Twierdzenie o rzędzie

Twierdzenie o rzędzie – twierdzenie algebry liniowej opisujące związek między obrazem a jądrem danego przekształcenia liniowego; bywa ono łączone z nazwiskiem Jamesa Josepha Sylvestera, ogólniejszą postacią tego prawidła jest tzw. twierdzenie o izomorfizmie, w ogólności: przekształcenie liniowe przestrzeni na jej obraz rozszczepia się.

Analogiczne twierdzenie zachodzi dla dowolnej macierzy ustalonego typu (jest ona macierzą przekształcenia liniowego między dwoma przestrzeniami liniowymi skończonych wymiarów z wybranymi bazami). W przypadku układów równań liniowych twierdzenie to opisuje postać rozwiązania ogólnego układu jednorodnego: zmienne układu można podzielić na zależne i niezależne (nie są one wyznaczone jednoznacznie, lecz liczba zmiennych danego rodzaju jest zachowana); przypadek niejednorodny opisuje twierdzenie Kroneckera-Capellego.

Twierdzenie

Niech $\mathrm {A} \colon V\to W$ będzie przekształceniem liniowym określonym między ustalonymi przestrzeniami liniowymi $V,W.$ Wówczas zachodzi równość

$\dim \mathrm {dom\;A} =\dim \ker \mathrm {A} +\dim \mathrm {im\;A} ,$

co oznacza się również

$\dim V=\mathrm {null\;A} +\mathrm {rank\;A} ,$

gdzie $\dim$ oznacza wymiar przestrzeni (względem jej ciała skalarów), a $\mathrm {dom} ,\ \ker ,\ \mathrm {im}$ oznaczają odpowiednio dziedzinę, jądro i obraz przekształcenia liniowego, zaś $\mathrm {null} ,\ \mathrm {rank} ,$ nazywane zerowością i rzędem, symbolizują wymiary jądra i obrazu (są one podprzestrzeniami liniowymi). Innymi słowy: wymiar dziedziny jest sumą wymiarów jądra i obrazu (sumie zerowości i rzędu) tego przekształcenia.

Jeżeli $\mathbf {A}$ jest macierzą typu $m\times n,$ czyli o $m$ wierszach i $n$ kolumnach, to

$n=\mathrm {null} \;\mathbf {A} +\mathrm {rank} \;\mathbf {A} ,$

gdzie $\mathrm {null}$ i $\mathrm {rank}$ oznaczają odpowiednio zerowość (wymiar jądra) oraz rząd (liczbę niezależnych liniowo kolumn) macierzy.

Dowód

Niech $U$ oznacza podprzestrzeń przestrzeni $V$ spełniającą $V=\ker \mathrm {A} \oplus U,$ a układ $\mathbf {b} _{1},\dots ,\mathbf {b} _{k}$ będzie bazą $U$ (tj. wraz z bazą $\ker \mathrm {A}$ tworzy ona bazę $V$). Wówczas układ $\mathrm {A} (\mathbf {b} _{1}),\dots ,\mathrm {A} (\mathbf {b} _{k})$ jest bazą $\mathrm {im\;A} .$

Generowanie

Niech $\mathbf {w} \in \mathrm {im\;A} ,$ wtedy $\mathbf {w} =\mathrm {A} (\mathbf {v} )$ dla pewnego $\mathbf {v} ,$ który z rozkładu na sumę prostą można jednoznacznie przedstawić w postaci $\mathbf {v} =\mathbf {x} +\mathbf {y} ,$ gdzie $\mathbf {x} \in \ker \mathrm {A}$ oraz $\mathbf {y} \in U,$ który można z kolei wyrazić w bazie tej podprzestrzeni jako $\mathbf {y} =y_{1}\mathbf {b} _{1}+\ldots +y_{k}\mathbf {b} _{k}$ dla pewnych skalarów $y_{1},\dots ,y_{k}.$ Stąd

$\mathbf {w} =\mathrm {A} (\mathbf {v} )=\mathrm {A} (\mathbf {x} +\mathbf {y} )=\mathrm {A} (\mathbf {x} )+\mathrm {A} (\mathbf {y} )=\mathbf {0} +\mathrm {A} (y_{1}\mathbf {b} _{1}+\ldots +y_{k}\mathbf {b} _{k})=y_{1}\mathrm {A} (\mathbf {b} _{1})+\ldots +y_{k}\mathrm {A} (\mathbf {b} _{k}),$

co wobec dowolności $\mathbf {w}$ oznacza, że układ $\mathrm {A} (\mathbf {b} _{1}),\dots ,\mathrm {A} (\mathbf {b} _{k})$ rozpina $\mathrm {im\;A} .$

Liniowa niezależność

Niech

$c_{1}\mathrm {A} (\mathbf {b} _{1})+\ldots +c_{k}\mathrm {A} (\mathbf {b} _{k})=\mathbf {0} ,$

wtedy $\mathrm {A} (c_{1}\mathbf {b} _{1}+\ldots +c_{k}\mathbf {b} _{k})=0,$ czyli $c_{1}\mathbf {b} _{1}+\ldots +c_{k}\mathbf {b} _{k}$ należy równocześnie do $U$ (jako kombinacja liniowa wektorów tej przestrzeni) oraz do $\ker \mathrm {A}$ (jako element odwzorowywany w tym przekształceniu w wektor zerowy). Ponieważ jedynym wektorem wspólnym dla tych przestrzeni jest wektor zerowy (z rozkładu na sumę prostą), to $c_{1}\mathbf {b} _{1}+\ldots +c_{k}\mathbf {b} _{k}=\mathbf {0} ,$ czyli

$c_{1},\dots ,c_{k}=0$

(na mocy liniowej niezależności bazy $\mathbf {b} _{1},\dots ,\mathbf {b} _{k}$), co dowodzi liniowej niezależności $\mathrm {A} (\mathbf {b} _{1}),\dots ,\mathrm {A} (\mathbf {b} _{k}).$

Teza twierdzenia wynika wprost z obserwacji, iż $\dim U=\dim \mathrm {im\;A} =\mathrm {rank\;A}$ i własności wymiaru dla sumy prostej.

Przypadek nieskończeniewymiarowy

Dowód uogólnia się wprost na przestrzenie nieskończonego wymiaru: jeżeli $\dim U=\infty ,$ to układ $\mathbf {b} _{1},\dots ,\mathbf {b} _{k}$ wystarczy zastąpić dowolną bazą $(\mathbf {b} _{i})_{i\in I}$ przestrzeni $U;$ jeśli $\dim V=\infty ,$ to twierdzenie to mówi, że przestrzenie $\ker \mathrm {A}$ oraz $\mathrm {im\;A}$ nie mogą mieć jednocześnie skończonego wymiaru.

Wnioski

Z twierdzenia tego można wyprowadzić szereg obserwacji:

• izomorfizm liniowy $V\to W$ przeprowadza dowolną bazę $V$ na bazę $W,$ gdyż wtedy $\dim V=\dim \ker \mathrm {A} +\dim \mathrm {im\;A} =\dim\{\mathbf {0} \}+\dim W=\dim W;$
• ponieważ z równości wymiarów dziedziny i przeciwdziedziny przekształcenia liniowego wynika, iż jest ono izomorfizmem liniowym, to w połączeniu z powyższym faktem przestrzenie liniowe są izomorficzne, tj. mają identyczną strukturę liniową, gdy są równego wymiaru (wymiar jest niezmiennikiem przestrzeni liniowych);
• jeśli dla przekształcenia liniowego $\mathrm {A} \colon V\to W$ jest $\dim V=\dim W<\infty ,$ to jest ono monomorfizmem oraz epimorfizmem, a przez to izomorfizmem; na mocy założenia i z twierdzenia o rzędzie wynika następujący ciąg równoważności:

  $\ker \mathrm {A} =\{\mathbf {0} \}\Leftrightarrow \mathrm {null\;A} =0\Leftrightarrow \mathrm {rank\;A} =\dim V\Leftrightarrow \mathrm {rank\;A} =\dim W\Leftrightarrow \mathrm {im\;A} =W.$

Zobacz też

• lemat o rozszczepianiu
• nierówność Sylvestera
• twierdzenie Kroneckera-Capellego
• twierdzenie o izomorfizmie