SM UC-5

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z UC-5)
Skocz do: nawigacja, szukaj
SM UC-5
SM UC-5 po zdobyciu przez Brytyjczyków
SM UC-5 po zdobyciu przez Brytyjczyków
Klasa okręt podwodny
Typ UC I
Historia
Stocznia Vulcan, Hamburg
Wodowanie 13 czerwca 1915
 Kaiserliche Marine
Wejście do służby 19 czerwca 1915
Wycofanie ze służby 27.04.1916
Los okrętu złomowany
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

168 ton
183 t
Długość 33,99 m
Szerokość 3,15 m
Zanurzenie 3,04 m
Zanurzenie maksymalne
(bądź zgniecenia)
50 m
Napęd
1 silnik wysokoprężny o mocy 90 KM
1 silnik elektryczny o mocy 175 KM, 1 śruba
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

6,2 węzła
5,22 w.
Zasięg powierzchnia: 780 Mm @ 5 w.
zanurzenie: 50 Mm @ 4 w.
Uzbrojenie
12 min, 1 km
Załoga 14

SM UC-5niemiecki podwodny stawiacz min z okresu I wojny światowej, piąty w kolejności okręt podwodny typu UC I. Zwodowany 13 czerwca 1915 roku w stoczni Vulcan w Hamburgu, został przyjęty do służby w Kaiserliche Marine 19 czerwca 1915 roku. W czasie służby operacyjnej SM UC-5 odbył 29 patroli bojowych, podczas których postawił zagrody minowe, na których zatonęło 28 statków o łącznej pojemności 36 126 BRT i dwa okręty o łącznej wyporności 1105 ton, zaś siedem statków o łącznej pojemności 20 262 BRT zostało uszkodzonych. 27 kwietnia 1916 roku SM UC-5 wszedł na mieliznę w rejonie Harwich i został samozatopiony przez własną załogę. Podniesiony i wyremontowany, był wystawiany na widok publiczny na Wyspach Brytyjskich, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie w celach propagandowych, a po wojnie został złomowany.

Projekt i dane taktyczno–techniczne[edytuj]

Sukcesy pierwszych niemieckich U-Bootów na początku I wojny światowej (m.in. zatopienie brytyjskich krążowników pancernych HMS[a] „Aboukir”, „Hogue” i „Cressy” przez U-9) skłoniły dowództwo Cesarskiej Marynarki Wojennej z admirałem Tirpitzem na czele do działań mających na celu budowę nowych typów okrętów podwodnych[1]. Doceniając też wagę wojny minowej, 9 października 1914 roku ministerstwo marynarki zatwierdziło projekt małego podwodnego stawiacza min (określanego później typem UC I)[1][2].

SM[b] UC-5 był niewielkim, jednokadłubowym przybrzeżnym okrętem podwodnym o długości całkowitej 33,99 metra, szerokości 3,15 metra i zanurzeniu 3,04 metra[2][3][4]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 6,3 metra[5]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 168 ton[c], a w zanurzeniu 183 tony[3][6][7]. Jednostka posiadała zaokrąglony dziób oraz cylindryczny kiosk o średnicy 1,3 m, obudowany opływową osłoną, a do jej wnętrza prowadziły dwa luki: jeden w kiosku i drugi w części rufowej, prowadzący do pomieszczeń załogi[8]. Okręt napędzany był na powierzchni przez 6-cylindrowy, czterosuwowy silnik diesla Daimler RS166 o mocy 90 koni mechanicznych (KM), zaś pod wodą poruszał się dzięki silnikowi elektrycznemu SSW o mocy 175 KM[2][3][9]. Poruszający jedną trójłopatową, wykonaną z brązu śrubą (o średnicy 1,8 m)[8] układ napędowy zapewniał prędkość 6,2 węzła na powierzchni i 5,22 węzła w zanurzeniu[6][10] (przy użyciu na powierzchni silnika elektrycznego okręt był w stanie osiągnąć 7,5 węzła[11]). Zasięg wynosił 780 Mm przy prędkości 5 węzłów w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą[4][9][d]. Okręt zabierał 3,5 tony oleju napędowego[4], a energia elektryczna magazynowana była w akumulatorach składających się ze 112 ogniw, o pojemności 4000 Ah, które zapewniały 3 godziny podwodnego pływania przy pełnym obciążeniu[11].

Okręt posiadał dwa wewnętrzne zbiorniki balastowe[11]. Maksymalna głębokość zanurzenia wynosiła 50 metrów, zaś czas zanurzenia 23-36 s[4]. Okręt nie posiadał uzbrojenia torpedowego ani artyleryjskiego, przenosił natomiast w części dziobowej 12 min kotwicznych typu UC/120 w sześciu skośnych szybach minowych o średnicy 100 cm, usytuowanych jeden za drugim w osi symetrii okrętu, pod kątem do tyłu[7][8][10]. Układ ten powodował, że zapalniki min trzeba było uzbrajać przed rejsem, gdyż na morzu nie było do nich dostępu[13]. Uzbrojenie uzupełniał jeden karabin maszynowy z zapasem amunicji wynoszącym 150 naboi[2][3][5]. Okręt posiadał jeden peryskop Zeissa[8]. Wyposażenie uzupełniała kotwica grzybkowa o masie 136 kg[8]. Załoga okrętu składała się z 1 oficera (dowódcy) oraz 13 podoficerów i marynarzy[3][4][e].

Budowa[edytuj]

SM UC-5 zamówiony został 23 listopada 1914 roku jako piąty z serii 15 okrętów typu UC I (numer projektu 35a, nadany przez Inspektorat Okrętów Podwodnych), w ramach wojennego programu rozbudowy floty[5][12][15]. Pierwsze 10 jednostek typu, w tym UC-5, zostało zbudowanych w stoczni Vulcan w Hamburgu[2][16]. Stocznia, nie mając wcześniej doświadczenia w budowie okrętów podwodnych, oszacowała czas budowy okrętu na 5-6 miesięcy, i aby dotrzymać tego terminu musiała wstrzymać budowę torpedowców[15]. UC-5 otrzymał numer stoczniowy 49 (Werk 49)[5]. Okręt został zwodowany 13 czerwca 1915 roku[6], zaś do służby w Cesarskiej Marynarce Wojennej przyjęty 19 czerwca 1915 roku[5][17].

Przebieg służby[edytuj]

1915 rok[edytuj]

19 czerwca 1915 roku pierwszym dowódcą UC-5 został mianowany por. mar. Herbert Pustkuchen[18][19], a okręt włączono do Flotylli Flandria w dniu 27 lipca[5][17]. Pierwszą ofiarą postawionej przez niego w estuarium Tamizy zagrody minowej okazał się 6 sierpnia brytyjski uzbrojony trawler HMT[f] „Leandros” (276 ts), który zatonął ze stratą 7 ludzi[19][20]. Tydzień później na postawione przez UC-5 nieopodal Lowestoft miny weszły dwie jednostki: brytyjski parowiec „Summerfield” (687 BRT), transportujący drewniane elementy baraków z Great Yarmouth do Douglas (w katastrofie zginęło 3 marynarzy)[21][22][23] oraz szwedzki parowiec „Sverige” (1602 BRT), płynący z ładunkiem drewna z Sundsvall do Londynu, który zatonął bez strat w ludziach[19][23][24]; za pomocą ładunków wybuchowych zniszczono natomiast brytyjski kuter rybacki „Amethyst” (57 BRT), którego załoga została uratowana[19][25]. 21 sierpnia nieopodal Boulogne zatonął mały, zbudowany w 1872 roku brytyjski parowiec „William Dawson” (284 BRT), przewożący węgiel na trasie BostonDunkierka (zginęło 5 członków załogi)[19][21][26]. 30 sierpnia na postawione przez UC-5 w estuarium Tamizy pole minowe wpłynęły trzy jednostki: zbudowany w 1911 roku brytyjski parowiec „Bretwalda” (4037 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Marsylii, który uratowano osadzając na mieliźnie (obyło się bez strat w ludziach)[27]; nowy brytyjski parowiec „Honiton” (4914 BRT), przewożący kukurydzę i siemię lniane z Buenos Aires do Hull, który mimo osadzenia na mieliźnie został ostatecznie stracony (nikt nie zginął)[19][21][28] oraz francuski parowiec „Saint Chamond” (2866 BRT), płynący pod balastem z Rouen do Newcastle (statek został uszkodzony)[19][29][g]. Kolejny sukces okręt zanotował 8 września, kiedy to na południe od Folkestone ze stratą 3 ludzi zatonął brytyjski kablowiec „Monarch” (1122 BRT)[21][31][32]. 19 września więcej szczęścia miał szwedzki parowiec „Tord” (1313 BRT), transportujący drewno z Hudiksvall do Hawru, który bez strat w załodze doznał uszkodzeń u ujścia Tamizy[33][h]. 4 października nieopodal Folkestone uszkodzony został też brytyjski parowiec „Enfield” (2124 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Saint-Nazaire (nikt z załogi nie zginął)[34][35]. Dwa dni później na zachód od Nieuwpoort wszedł na minę brytyjski pomocniczy trałowiec HMS „Brighton Queen” o wyporności 553 ts, który zatonął ze stratą 8 marynarzy[36][37]. 10 października nieopodal Folkestone jego los podzielił zbudowany w 1899 roku brytyjski parowiec „Newcastle” (3403 BRT), płynący z ładunkiem drobnicy na trasie Mauritius – Londyn (bez strat w załodze)[21][34][38]. Dwa dni później w estuarium Tamizy ze stratą 11 członków załogi zatonął zbudowany w 1912 roku kuter HMD[i] „Frons Olivae” (98 ts)[39]. 19 października nieopodal latarni morskiej Nab Tower zatonął uzbrojony trawler HMT „Erin II” (181 ts), na którego pokładzie zginęło 7 marynarzy[40], a nazajutrz w tym samym miejscu ze stratą 7 członków załogi jego los podzielił kuter HMD „Star Of Buchan” (81 ts)[41]. 22 października, podczas próby wydobycia wyposażenia z zatopionego trawlera „Erin II”, uszkodzeń na minie doznał brytyjski holownik „Grappler” (690 BRT), na którego pokładzie śmierć poniosły 4 osoby[42]. Nazajutrz, na wschód od Przylądka Dungeness zatonął ze stratą 1 marynarza zbudowany w 1895 roku brytyjski parowiec „Ilaro” (2799 BRT), płynący z ładunkiem kukurydzy i nasion palmy z Forcados w Nigerii do Hull[43][21][44]. Pasmo październikowych sukcesów zakończyło zatonięcie w okolicy Nab Tower brytyjskiego niszczyciela HMS „Velox” o wyporności 380 ts (25 października)[34][43][45]. 17 listopada na postawione przez UC-5 miny weszły dwie brytyjskie jednostki: zbudowany w 1900 roku statek szpitalny HMHS[j] „Anglia” (1862 BRT), który zatonął u wejścia do portu Folkestone na pozycji 51°02′N 1°19′E/51,033333 1,316667 (w katastrofie śmierć poniosły 134 osoby z 400 będących na pokładzie)[34][21][46] oraz, przybyły na pomoc tonącemu okrętowi, pochodzący z 1903 roku parowiec „Lusitania” (1834 BRT), przewożący drobnicę z Londynu do Kadyksu (bez strat w ludziach)[34][21][47]. Dwa dni później nieopodal Dover ze stratą 7 marynarzy zatonął uzbrojony trawler HMT „Falmouth III” (198 ts)[34][48]. 29 listopada nieopodal Boulogne jego los podzielił brytyjski parowiec „Dotterel” (1596 BRT), płynący z ładunkiem drobnicy z Liverpoolu do Dunkierki (zginęło 5 osób)[43][21][49].

19 grudnia 1915 roku nowym dowódcą UC-5 został por. mar. Ulrich Mohrbutter[34][50]. 26 grudnia na postawione w okolicy Harwich podczas wcześniejszych misji miny weszły dwie brytyjskie jednostki: okręt podwodny HMS E6 (725 ts), który zatonął z całą załogą liczącą 31 osób[34][36][51] oraz uzbrojony trawler HMT „Resono” (230 ts), na którym zginęło 13 marynarzy[34][52][k].

1916 rok[edytuj]

12 stycznia 1916 roku na południowy zachód od przylądka The Needles bez strat w ludziach zatonął brytyjski parowiec „Algerian” (3837 BRT), płynący bez ładunku z Cowes do Avonmouth[34][21][54], a nazajutrz w tej samej okolicy (na pozycji 50°38′N 1°34′E/50,633333 1,566667) bez strat w ludziach zatonął uzbrojony trawler HMT „Albion II” (240 ts)[55][56]. 1 lutego nieopodal Felixstowe wszedł na minę holenderski statek pasażerski „Prinses Juliana” (2885 BRT), płynący z Vlissingen do Tilbury (statek osadzono na mieliźnie, jednak nie zdołano go uratować)[55][57][58]. Więcej szczęścia miał pływający na trasie BatawiaRotterdam holenderski parowiec „Bandoeng” (5851 BRT), który 15 lutego na pozycji 51°32′N 1°41′E/51,533333 1,683333 doznał uszkodzeń na minie pochodzącej z UC-5[55][59]. 20 lutego w estuarium Tamizy zatonął zbudowany w 1914 roku brytyjski parowiec „Dingle” (593 BRT), przewożący węgiel z Sunderlandu do Caen (zginęło 9 ludzi wraz z kapitanem)[21][58][60], a nazajutrz na tych samych wodach z całą załogą (29 osób) zatonął zbudowany w 1888 roku holenderski zbiornikowiec „La Flandre” (2018 BRT), transportujący ropę naftową z Nowego Jorku do Rotterdamu[55][58][61]. 24 lutego (również w estuarium Tamizy) zatonął za stratą 9 członków załogi brytyjski parowiec „Tummel” (531 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Grimsby do Le Tréport[21][58][62]. Na kolejne sukcesy załoga UC-5 musiała czekać ponad miesiąc – 26 marca na tych samych wodach weszły na miny dwie jednostki: francuski parowiec „Hebe” (1494 BRT), płynący pod balastem z Caen do Newcastle, który zatonął bez strat w ludziach na pozycji 51°53′00″N 1°46′30″E/51,883333 1,775000[55][58][63] i brytyjski statek rybacki „Khartoum” (303 BRT), który zatonął ze stratą 9 osób na pozycji 51°53′N 1°46′E/51,883333 1,766667[55][58][64]. Następnego dnia na pozycji 51°53′30″N 1°45′00″E/51,891667 1,750000 identyczny los spotkał duński parowiec „Harriet” (1372 BRT), transportujący trawę esparto z z Oranu do Leith (nikt nie zginął)[55][58][65]. 31 marca nieopodal Lowestoft na postawione przez okręt miny weszły dwie jednostki: brytyjski parowiec „Clinton” (3381 BRT), płynący z Bombaju do Hull z ładunkiem rudy manganu i zboża (statek uratowano osadzając na mieliźnie na pozycji 52°26′N 1°49′E/52,433333 1,816667, bez strat w ludziach)[55][66] oraz zbudowany w 1884 roku norweski parowiec „Memento” (1076 BRT), przewożący koks z Londynu do Porsgrunn (zatonął na pozycji 52°26′N 1°49′E/52,433333 1,816667 tracąc 1 członka załogi)[55][67][l].

Utrata okrętu[edytuj]

UC-5 eksponowany w nowojorskim Central Parku

25 kwietnia UC-5 wyszedł z Zeebrugge na kolejną operację minowania[55]. 27 kwietnia 1916 roku o godzinie 10:15 płynący na głębokości peryskopowej okręt wszedł na mieliznę w rejonie Harwich (na pozycji 51°59′N 1°38′E/51,983333 1,633333)[5][68], co zostało o godzinie 13:00 zauważone przez patrolujący okoliczne wody niszczyciel HMS „Firedrake”[14][69]. Osaczony okręt został samozatopiony przez liczącą 18 osób załogę, wziętą do niewoli przez brytyjski niszczyciel[14][70]. Lekko uszkodzona jednostka (nie wybuchły wszystkie ładunki wybuchowe, pospiesznie założone przez Niemców[14]) została podniesiona, odholowana do Harwich i wyremontowana w tamtejszej stoczni[9][71][72]. 24 lipca okręt został wystawiany na widok publiczny w Temple nad Tamizą, w celu ukazania skuteczności działań Royal Navy (do połowy sierpnia zwiedziło go za opłatą ponad 200 000 ludzi)[71][72]. Po wypowiedzeniu wojny Niemcom przez USA, w październiku 1917 roku UC-5 został przewieziony w trzech częściach do Nowego Jorku i umieszczony w Central Parku celem zwiększenia sprzedaży amerykańskich obligacji wojennych (Liberty Bonds)[72]. W listopadzie okręt wystawiono w Montrealu, a następnie w Toronto, po czym rozpoczął objazdową trasę po Stanach Zjednoczonych (prawdopodobnie obejrzało go 25 mln osób)[72]. Po wojnie UC-5 został złomowany w USA[10][72].

Uwagi

  1. HMS – His/Her Majesty's Ship – Okręt Jego/Jej Królewskiej Mości.
  2. SM – Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.
  3. Wyporność jednostek niemieckich podano w tonach metrycznych, okrętów brytyjskich w długich tonach (ts), dla statków handlowych podano pojemność w tonach rejestrowych brutto.
  4. R.H. Gibson i M. Prendergast podają inne wartości: prędkość 8,4 węzła na powierzchni i 5,5 węzła w zanurzeniu oraz zasięg na powierzchni 850 mil morskich przy prędkości 5 węzłów[12].
  5. W momencie utraty UC-5 na jego pokładzie przebywało 18 ludzi[14].
  6. HMT – His Majesty's Trawler – Trawler Jego Mości.
  7. W sierpniu 1915 roku UC-5 uczestniczył w czterech operacjach minowania, stawiając łącznie 48 min[30].
  8. We wrześniu 1915 roku UC-5 odbył dwie operacje minowania, stawiając łącznie 24 miny[32].
  9. HMD – His Majesty's Drifter – Kuter Jego Mości.
  10. HMHS – His Majesty's Hospital Ship – Okręt Szpitalny Jego Mości.
  11. W ostatnich trzech miesiącach 1915 roku UC-5 uczestniczył w ośmiu operacjach minowania, stawiając łącznie 85 min[53].
  12. W okresie 31 stycznia - 22 kwietnia 1916 roku UC-5 przeprowadził 9 operacji minowania, stawiając łącznie 89 min[58].

Przypisy

  1. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 59.
  2. a b c d e Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: 2004, s. 54.
  3. a b c d e Jane's Fighting Ships of World War I. London: 1990, s. 127.
  4. a b c d e Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 62.
  5. a b c d e f g UC 5 (ang.). uboat.net. [dostęp 2016-07-20].
  6. a b c Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara: 2007, s. 100.
  7. a b Igor Witkowski: U-booty. Historia niemieckich okrętów podwodnych. Warszawa: 2009, s. 15.
  8. a b c d e UC-6 Thames Estuary: Archaeological Report (ang.). historicengland.org.uk. [dostęp 2016-09-20].
  9. a b c Conway's All the World's Fighting Ships 1906–1921. London: 1985, s. 181.
  10. a b c J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 563.
  11. a b c Class M 1 (ang.). dutchsubmarines.com. [dostęp 2016-09-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-14)].
  12. a b R.H. Gibson, Maurice Prendergast: Niemiecka wojna podwodna 1914-1918. Oświęcim: 2014, s. 313.
  13. Igor Witkowski: U-booty. Historia niemieckich okrętów podwodnych. Warszawa: 2009, s. 14.
  14. a b c d Wojciech Holicki. Pechowy rejs pod Harwich. „Okręty”. 1 (1), s. 12, 2011. 
  15. a b Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: 1989, s. 44.
  16. Gordon Williamson: U-boats of the Kaiser's Navy. Botley, Oxford: 2002, s. 12.
  17. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 152.
  18. Oberleutnant zur See Herbert Pustkuchen (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  19. a b c d e f g Wojciech Holicki. Pechowy rejs pod Harwich. „Okręty”. 1 (1), s. 9, 2011. 
  20. HMT Leandros (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  21. a b c d e f g h i j k l BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 1 of 3 – Years 1914, 1915, 1916 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-09-22].
  22. Summerfield (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  23. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 172.
  24. Sverige (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  25. Amethyst (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  26. William Dawson (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  27. Bretwalda (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  28. Honiton (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  29. Saint Chamond (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  30. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 170.
  31. Monarch (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  32. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 174.
  33. Tord (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  34. a b c d e f g h i j Wojciech Holicki. Pechowy rejs pod Harwich. „Okręty”. 1 (1), s. 10, 2011. 
  35. Enfield (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  36. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 185.
  37. Brighton Queen (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  38. Newcastle (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  39. HMD Frons Olivae (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  40. HMT Erin Ii (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  41. HMD Star Of Buchan (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-20].
  42. Grappler (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-21].
  43. a b c Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 186.
  44. Ilaro (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-21].
  45. HMS Velox (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-21].
  46. Anglia (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  47. Lusitania (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  48. Falmouth Iii (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  49. Dotterel (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  50. Oberleutnant zur See Ulrich Mohrbutter (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  51. E 6 (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  52. Resono (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  53. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 185-186.
  54. Algerian (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  55. a b c d e f g h i j Wojciech Holicki. Pechowy rejs pod Harwich. „Okręty”. 1 (1), s. 11, 2011. 
  56. Albion Ii (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  57. Prinses Juliana (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  58. a b c d e f g h Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 209.
  59. Bandoeng (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  60. Dingle (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  61. La Flandre (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  62. Tummel (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  63. Hebe (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  64. Khartoum (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  65. Harriet (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  66. Clinton (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  67. Memento (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-22].
  68. Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara: 2007, s. 101.
  69. R.H. Gibson, Maurice Prendergast: Niemiecka wojna podwodna 1914-1918. Oświęcim: 2014, s. 89.
  70. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 222.
  71. a b Johan Ryheul: The Flandern U-boat bases and U-Bootflottille Flandern (ang.). uboat.net, 2002-09-01. [dostęp 2016-09-22].
  72. a b c d e Wojciech Holicki. Pechowy rejs pod Harwich. „Okręty”. 1 (1), s. 13, 2011. 

Bibliografia[edytuj]