Tur (województwo kujawsko-pomorskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°5′3″N 17°44′14″E
- błąd 38 m
WD 53°6'N, 17°48'E, 53°5'4.16"N, 17°44'13.49"E
- błąd 20505 m
Odległość 295 m
Tur
wieś
Ilustracja
Huta szkła, widok od strony tamy
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat nakielski
Gmina Szubin
Wysokość 83 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 1085[1]
Strefa numeracyjna 52
Kod pocztowy 89-200
Tablice rejestracyjne CNA
SIMC 0097130
Położenie na mapie gminy Szubin
Mapa konturowa gminy Szubin, u góry znajduje się punkt z opisem „Tur”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Tur”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Tur”
Położenie na mapie powiatu nakielskiego
Mapa konturowa powiatu nakielskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Tur”
Ziemia53°05′03″N 17°44′14″E/53,084167 17,737222
Kościół pw. św. Stanisława Kostki
Poczta przy ul. Bydgoskiej
Budynek dawnej restauracji przy ul. Bydgoskiej
Odnoga Noteci w Turze
Widok z mostu

Tur (niem.: Thure, Thur, Thurmühle) – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Tur położony jest w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin. Usytuowany nad rzeką Noteć, 62 m n.p.m. Miejscowość znajduje się w północno-wschodniej części Pałuk, stanowiących część historycznej Wielkopolski. Tur jest oddalony o 20,5 km na zachód od centrum Bydgoszczy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

U schyłku ostatniego zlodowacenia bałtyckiego w miejscu obecnej miejscowości płynęła na zachód ogromna Prawisła. Gdy wody nieco opadły, w dolinie pojawiły się bagna, rozlewiska, jeziora. Jedno z takich jezior sięgało do Turu (Jezioro Turskie). W czasach antycznych przez puszczę przebiegała jedna z nitek słynnego Szlaku Bursztynowego – z terenów Wielkopolski nad Bałtyk. Pierwsza wzmianka historyczna o Turze pochodzi z 1337 roku, kiedy król Kazimierz III Wielki zezwolił na przeprowadzenie przeprawy na rzece Noteć. Datę tę przyjmuje się jako datę powstania wsi. Nazwa miejscowości pochodzi od tura - wymarłego ssaka, żyjącego dawniej w okolicznych lasach.

Tur w okresie wczesnohistorycznym był osadą puszczańską, powstałą wśród bagien i oparzelisk na jednym z pagórków doliny rzeki Noteć, otoczoną lasami Puszczy Bydgoskiej, w pobliżu której znajdowało się nieistniejące dzisiaj Jezioro Turskie (3,5 km długości). Założona w wyniku kolonizacji, 3-krotnie miała przyznawane prawa miejskie. Po raz pierwszy zrobił to w roku 1539 król Zygmunt I Stary, później czynili to Zygmunt August (1549 r.) i Stefan Batory (1590 r.). W latach późniejszych Tur stanowił własność szlachecką. Po roku 1772, tj. znalezieniu się miejscowości w granicach Prus, nastąpił napływ osadników z Niemiec. W roku 1836 funkcjonowała tu kuźnia oraz warsztat mechaniczny. W XIX wieku, gdy Tur rozwijał się szczególnie intensywnie, istniało tu aż sześć mostów, dwa młyny i tyleż spichrzów, huta szkła (od roku 1842), tartak, restauracja, piekarnia, mleczarnia, bank spółdzielczy, wodospad i kąpielisko. Dawni gospodarze Turu spoczywają na starym, zaniedbanym cmentarzu ewangelickim przy ul. Bydgoskiej.

W latach 1812-1827 dobra Turu należały do ministra Księstwa Warszawskiego Stanisława Brezy. W późniejszym okresie majątek przeszedł w niemieckie ręce - w roku 1830 Tur stał się własnością Dawida Radeekiera, Niemca pochodzenia żydowskiego, zaś w latach 1837-1840 ustalił tu swoją rezydencję szczecinianin Friedrich Poll[2].

Podczas II wojny światowej, w latach 1941-1942 Niemcy urządzili tu obóz dla jeńców brytyjskich, wziętych do niewoli w rejonie Dunkierki w 1940 (podobóz Stalagu XXI B).

1 lipca 1984 została utworzona rzymskokatolicka parafia św. Stanisława Kostki[3].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W roku 1831 w Turze mieszkało 68 osób: 13 katolików i 55 ewangelików, natomiast w roku 1910 liczba mieszkańców sięgała już 800 osób. Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 1085 mieszkańców[1]. Jest czwartą co do wielkości miejscowością gminy Szubin.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Istniejące współcześnie:

  • kompleks budynków przemysłowych huty szkła istniejącej od 1846 roku (początki zakładu sięgają 1842 roku)
  • Stary Dwór – budynek z kamienia polnego zbudowany z fundacji Dawida Radeekera w 1831 r.
  • Nowy Dwór, z XVIII wieku (zwieńczony wysoką wieżą, częściowo zniszczoną podczas działań wojennych, nie zachowaną do dziś).
  • neogotycki budynek starej szkoły, z 1905 roku, z addytywnie usadowioną kaplicą
  • budynek dawnej restauracji na rogu ul. Bydgoskiej i ul. Brzozowej
  • cmentarz ewangelicki z XIX w.[4]

Niezachowane:

  • dwa młyny
  • dwa spichlerze
  • 3 kamienice (2 przy ul. Bydgoskiej, 1 na terenie parku)

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Turu odnaleziono liczne znaleziska o znaczeniu historyczno-archeologicznym, takie jak urny popielnicowe, kamienne paleniska, części broni palnej i białej (klingi, pochwy szabli różnego typu, kule armatnie, części karabinów, hełmy, strzemienia – większość z okresu wojen szwedzkich, napoleońskich oraz z czasów II wojny światowej), talary-grosze polskie czy zalążek polsko-litewski tzw. boratynka z 1664 r. oraz bagnet saperski i strzemię stanowiące wyposażenie wojsk pruskich w 1869 r. Innym nietypowym znaleziskiem była kotwica barkowa znaleziona przy miejscowym moście, najprawdopodobniej z czasów Jadwigi Andegaweńskiej. W rękach prywatnych znajduje się również dzwonek cerkiewny sygnowany cyrylicą, datowany na wiek XVII, według legendy pozostawiony tu podczas odwrotu wojsk napoleońskich spod Moskwy w roku 1813.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1337 – pierwsza pisemna wzmianka o Turze w dokumencie, w którym król Kazimierz Wielki zezwolił na przeprowadzenie mostu przez Noteć
  • 1539 – król Zygmunt I Stary nadaje osadzie prawa miejskie
  • 1549 – powtórna próba lokacji za panowania Zygmunta Augusta
  • 1590 – trzecia próba lokacji - nadanie praw miejskich przez Stefana Batorego
  • 1655 – wkroczenie do Turu wojsk szwedzkich
  • 1812 – jako ostatni Polak dobra Turu przejął sekretarz stanu, szambelan królewski, minister Księstwa Warszawskiego – hrabia Stanisław Breza
  • 1813 – w Turze stacjonowały wojska napoleońskie uciekające spod Moskwy
  • 1830 – Tur stał się własnością Niemca pochodzenia żydowskiego Dawida Radeekiera
  • 1831 – budowa Starego Dworu
  • 1837-1840 – w Turze swoją rezydencję ustalił szczecinianin Fridrich Poll
  • 1846 – powstanie huty szkła
  • 1919
    • podczas powstania wielkopolskiego w Turze sformował się oddział powstańczy pn. Tur pod dowództwem Franciszka Rucińskiego, podoficera armii pruskiej służącego wcześniej na froncie francuskim
    • odparcie pod Turem kontrofensywy niemieckiej
  • 1939 – decyzja Niemców o zamknięciu szkoły oraz rozstrzelanie ówczesnego dyrektora Józefa Rumińskiego
  • 1941-1942 – utworzenie w Turze obozu dla jeńców angielskich
  • 1943-1944 – budowa osiedla domków dla uciekinierów znad Morza Czarnego, tzw. Berlinek
  • 1945
    • 22 stycznia: wyzwolenie Turu przez Armię Czerwoną
    • 22 lutego: ostatnia walka dywersyjna z wojskami niemieckimi
    • marzec: w piwnicach poczty odnaleziono ukrywającego się żołnierza niemieckiego pochodzenia czeskiego, który ujawnił miejsca umieszczenia materiałów wybuchowych mających na celu zniszczenie najważniejszych obiektów w Turze
  • 1956-1966 – budowa szkoły podstawowej oraz przychodni zdrowia
  • 1978 – odsłonięcie tablicy upamiętniającej mord hitlerowców na przedwojennym dyrektorze szkoły Józefie Rumińskim
  • 1984
    • 1 lipca: erygowanie kościoła pw. św. Stanisława Kostki
    • budowa osiedla leśnego oraz bloków przy ul. Hutniczej
  • 2004 – ustanowienie regionalnego Święta Tura
  • 2011 – budowa świetlicy, remizy strażackiej oraz Izby Muzealnej Szklany Tur

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie bydgoskim.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Katarzyna Bogucka "Wiejska sensacja? Toż to rewelacja!" (o kronice wsi), Express Bydgoski 01.06.2012 [1]
  3. Tur – Parafia pw. św. Stanisława Kostki. diecezja.bydgoszcz.pl. [dostęp 2017-05-07].
  4. Zapomnieni - zdjęcia cmentarza. [dostęp 05-04-2012].