Trzebośnica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Trzebośnica
Ilustracja
Trzebośnica na granicy Trzebosi i Kątów Trzebuskich
Kontynent Europa
Państwo  Polska
Rzeka
Długość 35,3 km
Powierzchnia zlewni 262 km²
Źródło
Miejsce Medynia Głogowska
Wysokość 258 m n.p.m.
Ujście
Recypient San
Miejsce Sarzyna
Wysokość 160 m n.p.m.
Współrzędne 50°21′08,8″N 22°22′17,7″E/50,352444 22,371583
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ujście
ujście
Starorzecze Trzebośnicy w Trzebosi w obrębie OZW Lasy Leżajskie

Trzebośnica (dawniej również Trzebośnia, Trzebośna, w niektórych dokumentach Trzebośnica (Medynka)[2]) – rzeka w województwie podkarpackim, lewy dopływ Sanu, o długości wynoszącej 35,3 km, powierzchni dorzecza 262 km² i stanie wody sięgającym do 3 m. Wypływa na wysokości ok. 258 m, we wsi Medynia Głogowska, na Płaskowyżu Kolbuszowskim. Płynie przez Równinę Tarnobrzeską do Doliny Dolnego Sanu (ujście na wysokości ok. 160 m)[3]. Według map topograficznych i mapy podziału hydrograficznego Polski (stosowanej przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej) źródło Trzebośnicy nie znajduje się w Medyni Głogowskiej, lecz we wsi Nienadówka na wysokości ok. 234 m n.p.m., a z ciekiem, określanym jako dopływ spod Medyni Głogowskiej, który na innych mapach jest oznaczany jako odcinek źródłowy Trzebośnicy, łączy się w Trzebosi Górnej[4]. Zgodnie typologią wód powierzchniowych jej górny odcinek, do ujścia Krzywego w Wólce Niedźwiedzkiej (Budach) to potok nizinny piaszczysty (typ 17, jednolita część wód powierzchniowych PLRW200017227449), a dolny to rzeka nizinna piaszczysto-gliniasta (typ 19, jednolita część wód powierzchniowych PLRW200019227499). Ze względu na regulację, skutkującą m.in. powstaniem budowli poprzecznych i zakłócających migracje ryb, oba odcinki zostały uznane za silnie przekształcone jednolite części wód[5].

Na potrzeby gospodarki wodnej Trzebośnica wraz z jej zlewnią oraz pięcioma dopływami stanowiącymi odrębne jednolite części wód została wyznaczona jako scalona część wód o symbolu GW0832. Wchodzi ona w skład jednostek takich jak zlewnia Dolnego Sanu oraz region wodny Górnej Wisły i jest zarządzana przez regionalny zarząd gospodarki wodnej w Krakowie[6]. Trzebośnica znajduje się w katalogu śródlądowych wód powierzchniowych, stanowiących własność publiczną, istotnych dla regulacji stosunków wodnych na potrzeby rolnictwa, brak jej natomiast w katalogu wód istotnych dla kształtowania zasobów wodnych oraz ochrony przeciwpożarowej[2].

W Sarzynie, mniej więcej 4 km od ujścia – na wysokości 163,06 m n.p.m., znajduje się stacja wodowskazowa II rzędu założona w 1956 r. Według obserwacji z okresu 2006–2010 przepływ rzeki mieścił się w granicach 0,18–96,8 m³/s, osiągając średnią 1,76 m³/s[7]. Stan wody w tym czasie wahał się od 106 cm do 474 cm. Średnie miesięczne przepływy rzeki wynoszą: styczeń - 1,23; luty - 2,26; marzec - 2,56; kwiecień - 2,26; maj - 1,56; czerwiec - 1,73; lipiec - 1,54; sierpień - 1,24; wrzesień - 0,88; październik - 1,22; listopad - 1,33; grudzień - 1,5[8].

Na odcinku powyżej wsi Wólka Niedźwiedzka jest uregulowana, poniżej zaś płynie naturalnym korytem tworząc meandry. Prawy brzeg porośnięty głównie przez las mieszany: sosna, buk, dąb, brzoza, jodła i modrzew. Część doliny leży na terenie Brzóźniańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, a część włączono w obręb obszaru Natura 2000 Lasy Leżajskie (PLH180047), przy czym odcinki te częściowo się pokrywają.

W rzece żyje wiele gatunków ryb takich jak m.in.: kleń, płoć, szczupak pospolity, jelec europejski czy pstrąg potokowy. Z innych zwierząt występują m.in. bobry. W podziale rybackim kraju Trzebośnicę włączono do obwodu rybackiego rzeki San nr 9[9], którego użytkownikiem jest Okręg PZW Rzeszów. Według podziału PZW większość Trzebośnicy to wody krainy pstrąga i lipienia (górskie), a przyujściowy odcinek, od miejscowości Judaszówka, to wody nizinne[10].

Dopływy[edytuj | edytuj kod]

Dopływami Trzebośnicy są m.in.: Nienadówka, Olechowiec, Turka, Krzywy, Tartakówka (Tarlaka), Żyłka i Rokita[1]. Status jednolitej części wód mają: Tarlaka, Rokita i Żyłka oraz dopływ spod Zaborza[11]. Przepływa ona m.in. przez miejscowości takie jak: Trzeboś, Kąty, Wólka Niedźwiedzka, Ruda Łańcucka, Łoiny, Wola Zarczycka, Hucisko, Judaszówka, Nowa Sarzyna i Sarzyna.

Jakość wód[edytuj | edytuj kod]

Niedługo przed przyjęciem przez Polskę Ramowej dyrektywy wodnej na Trzebośnicy funkcjonowały trzy punkty pomiarowo-kontrolne o znaczeniu regionalnym – w Wólce Sokołowskiej (poniżej Sokołowa Małopolskiego), w Nowej Sarzynie (powyżej zakładów Organika-Sarzyna) i Sarzynie (4 kilometry przed ujściem do Sanu). W tym ostatnim punkcie monitorowano również osady denne. W Sarzynie również funkcjonował wówczas punkt monitoringu sieci krajowej zlokalizowany na Sanie, tuż powyżej ujścia Trzebośnicy[12]. Podobny układ utrzymywał się również po wejściu do Unii Europejskiej i rozpoczęciu wdrażania nowego systemu monitoringu, tj. w latach 2004-2006, choć w ostatnim roku tego okresu przewidziano monitoring jedynie w Wólce Sokołowskiej, jako punkt monitoringu kontrolnego i dotyczącego eutrofizacji, podczas gdy punktem monitoringu diagnostycznego wyznaczono punkt w Sarzynie[13]. W 2007 roku punkt monitoringu diagnostycznego (na którym realizowano ponadto monitoring operacyjny) przeniesiono do Grzęby, nieco bliżej ujścia do Sanu (2,2 km) i stał się on jedynym punktem monitoringu wód Trzebośnicy. Punkt badania osadów pozostał ten sam[14].

Zgodnie z programem wodno-środowiskowym za obiekty zagrażające stanowi wód Trzebośnicy uznano następujące zakłady: Zakłady Chemiczne "Organika-Sarzyna" S.A., Elektrociepłownia Nowa Sarzyna i Zakład Chemiczny "Silikony Polskie", wszystkie zlokalizowane w Nowej Sarzynie[15]. Na Trzebośnicy znajduje się jedno z przemysłowych ujęć wody zakładu "Organika-Sarzyna". Podstawowym źródłem zanieczyszczenia Trzebośnicy nie są spływy z pól, lecz ścieki komunalne, zwłaszcza z oczyszczalni ścieków w Sokołowie Małopolskim.

W latach 2000 i 2001 wody Trzebośnicy oceniono jako nieodpowiadające ówczesnym normom (pozaklasowe)[16][17]. W 2001 roku zbadano również osady rzeczne, które okazały się jednymi z najmniej zanieczyszczonych w województwie[17]. W wyniku badań Państwowego Monitoringu Środowiska w roku 2006 poniżej dopływu z sokołowskiej oczyszczalni stwierdzono przekroczenie wskaźników bakteriologicznych i dotyczących stężenia związków fosforu, przez co sklasyfikowano jakość wód jako złą (klasa V). Tam też stwierdzono również podwyższone stężenie azotanów. Nie stwierdzono natomiast takich oznak eutrofizacji jak przekroczona ilość chlorofilu a (świadcząca o zakwitach glonowych). W kolejnych punktach bliżej ujścia dodatkowo stwierdzono istotne zanieczyszczenie fenolami. W roku 2007 pomiary przeprowadzone w przyujściowym odcinku wykazały poprawę stanu ekologicznego z klasy V (zły stan ekologiczny) na klasę IV (stan słaby). w latach 2004-2007 w różnych punktach pomiarowych zaobserwowano obustronne zmiany jakości wód Trzebośnicy między klasą IV a V. Wody Trzebośnicy w badanych miejscach zostały uznane za nieprzydatne do bytowania w warunkach naturalnych ryb o znaczeniu gospodarczym, m.in. ze względu na wartości stężenia azotynów[18]. Według badań w punkcie Grzęba (część wsi Sarzyna) z roku 2008 mimo podwyższonego stężenia azotu Kjeldahla i fenoli, ze względu na stan elementów biologicznych uznano wody Trzebośnicy za odpowiadające III klasie (umiarkowany stan ekologiczny)[19]. W związku z tym w Programie wodno-środowiskowym kraju z 2010 r. potencjał ekologiczny Trzebośnicy określono jako zły, jednak nie uznano, aby zagrożony był cel środowiskowy, jakim jest osiągnięcie potencjału co najmniej dobrego[20]. Z kolei według Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Wisły z 2011 roku potencjał ekologiczny Trzebośnicy uznano za co najmniej dobry (choć stan chemiczny za poniżej dobrego)[21].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych: Hydronimy. Izabella Krauze-Tomczyk, Jerzy Ostrowski (oprac. red). T. 1. Cz. 1: Wody płynące, źródła, wodospady. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006. ISBN 83-239-9607-5.
  2. a b Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie śródlądowych wód powierzchniowych lub części stanowiących własność publiczną, str. 1153 Dz.U. z 2003 r. Nr 16, poz. 149
  3. Wielka Encyklopedia PWN. Warszawa 2005, t. 28, s. 77, ​ISBN 83-01-13357-0​ t. 1-30, ​ISBN 83-01-14363-0​ t. 28
  4. Mapa rastrowa (pol.). W: Geoportal [on-line]. Główny Geodeta Kraju. [dostęp 2012-11-05].
  5. Bogdan Cisak, Marek Ferenc: Silnie zmienione i sztuczne części wód w obszarze działania Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie »Wyznaczenie ostateczne« (pol.). 2008-06-30. [dostęp 2011-08-19].
  6. Raport dla Obszaru Dorzecza Wisły z realizacji art. 5 i 6, zał. II, III, IV Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE. Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2005, s. 67.
  7. Katalog przepływu i odpływu wód w wieloleciu 1971-2010 dla wybranych jednostek hydrologicznych do oceny zanieczyszczeń obszarowych i przeglądu warunków hydromorfologicznych. Stanisław Gawłowski, Mieczysław S. Ostojski, Wojciech Szczepański (red.). Warszawa: Instytut Meteorologii i Gopodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy, 2012, s. 166, 1110. ISBN 978-83-61102-74-8.
  8. Charakterystyka warunków wodnych na terenie miasta i gminy Nowa Sarzyna, Stowarzyszenie Nasza Mała Ojczyzna w Nowej Sarzynie, www.nmo.sarzyna.net (dostęp: 22 lipca 2008)
  9. Rozporządzenie nr 2/2006 Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie z dnia 31 maja 2006 roku zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia obwodów rybackich. 2006.
  10. Wykaz wód, oraz zasad połowu Okręgu PZW w Rzeszowie na 2011 r. (pol.). Polski Związek Wędkarski, 2011. [dostęp 2011-10-04].
  11. Katalog jednolitych i scalonych części wód. Wojciech Szczepański (red.). Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2009, s. 664. ISBN 978-83-61227-16-8.
  12. Program badań monitoringowych wód w 2003 roku. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-01-30].
  13. Program badań monitoringowych wód w 2006 roku. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-01-30].
  14. Program badań monitoringowych wód na lata 2007-2009. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-01-30].
  15. Katarzyna Król: Program wodno-środowiskowy kraju na obszarze województwa podkarpackiego (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2011-08-19].
  16. Wykorzystanie zasobów wodnych emisji zanieczyszczeń i jakości wód powierzchniowych. W: Raport o stanie środowiska 2000 [on-line]. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-26)].
  17. a b Ochrona wód powierzchniowych. W: Stan środowiska w województwie podkarpackim w 2001 roku [on-line]. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-14)].
  18. Ocena jakości wód powierzchniowych w zlewni rzeki San w latach 2004 - 2007. Rzeszów: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie, 2008.
  19. Wody. W: Stan środowiska w województwie podkarpackim w latach 1999–2008. Rzeszów: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie, 2009, s. 48–83.
  20. Program wodno-środowiskowy kraju. Warszawa: Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, 2010.
  21. Plan gospodarowania wodami dla obszaru dorzecza Wisły. Kraków: Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, 2008.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]