Twierdza Brzeska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy fortyfikacji. Zobacz też: Twierdza brzeska – film z 2010 roku.
Plan Twierdzy z 1912 roku
Monumentalna rzeźba „Pragnienie”, w głębi pomnik „Męstwo” oraz Sobór św. Mikołaja. Po prawej obelisk w kształcie bagnetu.

Twierdza Brzeska, Twierdza Brześć (biał. Брэсцкая крэпасць, Bresckaja krepasć; ros. Брестская крепость, Briestskaja kriepost´) – zespół fortyfikacji wzniesionych przez Imperium Rosyjskie w pierwszej połowie XIX wieku przy ujściu rzeki Muchawiec do Bugu, w pobliżu Brześcia.

W 1833 roku cesarz Mikołaj I Romanow nakazał budowę twierdzy w Brześciu. Miał to być system fortyfikacji, trzymających w ryzach podbitą Polskę[1].

Historia twierdzy[edytuj]

W roku 1833 rozpoczęto prace inżynieryjne nad przygotowaniem terenu do budowy. Dopiero 1 czerwca 1836 roku przystąpiono do budowy samej twierdzy (piętrowej cytadeli) według projektu Karla Oppermana. Budowę ukończono w roku 1842.

Ostatecznie w zakres twierdzy weszły umocnienia:

  • cytadela – zbudowana na wyspie centralnej otoczonej wodami Muchawca u ujścia Bugu
  • zewnętrzne obwarowania (przedmościa):
    • Kobryńskie – na prawym brzegu Bugu i Muchawca (Wyspa Północna), połączone z cytadelą Bramą Brygidzką i Brzeską
    • Wołyńskie – południowo-wschodnie na Wyspie Szpitalnej, połączone z cytadelą Bramą Szpitalną (Chełmską)
    • Terespolskie – zachodnie na lewym brzegu Bugu na wyspie Zachodniej, połączone z cytadelą Bramą Terespolską

Następnie Twierdzy poszerzano fortyfikacje zewnętrzne. Pierwszym fortem zewnętrznym był fort Graf Berg wzniesiony w latach 1869–1872. W latach 1878–1888 wokół Twierdzy zbudowano I pierścień fortów zewnętrznych składający się z 10 ceglano-ziemnych fortów o oznaczeniach cyfrowych I – X:

  • fort I – Kozłowicze
  • fort II – Grajewka
  • fort III – Tryszyn
  • fort IV – Wólka Podgrodzka
  • fort V – Arkadia i Wołynka
  • fort VI – Terespol
  • fort VII – Łobaczew
  • fort VIII – Rzeczyca
  • fort IX – Berezówka

Na początku XX wieku nastąpiła modernizacja twierdzy brzeskiej i oprócz modernizacji istniejących dzieł postanowiono wybudowanie II zewnętrznego obwodu fortów tj. Głównej pozycji obronnej, w którego skład miało wejść 14 fortów, 21 punktów oporu międzypola i 5 koszar obronnych. W 1912 linia obrony została skrócona z planowanych 45 km do 40 km i planowana gotowość modernizowanej twierdzy została wyznaczona na rok 1921, czemu przeszkodziła I wojna światowa. Zaplanowano i częściowo zrealizowano forty:

  • fort W – Katenborg
  • fort G – cmentarz Połoska
  • fort D – Brześć
  • fort M – Brześć
  • fort J – dzielnica Pugaczow
  • fort Ż – Dubinniki
  • fort Z – Kotelnaja Bojarska
  • fort I – Żuki (Polska)
  • fort Ł – Lebiedziew (Polska)
  • fort K – Kobylany (Polska)
  • fort O – Koroszczyn (Polska)
  • fort A – Rzeczyca-Kozłowicze
  • fort B – Dubrówka
  • fort N – Ogrodniki (Polska)

W 1915 część z umocnień twierdzy została zniszczona przez wycofujących się Rosjan.

Od 1919 roku twierdza należała do Polski. 27 marca 1919 roku Naczelny Wódz mianował pułkownika Andrzeja Opatowicza komendantem twierdzy Brześć Litewski[2]. W 1930, przed i w trakcie Procesu brzeskiego, więziono w niej działaczy opozycji parlamentarnej Centrolewu[3].

Po wybuchu II wojny światowej zdobyta przez Niemców 17 września 1939 po odparciu przez Polaków 7 szturmów XIX Korpusu Armijnego Generalnego Inspektora Wojsk Pancernych Heinza Guderiana[4]. W wyniku umowy granicznej zawartej między ZSRR a Niemcami twierdza znalazła się na terytorium sowieckim. Michaił Kowalew komandarm II rangi, dowodzący frontem białoruskim, zajmującym Kresy północno-wschodnie pisał we wrześniu 1939 roku do Moskwy: „Ustanowiona granica na rzece Bug w rejonie Brześcia Litewskiego jest skrajnie niewygodna dla nas z następujących przyczyn: miasto Brześć granica dzieli na dwie części-zachodni obwód fortów dostanie się Niemcom; przy bliskości granicy niemożliwe stanie się wykorzystywanie w pełni bogatego zasobu koszar w Brześciu, węzeł kolejowy i samo miasto będzie się znajdować w strefie ognia z broni maszynowej, przeprawy przez rzekę Bug nie będą zabezpieczone odpowiednim terytorium. Duże, godne uwagi lotnisko przy wsi Małaszewicze dostanie się Niemcom”. W odpowiedzi nie zgodzono się na zmianę przebiegu granicy, mimo to komandarm polecił saperom skierować wody Bugu do kanału pod Terespolskimi Umocnieniami a przybyłym Niemcom oświadczył, że to jest główny nurt Bugu, który miał być granicą zgodnie z Paktem Ribentropp-Mołotow. Taki przebieg zyskała również granica wyznaczona w 1945 r.[5]

Po agresji Niemiec na ZSRR twierdza ponownie znalazła się w rękach Niemców, w których pozostawała do 1944 roku. Obrona twierdzy przez Sowietów w 1941 roku mimo, że w propagandzie urosła do rangi symbolu bohaterstwa radzieckiego żołnierza, nie miała strategicznego znaczenia. Sowieci nie obsadzili całej twierdzy i nie przygotowali jej do obrony. W okresie pierwszej okupacji sowieckiej do 22 czerwca 1941 r. służyła im przede wszystkim jako katownia, w której likwidowano polskich patriotów. Traktowano ją też jako punkt etapowy, w którym gromadzono więźniów przeznaczonych do dalszej deportacji. W twierdzy prawdopodobnie należy szukać śladów tzw. białoruskiej listy katyńskiej[5].

22 czerwca 2008 w twierdzy brzeskiej spotkali się prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka oraz prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew[6].

Twierdza brzeska w kulturze[edytuj]

W 2010 zrealizowano film Twierdza brzeska w reżyserii Aleksandra Kotta, opowiadający o obronie twierdzy przez Sowietów w 1941 roku.

Twierdza brzeska stanowi jedno z kluczowych miejsc w powieści szpiegowskiej polskiego pisarza Vincenta V. Severskiego z 2011 roku pt. Nielegalni. Zgodnie z jej fabułą na terenie twierdzy zostało ukryte archiwum Wydziału Polskiego NKWD, a wywiady Białorusi, Polski i Rosji podejmują walkę o jego zdobycie[7].

Galeria[edytuj]

Przypisy

  1. Józef Geresz, Twierdza niepokonana, Obrona cytadeli w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 roku, Biała Podlaska – Warszawa: Civitas Christiana, ROPWiM, 1994, s. 8.
  2. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 37 z 3 kwietnia 1919 roku, poz. 1192.
  3. Włodzimierz Kalicki: 10 września 1930. Droga do Berezy. wyborcza.pl, 2006-09-22. [dostęp 2009-07-18].
  4. Twierdza brzeska. Nieznana historia obrony w 1939 roku. Kresy.pl. [dostęp 2014-06-16].
  5. a b Azjatycka chytrość komandarma. Kresy.pl.
  6. Rosja kokietuje Białoruś - Najnowsze informacje - Informacje - portal TVN24.pl - 22.06.2008
  7. Vincent V. Severski: Nielegalni. Warszawa: Czarna Owca, 2011, s. 807. ISBN 978-83-231-2484-9.

Literatura[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]