Tubu (lud)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nazwa polska Tubu
Populacja około 500 tys.
Rejon południowo-wschodnia Sahara
Kraj Czad, Libia, Niger, Sudan
Język język tubu
Religia islam (sunnizm)

Tubu to lud afrykański zamieszkująca południowo-wschodnią Saharę, głównie północ Czadu (góry Tibesti), lecz również południowy-wschód Libii, północ Nigru oraz północno-zachodni Sudan[1]. Liczebność populacji wynosi około 500 tys. osób. Dominującą religią jest islam odłamu sunnickiego. Wśród Tubu występuje podział na plemiona i klany. Zajmują się one głównie pasterstwem, rolnictwem i handlem karawanowym[2].

Ich nazwa pochodzi od gór Tibesti, gdzie żyje większość z nich. W języku tubu tibesti oznacza skaliste góry, a tebu – skalny lud. Innymi określeniami tej grupy ludności są: Tibu, Tibbu, Tebu, Tubu, Tebou, Todga, Todaga, Toda, Tuda, Tudaga lub Goran[3][4].

Rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

Obszar zamieszkały przez lud Tubu. Barwą czerwoną zaznaczono grupę Tedega, a pomarańczową Dazaga.

Tubu zamieszkują obszar południowo-wschodniej Sahary, głównie góry Tibesti, Borku, północną część wyżyny Ennedi; oraz przyległe od południa ziemie środkowo-centralnego Sahelu po jezioro Czad. Obecnie tereny te znajdują się na pograniczu czterech państw – Czadu, Libii, Nigru i Sudanu[5].

Tedega i Dazaga[edytuj | edytuj kod]

Tubu jest podzielony na dwie grupy Tedega (zamieszkująca Saharę) oraz Dazaga (zamieszkująca Sahel). Obie wzajemnie uważają, że dzielą ze sobą wspólnych przodków i pochodzenie. Posługują się językiem tubu, należącym do grupy języków saharyjskich, który wyraźnie charakteryzuje się występowaniem dwóch dialektów: tedaga i dazaga[6]. Pod względem wielkości populacji grupą większą jest Dazaga, liczy ona około 360 tys. osób; mniejszą zaś Tedega, ma około 50 tys. członków[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Antyczna historia Tubu ze względu na znikome źródła jest słabo poznana. Jedną z nielicznych relacji z tego okresu według niektórych spekulacji (m.in. Jeana Chapella) jest opis Etiopów, na których polują Garamanci, zawarty Dziejach grackiego historyka Herodota z V w. p.n.e.[8][9]

W literaturze islamskiej najwcześniejszą wzmianką o Tube jest prawdopodobnie fragment tekstu pochodzący z VIII w. n.e. autorstwa Ibn Qutaiba[10]. W IX w. al-Kuwarizmi wspominał o grupie Dazaga[10].

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym środkiem transportu Tubu są wielbłądy.

Tubu zajmują się głównie hodowlą zwierząt w tym dromaderów, kóz, bydła, osłów i owiec. Żywy inwentarz jest podstawą dobrobytu członków tej społeczności, jest on przeznaczany na handel oraz jako mahr i posag. Rolnictwo ze względu na niesprzyjające czynniki klimatyczne ma mniejsze znaczenie, przeważają uprawy palm daktylowych oraz roślin strączkowych prowadzone na oddalonych od siebie oazach[2][11].

Tubu posiadają kilka kopalni soli oraz sody krystalicznej[12][13]. Sól jest przez nich powszechnie używana w życiu codziennym, m.in. do wytwarzania substancji leczniczych, środków konserwujących, podczas garbowania, wytwarzania mydła i tekstyliów[14].

Wskaźnik analfabetyzmu wśród Tubu jest bardzo wysoki[15].

Rody i klany[edytuj | edytuj kod]

Większość Tubu prowadzi koczowniczy tryb życia. Mniejszość spośród nich która postanowiła się osiedlić, mieszka w lepiankach na planie prostokąta lub owalu z dachami pokrytymi liśćmi palmowymi[2].

Przynależność do rodu nabywa się po linii ojca wraz z urodzeniem. Najwyższą pozycję w rodzie zajmuje najstarszy mężczyzna. Ród przynależy do klanu[16].

Kobieta z Tubu ubrana w tradycyjny strój ludowy.

Według Jeana Chapella profesora historii specjalizującego się w ludach Czadu, system klanów powstał z konieczności wynikających z prowadzenia koczowniczego trybu życia na dużym, słabo zaludnionym terenie. Dzięki przynależności do klanu można otrzymać pomoc i wsparcie w większości obozów i miejscowości. Utrzymywanie dobrych relacji z klanem, z którego pochodzi matka, sprzyja posiadaniu podobnych przywilejów jak w klanie ojca[17][18].

Zwyczaje i normy postępowania Tubu w większości wyprowadzone są z prawa islamskiego. Dopuszcza ona restytucje oraz prawo rewanżu; np. sprawa morderstwa jest rozstrzygana bezpośrednio pomiędzy rodem ofiary a sprawcy, kwestią honoru jest wówczas pomszczenie ofiary poprzez odebranie życia dla zabójcy[19].

Klan Tomagra, część grupy Tedega zamieszkującej góry Tibesti, istnieje funkcja społeczna duchowego przywódcy o nazwie derde. Jest on również najwyższym sędzią klanu[20].

Małżeństwo[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo pomiędzy kuzynostwem pierwszego stopnia, w odróżnienia od wielu innych muzułmańskich ludów w Afryce, jest zakazane. Mężczyzna może poślubić wiele kobiet według zasad prawa islamskiego, jednakże obecnie występowanie zjawiska poligamii jest umiarkowane[2].

Przypisy

  1. Tubu - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2017-02-23] (pol.).
  2. a b c d Teda | people, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2017-02-23] (ang.).
  3. Robarts - University of Toronto, A history of the Arabs in the Sudan and some account of the people who preceded them and of the tribes inhabiting Darfur, Cambridge University Press [dostęp 2017-02-23].
  4. Tedaga, „Ethnologue” [dostęp 2017-02-23].
  5. Tubu - WIEM, darmowa encyklopedia, portalwiedzy.onet.pl [dostęp 2017-02-21].
  6. Tubu - WIEM, darmowa encyklopedia, portalwiedzy.onet.pl [dostęp 2017-02-23].
  7. James Stuart Olson, The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, 1996, ISBN 978-0313279188.
  8. Andrew Brown Smith, African Herders: Emergence of Pastoral Traditions, 2005, ISBN 978-0759107489.
  9. Paul Zweig, Three journeys: an automythology, 1976, ISBN 9780465086108.
  10. a b Roland Oliver, J. D. Fage, The Cambridge History of Africa, 1975, s. 287–289, ISBN 978-0-521-20981-6.
  11. Jörg Gertel, Professor Richard Le Heron, Economic Spaces of Pastoral Production and Commodity Systems: Markets and Livelihoods, Ashgate Publishing, 2012.
  12. Cyr, Ruth, Twentieth Century Africa, iUniverse, 2001, ISBN 9780595189823.
  13. Vikør, Knut S., The Oasis of Salt: The History of Kawar, a Saharan Centre of Salt Production, 1999, ISBN 9781850653080.
  14. Lovejoy, Paul E., Salt of the Desert Sun: A History of Salt Production and Trade in the Central Sudan, Cambridge University Press, 1986, ISBN 9780521301824.
  15. Peter Cole, Brian McQuinn, The Libyan Revolution and Its Aftermath, Oxford University Press, 2015, ISBN 9780190210960.
  16. Ch. Le Cœur, Reviewed Work: Nomades noirs du Sahara by Jean Chapelle, Annales de Géographie, 1960, s. 632-635.
  17. Chapelle, Jean, Nomades noirs du Sahara: les Toubous, 1982, ISBN 9782858022212.
  18. Baroin, Catherine, Anarchie Et Cohésion Sociale Chez Les Toubou: Les Daza Késerda (Niger), 1985, ISBN 978-0521304764.
  19. Scheele, Judith, The values of anarchy: moral autonomy among Tubu-speakers in northern Chad, 2014, s. 32–48.
  20. Rights, African Commission on Human and Peoples', Rapport Du Groupe de Travail de la Commission Africaine Sur Les Populations/communautes Autochtones : Mission en Republique de Niger 14–24 Février 2006, 2009, ISBN 978-8791563485.