Tur (województwo kujawsko-pomorskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tur
Huta szkła, widok od strony tamy
Huta szkła, widok od strony tamy
Państwo  Polska
Województwo kujawsko-pomorskie
Powiat nakielski
Gmina Szubin
Wysokość 83 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 1085[1]
Strefa numeracyjna (+48) 52
Kod pocztowy 89-200
Tablice rejestracyjne CNA
SIMC 0097130
Położenie na mapie gminy Szubin
Mapa lokalizacyjna gminy Szubin
Tur
Tur
Położenie na mapie powiatu nakielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nakielskiego
Tur
Tur
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Tur
Tur
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tur
Tur
Ziemia53°05′03″N 17°44′14″E/53,084167 17,737222
Kościół pw. św. Stanisława Kostki
Poczta przy ul. Bydgoskiej
Budynek dawnej restauracji przy ul. Bydgoskiej
Odnoga Noteci w Turze
Widok z mostu

Tur (niem.: Thure, Thur, Thurmuehle) – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin.

Lokalizacja[edytuj]

Tur położony jest w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin. Usytuowany nad rzeką Noteć, 62 m n.p.m. Miejscowość znajduje się w północno-wschodniej części Pałuk, stanowiących część historycznej Wielkopolski. Tur jest oddalony o 20,5 km na zachód od centrumBydgoszczy.

Historia[edytuj]

U schyłku ostatniego zlodowacenia bałtyckiego w miejscu obecnej miejscowości płynęła na zachód ogromna Prawisła. Gdy wody nieco opadły, w dolinie pojawiły się bagna, rozlewiska, jeziora. Jedno z takich jezior sięgało do Turu (Jezioro Turskie). W czasach antycznych przez puszczę przebiegała jedna z nitek słynnego Szlaku Bursztynowego – z terenów Wielkopolski nad Bałtyk. Pierwsza wzmianka historyczna o Turze pochodzi z 1337 roku, kiedy król Kazimierz III Wielki zezwolił na przeprowadzenie przeprawy na rzece Noteć. Datę tę przyjmuje się jako datę powstania wsi. Nazwa miejscowości pochodzi od tura - wymarłego ssaka, żyjącego dawniej w okolicznych lasach.

Tur w okresie wczesnohistorycznym był osadą puszczańską, powstałą wśród bagien i oparzelisk na jednym z pagórków doliny rzeki Noteć, otoczoną lasami Puszczy Bydgoskiej, w pobliżu której znajdowało się nieistniejące dzisiaj Jezioro Turskie (3,5 km długości). Założona w wyniku kolonizacji, 3-krotnie miała przyznawane prawa miejskie. Po raz pierwszy zrobił to w roku 1539 król Zygmunt I Stary, później czynili to Zygmunt August (1549 r.) i Stefan Batory (1590 r.). W latach późniejszych Tur stanowił własność szlachecką. Po roku 1772, tj. znalezieniu się miejscowości w granicach Prus, nastąpił napływ osadników z Niemiec. W roku 1836 funkcjonowała tu kuźnia oraz warsztat mechaniczny. W XIX wieku, gdy Tur rozwijał się szczególnie intensywnie, istniało tu aż sześć mostów, dwa młyny i tyleż spichrzów, huta szkła (od roku 1842), tartak, restauracja, piekarnia, mleczarnia, bank spółdzielczy, wodospad i kąpielisko. Dawni gospodarze Turu spoczywają na starym, zaniedbanym cmentarzu ewangelickim przy ul. Bydgoskiej.

W latach 1812-1827 dobra Turu należały do ministra Księstwa Warszawskiego Stanisława Brezy. W późniejszym okresie majątek przeszedł w niemieckie ręce - w roku 1830 Tur stał się własnością Dawida Radeekiera, Niemca pochodzenia żydowskiego, zaś w latach 1837-1840 ustalił tu swoją rezydencję szczecinianin Friedrich Poll[2].

Podczas II wojny światowej, w latach 1941-1942 Niemcy urządzili tu obóz dla jeńców brytyjskich, wziętych do niewoli w rejonie Dunkierki w 1940 (podobóz Stalagu XXI B).

Demografia[edytuj]

W roku 1831 w Turze mieszkało 68 osób: 13 katolików i 55 ewangelików, natomiast w roku 1910 liczba mieszkańców sięgała już 800 osób. Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 1085 mieszkańców[1]. Jest czwartą co do wielkości miejscowością gminy Szubin.

Zabytki[edytuj]

Istniejące współcześnie:

  • kompleks budynków przemysłowych huty szkła istniejącej od 1846 roku (początki zakładu sięgają 1842 roku)
  • Stary Dwór – budynek z kamienia polnego zbudowany z fundacji Dawida Radeekera w 1831 r.
  • Nowy Dwór, z XVIII wieku (zwieńczony wysoką wieżą, częściowo zniszczoną podczas działań wojennych, nie zachowaną do dziś).
  • neogotycki budynek starej szkoły, z 1905 roku, z addytywnie usadowioną kaplicą
  • budynek dawnej restauracji na rogu ul. Bydgoskiej i ul. Brzozowej
  • cmentarz ewangelicki z XIX w.[3]

Niezachowane:

  • dwa młyny
  • dwa spichlerze
  • 3 kamienice (2 przy ul. Bydgoskiej, 1 na terenie parku)

Ciekawostki[edytuj]

Na terenie Turu odnaleziono liczne znaleziska o znaczeniu historyczno-archeologicznym, takie jak urny popielnicowe, kamienne paleniska, części broni palnej i białej (klingi, pochwy szabli różnego typu, kule armatnie, części karabinów, hełmy, strzemienia – większość z okresu wojen szwedzkich, napoleońskich oraz z czasów II wojny światowej), talary-grosze polskie czy zalążek polsko-litewski tzw. boratynka z 1664 r. oraz bagnet saperski i strzemię stanowiące wyposażenie wojsk pruskich w 1869 r. Innym nietypowym znaleziskiem była kotwica barkowa znaleziona przy miejscowym moście, najprawdopodobniej z czasów Jadwigi Andegaweńskiej. W rękach prywatnych znajduje się również dzwonek cerkiewny sygnowany cyrylicą, datowany na wiek XVII, według legendy pozostawiony tu podczas odwrotu wojsk napoleońskich spod Moskwy w roku 1813.

Kalendarium[edytuj]

  • 1337 – pierwsza pisemna wzmianka o Turze w dokumencie, w którym król Kazimierz Wielki zezwolił na przeprowadzenie mostu przez Noteć
  • 1539 – król Zygmunt I Stary nadaje osadzie prawa miejskie
  • 1549 – powtórna próba lokacji za panowania Zygmunta Augusta
  • 1590 – trzecia próba lokacji - nadanie praw miejskich przez Stefana Batorego
  • 1655 – wkroczenie do Turu wojsk szwedzkich
  • 1812 – jako ostatni Polak dobra Turu przejął sekretarz stanu, szambelan królewski, minister Księstwa Warszawskiego – hrabia Stanisław Breza
  • 1813 – w Turze stacjonowały wojska napoleońskie uciekające spod Moskwy
  • 1830 – Tur stał się własnością Niemca pochodzenia żydowskiego Dawida Radeekiera
  • 1831 – budowa Starego Dworu
  • 1837-1840 – w Turze swoją rezydencję ustalił szczecinianin Fridrich Poll
  • 1846 – powstanie huty szkła
  • 1919
    • podczas powstania wielkopolskiego w Turze sformował się oddział powstańczy pn. Tur pod dowództwem Franciszka Rucińskiego, podoficera armii pruskiej służącego wcześniej na froncie francuskim
    • odparcie pod Turem kontrofensywy niemieckiej
  • 1939 – decyzja Niemców o zamknięciu szkoły oraz rozstrzelanie ówczesnego dyrektora Józefa Rumińskiego
  • 1941-1942 – utworzenie w Turze obozu dla jeńców angielskich
  • 1943-1944 – budowa osiedla domków dla uciekinierów znad Morza Czarnego, tzw. Berlinek
  • 1945
    • 22 stycznia: wyzwolenie Turu przez Armię Czerwoną
    • 22 lutego: ostatnia walka dywersyjna z wojskami niemieckimi
    • marzec: w piwnicach poczty odnaleziono ukrywającego się żołnierza niemieckiego pochodzenia czeskiego, który ujawnił miejsca umieszczenia materiałów wybuchowych mających na celu zniszczenie najważniejszych obiektów w Turze
  • 1956-1966 – budowa szkoły podstawowej oraz przychodni zdrowia
  • 1978 – odsłonięcie tablicy upamiętniającej mord hitlerowców na przedwojennym dyrektorze szkoły Józefie Rumińskim
  • 1984
    • 1 lipca: erygowanie kościoła pw. św. Stanisława Kostki
    • budowa osiedla leśnego oraz bloków przy ul. Hutniczej
  • 2004 – ustanowienie regionalnego Święta Tura
  • 2011 – budowa świetlicy, remizy strażackiej oraz Izby Muzealnej Szklany Tur

Podział administracyjny[edytuj]

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie bydgoskim.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Katarzyna Bogucka "Wiejska sensacja? Toż to rewelacja!" (o kronice wsi), Express Bydgoski 01.06.2012 [1]
  3. Zapomnieni - zdjęcia cmentarza. [dostęp 05-04-2012].