Tynktura (heraldyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Tynktura (w heraldyce))
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tinctures.svg

Tynktura – barwa heraldyczna. W heraldyce od XII wieku stosowano cztery kolory: niebieski, czerwień, zieleń i czerń oraz dwa metale: złoto i srebro. Tynkturami były również futra: gronostaje i popielice (lub wiewiórki).

Od końca średniowiecza dopuszczalne było umieszczanie w herbie barw naturalnych, czyli rzeczywistych kolorów przedmiotów ukazywanych jako godła. Niewielka liczba barw – ograniczona właściwie do podstawowych – wynikała z pierwotnej funkcji herbu. Rycerski znak identyfikacyjny musiał być dobrze czytelny w trudnych warunkach pola bitwy, z odpowiedniej odległości (reguła dwustu kroków[1]). Z tego samego powodu nie stosowano w projektowaniu i opisie herbów półtonów, półcieni, barw zgaszonych oraz perspektywy. Półtony były stosowane od czasów gotyku dla uzyskania efektów trójwymiarowości malowanych herbów, był to jednak zabieg czysto artystyczny i zastosowanie w danym herbie kilku odcieni (np. czerwieni) odczytywano domyślnie jako jedną tynkturę czerwoną.

Od końca XVIII w. zaczęto stosować w heraldyce w różnych krajach barwy dodatkowe, niektóre pojawiły się nawet w oficjalnie zatwierdzonych przez urzędy heraldyczne herbach w XX i XXI w. Zastosowanie barw spoza klasycznego kanonu tynktur może wypływać z niedostatecznej wiedzy heraldycznej projektantów nowych herbów, jednak są one niekiedy zatwierdzane przez autorytety heraldyczne, zazwyczaj bardzo ściśle przestrzegające reguł i tradycji, jak np Naczelny Herold Kanady i College of Arms.

Do nazywania tynktur w heraldyce europejskiej, zwłaszcza brytyjskiej i francuskiej, używa się języka starofrancuskiego.

Dobór barw[edytuj]

Dobór barw stosowany w herbach – tak szlacheckich jak i np. miejskich – często wykazywał zależność od barw herbu dynastii i państwa: barwami dominującymi w heraldyce polskiej są więc czerwień i srebro, szwedzkiej – niebieski i złoto, niemieckiej zaś – złoto, czerń i czerwień.

Pierwotną – w czasach późniejszych nie tak rygorystycznie przestrzeganą – zasadą heraldyczną było niekładzenie barwy na barwę i metalu na metal (zasada alternacji).

Szrafowanie[edytuj]

System zastępowania barw heraldycznych znakami graficznymi (m.in. linie poziome, pionowe, ukośne, ich kombinacje) tzw. szrafowanie albo szrafirowanie (z niem. schraffieren, Schraffuren, ang. Hatching – kreskować, kreskowanie). Szrafunki (szrafirunki) odpowiadające barwom i metalom umożliwiały przedstawienie herbów w druku czarno–białym, gliptyce i rzeźbie. Zapełnianie pól tarczy herbowej w miedziorytach i drzeworytach kreskowaniem, stosowali sztycharze już od XVI w. W XVII w. heraldycy w różnych krajach podjęli próby ujęcia stosowanych wzorów w jednorodny system odzwierciedlania barw. Za twórcę jednego z pierwszych systemów szrafowania uważany jest przez część historyków niderlandzki sztycharz Jan Baptist Zangrius (zm. 1606). W XVII i XVIII w. funkcjonowało kilka systemów kodowania kolorów przy pomocy szrafowania. Od XIX w. zasadniczo wszędzie został przyjęty jednolity system wywodzący się z francuskiej (Marcus Vulson de la Colombière[2]) i włoskiej heraldyki (Silvestre de Petrasancta[3]). Niekiedy spotyka się drobne odstępstwa w przedstawianiu późnych kolorów heraldycznych.

Do celów notatek heraldycznych, zwłaszcza podczas heraldycznych wizytacji czynionych przez heroldów w terenie, stosowano inny system oznaczania barw i uproszczonego szkicowania herbów, zwany w języku angielskim tricking. Kolory oznaczano skrótami literowymi (np.: A – Argent, G – Gules, Az – Azure itd.), a powtórzone godła oznaczano kolejnymi cyframi. Istniały narodowe wariacje tego systemu, stosujące różne oznaczenia tynktur. Oznaczanie kolorów herbu skrótami literowymi stosowano także po upowszechnieniu systemu szrafowania w drukach, głównie przeznaczonych do ręcznego kolorowania. Przed wprowadzeniem szrafowania – później sporadycznie – stosowano oznaczanie tynktur przy pomocy symboli astrologicznych i alchemicznych, związanych z symboliką barw[4].

Symbolika barw[edytuj]

W heraldyce zachodnioeuropejskiej z barwami herbu wiązano znaczenia symboliczne, do czego w Polsce najwyraźniej przywiązywano mniejsze znaczenie, o czym wydają się świadczyć odmiany tego samego herbu, polegające na swobodnej zmianie barw. Odczytywanie symboliczne barw herbów polskich jest właściwe współczesności – od XIX wieku.

Zestawienie tynktur[edytuj]

Tynktura Nazwa heraldyczna Przykład i szrafowanie Znaczenie
Metale
Złoty Or Heraldic Shield Or.svg Wiara, stałość, mądrość, chwała, doskonałość
Srebrny Argent Heraldic Shield Argent.svg Czystość, prawda, rozsądek, niewinność
Kolory podstawowe
Niebieski (Modry) Azure Heraldic Shield Azure.svg Czystość, lojalność, wierność
Czerwony Gules Heraldic Shield Gules.svg Wspaniałomyślność, hart ducha, waleczność
Purpurowy Purpure Heraldic Shield Purpure.svg Umiarkowanie
Czarny Sable Heraldic Shield Sable.svg Rozwaga, mądrość, stałość, surowość
Zielony ang. Vert, fr. Sinople Heraldic Shield Vert.svg Miłość, przyjaźń, radość, obfitość, zdrowie
Futra podstawowe
Gronostaj Hermine Blason region fr Bretagne.svg Fourrure héraldique Hermine.svg
Popielice Vair Vair plain.svg Fourrure héraldique Vair.svg
Kolory brudne (plamy – ang. stains)[a]
Morwowy ang. Murrey, fr. Mûre Heraldic Shield Murrey.svg
Krwisty Sanguine Heraldic Shield Sanguine.svg
Brązowy Tenné, tanné Heraldic Shield Tenné.svg
Kolor nieba (błękit) Bleu celeste Heraldic Shield Bleu celeste.png
Kolory dodatkowe
Pomarańczowy Orangé Heraldic Shield Orange.svg
Kolor popiołu Cendrée Heraldic Shield Cendrée.svg
Cielisty (kolor skóry) Carnation Heraldic Shield Carnation.svg
Biały[b] White, Weiss Heraldic Shield White.svg
Różowy[c] Rose
Futra dodatkowe i tkaniny
Łuska ang. Scaly / Escaillé, fr. Papelonné Blason Maison de Châteaubriant (ancien).svg
Pióra ang. Plumetty, fr. Plumeté Blason de la ville de Mérignies (59) Nord-France.svg
Skrawki czerwonego sukna Découpé Blason Oger V d'Anglure (selon Gelre).svg
Złoty haft Paillé Paillé.png

Okres renesansu[edytuj]

W okresie późnego średniowiecza i renesansu w Europie zachodniej, popularnym było blazowanie w oparciu o „planety” (włączając w to Słońce i Księżyc) oraz kamienie szlachetne. Kolory „brudne” blazowano używając nazw węzłów księżycowych[5][6][7][8]. W tym też okresie zaczęto używać dodatkowych tynktur (np. cielistej i pomarańczowej).

Tynktura Planeta Kamień
Or Słońce Topaz
Argent Księżyc Perła
Azure Jowisz Szafir
Gules Mars Rubin
Purpure Merkury Ametyst
Sable Saturn Diament
Tynktura Węzeł księżycowy Kamień
Tenné Głowa smoka Hiacynt
Sanguine / Mûre (Murrey) Ogon smoka Onyks

Uwagi

  1. Heraldyka polska nie wykształciła właściwej nazwy dla tej kategorii tynktur heraldycznych, dlatego zastosowano kreślenie będące dosłownym tłumaczeniem nazw stosowanych w heraldyce brytyjskiej i francuskiej.
  2. Kolor w heraldyce zazwyczaj utożsamiany ze srebrem, w kilku wyjątkowych przypadkach występuje jako biel – jako barwa kołnierzy turniejowych w herbach brytyjskiej rodziny królewskiej, jako barwa rumaka w herbie Dolnej Saksonii i w herbie portugalskiej gminy Santiago do Cacém. Nie wszyscy heraldycy są zgodni co do faktycznego występowania tej tynktury. Jej istnienie sugeruje Arthur Fox-Davies w A Complete Guide to Heraldry. Część heraldyków uważa, że biel w niektórych herbach jest w rzeczywistości barwą naturalną (proper).
  3. rzadko stosowany, m.in. w herbie Kim Campbell, byłej premier Kanady [1] i w herbie arcybiskupa Henryka Hosera.

Przypisy

  1. Bernhard Peter: Heraldik
  2. Hugo Gerard Ströhl: Heraldischer Atlas. Eine Sammlung von heraldischen Musterblättern für Künstler, Gewerbetreibende, sowie für Freunde der Wappenkunde, Stuttgart, 1899, reprint: PHV Verlag, Offenbach, 2000, ISBN 3934743080
  3. Charles Boutell: English heraldry, London, Cassel, Peter & Galpin, 1867
  4. Paweł Dudziński: Alfabet heraldyczny, wydawn. Bertelsmann Publishing, Warszawa 1997, ISBN 83-7129-476-X
  5. Fox-Davies (1909), s. 77.
  6. „Tincture” [w:] Parker J. A Glossary of Terms Used in Heraldry (1894). (on-line)
  7. „Tincture” [w:] Pimbley A. F. Pimbley's Dictionary of Heraldry: An Authoritative Guide to the Terminology of Heraldry (1908) (on-line)
  8. Precious Peers and Planetary Princes

Zobacz też[edytuj]