.

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

W Trzcinicy znajduje się fragment specjalnego obszaru ochrony siedlisk w ramach sieci Natura 2000 o nazwie „Wisłoka z dopływami”. Obejmuje obszar koryta rzeki Ropy wraz z wiklinami nadrzecznymi na odcinku granicy z Brzyściem i z miastem Jasłem. W Ropie występuje tu 21 gatunków ryb z dominacją klenia a znacznym udziałem brzany i lipienia.

Dzieje[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi jest nazwą topograficzną i wywodzi się od trzciny[2]. W początkach osadnictwa na tym terenie rozległą równinę nad rzeką Ropą stanowiły tereny podmokłe porośnięte sitowiem i trzciną. Pierwszy znany zapis nazwy wsi Tsczenecz pochodzi z 1376 roku. Późniejsze to:Tczenicze z 1395 roku, Trzciennica - 1396 rok, Tsczenicza - 1398 rok i Trczenycza - 1497 rok dwie ostatnie nazwy w księdze grodzkiej bieckiej, Trzenicza - Jan Długosz, Trzcienica - XVI wiek[3], Trzcienica -1629 rok.

Wieś podzielona jest na rejony o nazwach: Barzykówka, Dąbrowy, Granice, Przerwa, Topoliny[4] oraz Góry, Łąki, Wieś, Wygon, Zagrody, Zajączkowice[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obszar dzisiejszej Trzcinicy i okolic był zamieszkiwany od bardzo dawna. Świadczą o tym wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych na położonym we wschodniej części wsi grodzisku. Na ich podstawie udało się ustalić, że w Trzcinicy w przeszłości istniały:

  • osada obronna powstała we wczesnej epoce brązu w latach 2100-1650 p.n.e. założona przez plemiona grupy pleszowskiej kultury mierzanowickiej. Miała obszar około 0,6 ha. Mieszkańcy osady zajmowali się hodowlą zwierząt i uprawą pszenicy płaskurki i samopaszy. Około 1650 roku zaczęły na nią silnie oddziaływać ludy zakarpackie kultury Otomani-Füzesabony. Nowi przybysze umocnili i rozbudowali ją, bo zajmowała powierzchnię 2 ha. Około 1350 roku p.n.e. osada opustoszała z nieznanych powodów[6].
  • grodzisko warowne powstałe w latach 770-780[7] na miejscu poprzedniej osady obronnej założone przez Słowian. Ufortyfikowany gród miał powierzchnię 3 ha i był otoczony kilkoma osadami otwartymi gdzie uprawiano jęczmień, pszenicę, proso, orkisz, groch , bób i samopaszę oraz hodowano bydło, świnie i owce. Około 1031 roku lub w latach 1034-1039 gród został spalony. Pozostałości obwarowań grodu nazywane są Wałami Królewskimi[6].

Trzcinica jako osada ukształtowała się w XII wieku, gdy rody rycerskie zakładają na tym terenie wsie. Po 1340 roku król Kazimierz Wielki rozpoczyna powtórną akcję kolonizacyjną tych terenów poprzez ich rewindykację z rąk prywatnych i kościelnych. I w tym to okresie w drugiej połowie XIV wieku (zapewne w 1365 roku[8]) Trzcinica zostaje lokowana na prawie niemieckim i należy do kasztelani bieckiej. Królewszczyzną pozostaje aż do 1772 roku. Przez ten czas dość często zmieniali się jej tenutariusze (dzierżawcy):

  • 1376 rok wieś Trzcinica po raz pierwszy wzmiankowana w dokumencie historycznym w "Kodeksie mogilskim" i trzyma ją Borko de Tsczenecz do roku 1396[9]
  • lata 1396 - 1547 wieś w rękach rodu Gamratów herbu Sulima: Stanisława, później jego synów i dalszych spadkobierców, a kończąc na Janie Gamracie (od 1531 roku) i wdowie po Stanisławie Gamracie Zofii z Marszowic(od 1544 roku)[5][10]
  • lata 1547 - 1634 wieś trzyma ród Ocieskich herbu Jastrzębiec: Jana i Zofii z Marszowic następnie ich syna Joachima[11][12]. W tym czasie Trzcinica wchodzi w skład klucza dóbr królewskich czyli starostwa niegrodowego z siedzibą w Trzcinicy, do którego należą jeszcze Siedliska Sławęcińskie, Przysieki, Pusta Wola i Jareniówka[13].
  • 1629 rok – podatek z wsi płaci Wieruski od 4 2/12 łanów[14]
  • 1680 rok – podatek z wsi płaci także Wieruski od 4 1/12 łanów[15]
  • 1772 rok – starostwo trzcinickie dzierżawią Wilhelm i Petronela (z Reklewskich) Siemieńscy[13][8]

Po I rozbiorze Polski władze austriackie przystąpiły do zbywania królewszczyzn. Starostwo trzcinickie w 1777 roku zostało sprzedane[3], a nabył je Stanisław Jabłonowski, zięć Siemieńskich. Stanisław (zm. w 1806 r.) i jego żona Anna (zm. w 1836 r.) są pochowani w krypcie ołtarza bocznego kościoła w Trzcinicy. Stanisław Jabłonowski był założycielem fundacji kulturalno-oświatowej „Jablonovianum”, a jej działalność miała służyć patriotycznym celom[8]. W następnych latach kolejnymi już właścicielami wsi byli[5]:

  • lata 1828-1855 - Stadniccy: Antoni z żoną Anną z Jabłonowskich i ich synowie Aleksander, Kazimierz, Zygmunt i Władysław (od 1847 roku)
  • lata 1856-1872 - Żyd z Jasła Józef Bärenreither i jego żona Józefa Bärenreither
  • lata 1872-1906 - Włodkowie: hr. Szczęsny Włodek, potem jego syn hr. Samuel Onufry Włodek i część wsi także drugi syn Stanisław Włodek
  • lata 1906-1945 - rodzina Wojtynkiewiczów: hr. Wincenty Wojtynkiewicz, dyrektor Banku Zaliczkowego, następnie od 1909 roku jego syn Stanisław, a później córka Stanisława Barbara Kierpiec

W 1845 roku Czech Jan Klominek zakupił od Stadnickich 100 ha gruntów położonych w Trzcinicy i Przysiekach i założył największy w regionie browar parowy. Browar produkujący znane w całej Polsce piwo funkcjonował do 1936 roku[5].

W 1884 roku wybudowano przez wieś wzdłuż rzeki Ropy linię kolejową ze stacją w Trzcinicy (od 1952 roku stacja nazywa się Przysieki).

W 1945 roku cały majątek dworski ówczesnej właścicielki Barbary Kierpiec o powierzchni 100,61 ha zostaje znacjonalizowany. Z tego na cele reformy rolnej dla służby folwarcznej i chłopów rozdysponowano 70,07 ha, a resztę to jest obszar 30,54 ha z siedmioma budynkami i parkiem o powierzchni 3,50 ha przeznaczono dla organizowanej szkoły rolniczej[16].

W 1995 roku Trzcinica obchodziła jubileusz 600-lecia swego istnienia.

W dniu 25 października 2014 roku dla upamiętnienia 25 lat wolności w Polsce odpowiadając na akcję prezydenta Bronisława Komorowskiego i Lasów Państwowych posadzono w Trzcinicy dąb wolności przy udziale miejscowej OSP[17].

Przynależność państwowa i administracyjna[edytuj | edytuj kod]

Historycznie wieś należała do:

w czasie zaborów w Monarchii Habsburgów w Królestwie Galicji i Lodomerii:

Czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych na koniec 2011 roku na ogólną liczbę 2360 mieszkańców było 1133 mężczyzn i 1227 kobiet. Na 100 mężczyzn przypadało 108 kobiet.


   

  • Wykres liczby ludności w miejscowości Trzcinica na przestrzeni lat[13][18][19]


   

wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 79 680 572 503 91
kobiet 57 393 199 296 58
mężczyzn 22 287 373 207 33
  • Ludność w wieku 13 lat i więcej wg płci i poziomu wykształcenia w 2002 roku[19]:


Oświata i kultura[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości oprócz szkoły podstawowej i gimnazjum znajduje się zespół szkół, który prowadzi następujące typy szkół: sportowe liceum ogólnokształcące, technika: informatyczne, hotelarskie, kelnerskie, żywienia i usług gastronomicznych, weterynaryjne i ogrodniczo-florystyczne oraz policealne i gimnazjalne.

Miejscowość posiada własną bibliotekę.

W Trzcinicy działa zespół folklorystyczny „Trzcinicoki” założony w 1995 roku, laureat wielu nagród na przeglądach dorobku kultury ludowej.

Gospodarka i życie społeczne[edytuj | edytuj kod]

Wieś ma charakter rolniczy i nie posiada większych zakładów przemysłowych czy usługowych. Największy rozwój wsi nastąpił w drugiej połowie XX wieku. Z roku na rok przybywa nowych budynków mieszkalnych nowocześnie wyposażonych. W 2002 roku było w Trzcinicy 523 budynki mieszkalne[19].

We wsi działa Ochotnicza Straż Pożarna, której początki sięgają 1921 roku. 07.05.2011 roku OSP otrzymała budynek nowej remizy.

W wyborach prezydenckich w 2005, 2010 i w 2015 wieś głosowała zdecydowanie na kandydatów konserwatywno-chadeckiej partii Prawo i Sprawiedliwość (2005: Lech Kaczyński, 80,28%, 2010: Jarosław Kaczyński, 76,15%, 2015: Andrzej Duda, 82,57%) i wygrali oni z przedstawicielami chrześcjańsko-demokratycznej Platformy Obywatelskiej (2005: Donald Tusk, 19,72%, 2010: Bronisław Komorowski, 23,85%, 2015: Bronisław Komorowski, 17,43%))[20][21][22].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Trzcinicy w zdecydowanej większości to wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego. We wsi znajduje się parafia należąca do diecezji rzeszowskiej w dekanacie Jasło Zachód i dwa kościoły, parafialny z 1987 roku i zabytkowy drewniany.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. Św. Doroty

Kościół pw. Św. Doroty – wzniesiony prawdopodobnie pod koniec XV w. W końcu XVI w. do nawy dobudowano od zach. wieżę-dzwonnicę, pokryty gontem. Remontowany i częściowo przekształcony w początkach XIX i XX w. Wnętrze dekorowane cenną polichromią renesansową z ok. poł. XVI w. oraz manierystyczną z ok. poł. XVII w. (świątynia należy do najstarszego typu konstrukcyjnego zrębowych kościołów drewnianych zwanego systemem więźbowo-zaskrzynieniowo-zaczepowym).Kościół znajduje się na szlaku architektury drewnianej województwa podkarpackiego (Trasa VIII).

  • Dzwonnica murowana z 1906 roku (nr rej.: A-734 z 30.01.2012)
  • Zespół dworski wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-45 z dnia 04.07.1984 roku[23] w skład którego wchodzą:
    • dwa pawilony XVIII,XIX
    • oranżeria z wieżą z 1907 roku
    • oficyna , pocz. XIX
    • spichrz, pocz. XIX
    • fragment ściany stodoły z zegarem słonecznym, XIX
    • park, XVIII/XIX
    • ogrodzenie z bramą, XVIII/XIX

Pozostałe zabytki i obiekty historyczne to:

  • Cmentarz parafialny
  • Cmentarz z I wojny światowej nr 25

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

  • szlak tematyczny: Podkarpacki Szlak Winnic utworzony w 2009 roku, który obejmuje dwie winnice w Trzcinicy: "Winnicę Zacisze" i "Winnicę Milena".

Szlaki piesze

W Trzcinicy otwarto w dniu 12 października 2014 roku Nordic Walking Park "Gmina Jasło" z trzema trasami do uprawiania nie tyko marszu z kijkami ale także dla biegaczy, rowerzystów i narciarzy biegowych. Punktem startowym wszystkich tras jest parking przy zabytkowym kościele św. Doroty w Trzcinicy, a trasa nr 2 i 3 przebiega między innymi przez skansen archeologiczny Karpacka Troja.

  • szlak turystyczny zielony Trasa nr 1 Jasło: łatwa, pętla o długości 5,8 km
  • szlak turystyczny czerwony Trasa nr 2 Jasło: średnia, pętla o długości 11,3 km
  • szlak turystyczny czarny Trasa nr 3 Jasło: trudna, pętla o długości 15,8 km

Przypisy

  1. BIP gminy - sołectwa. [dostęp 2015-02-14].
  2. Henryk Rutkowski, Atlas Historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz.2, Instytut Historii PAN Warszawa 2008, str. 116
  3. 3,0 3,1 Józef Garbacik – redakcja, Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, PWN Kraków 1964 str. 343, 588
  4. GUS TERYT. [dostęp 2015-08-19].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Małgorzata Madej, Trzcinica-historia wsi, parafii i szkoły w zarysie, Tuchów 2006 s.12-18
  6. 6,0 6,1 Jan Gancarski, Skansen Archeologiczny Karpacka Troja w Trzcinicy, Krosno 2012, s. 28-41
  7. Jan Gancarski, Trzcinica-Karpacka Troja, Krosno 2011, s. 8
  8. 8,0 8,1 8,2 Sylwester Polakowski, Pozostałości założeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012, str. 149-151
  9. Stanisław Tomkiewicz, Inwentarz zabytków powiatu jasielskiego, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2001, s. 91
  10. Piotr Łopatkiewicz, Drewniany kościół Św. Doroty w Trzcinicy, Trzcinica 2013 s.16-17
  11. Henryk Rutkowski, Atlas Historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz.2, Instytut Historii PAN Warszawa 2008, str. 77, 97
  12. Kazimierz Przyboś, Lubomirscy herbu Drużyna, Almanach Muszyny str. 89
  13. 13,0 13,1 13,2 Władysław Sarna, Opis powiatu jasielskiego, 1908 reprint JDK Jasło 1995, str. 166, 167
  14. Stefan Inglot – redakcja, Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, Wrocław 1956. Zakład Ossolińskich str. 264
  15. Stefan Inglot – redakcja, Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1680 wraz z aneksem miast według rejestru z roku 1655, Wrocław 1959. Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Tom II, str. 295
  16. Praca zbiorowa, Na śladach dworów i dworków Jasielszczyzny, Jasło 2005, str. 290-292,301
  17. Raport OSP RP. [dostęp 2015-08-14].
  18. Mieczysław Wieliczko, Jasielskie w latach drugiej wojny światowej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej wyd.I, 1974, str. 79, 168, 240, 243, 337, 361
  19. 19,0 19,1 19,2 Trzcinica – Bank Danych Lokalnych-GUS. [dostęp 2015-08-10].
  20. Jasło gm. –wyniki głosowania – strona PKW. [dostęp 2015-08-14].
  21. Jasło gm. –wyniki głosowania – strona PKW. [dostęp 2015-08-14].
  22. Ponowne głosowanie, gm. Jasło: Trzcinica – strona PKW. [dostęp 2015-08-14].
  23. Rejestr zabytków ruchomych województwa podkarpackiego. [dostęp 2015-08-10]. s. 29.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Gancarski, Skansen Archeologiczny Karpacka Troja w Trzcinicy, Krosno 2012, ISBN 978-83-930273-2-3
  • Jan Gancarski, Trzcinica-Karpacka Troja, Krosno 2011, ISBN 978-83-923562-3-3
  • Józef Garbacik – redakcja, Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, PWN Kraków 1964
  • Wiesław Hap, Ziemia Jasielska naszą Małą Ojczyzną, Jasło 2014, wyd.II, ISBN 978-83-63105-04-4
  • Piotr Łopatkiewicz, Drewniany kościół Św. Doroty w Trzcinicy, Trzcinica 2013, ISBN 978-83-937475-0-4
  • Małgorzata Madej, Trzcinica - historia wsi, parafii i szkoły w zarysie, Tuchów 2006, ISBN 83-86744-40-5
  • Sylwester Polakowski, Pozostałości założeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012, ISBN 978-83-935995-0-9
  • Praca zbiorowa, Na śladach dworów i dworków Jasielszczyzny, Jasło 2005, ISBN 83-86744-58-8
  • Władysław Sarna, Opis powiatu jasielskiego, 1908 reprint JDK Jasło 1995, ISBN 83-903825-2-0
  • Stanisław Tomkiewicz, Inwentarz zabytków powiatu jasielskiego, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2001, ISBN 83-87312-72-X
  • Mieczysław Wieliczko, Jasielskie w latach drugiej wojny światowej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej wyd. I, 1974

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]