Ubu Król czyli Polacy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Alfred Jarry, Deux aspects de la marionnette originale d'Ubu Roi - Marionetki na premierze w 1896 r.

Ubu Król, czyli Polacy (fr. Ubu Roi ou les Polonais) – dramat Alfreda Jarry’ego z 1896, lecz pisany jako pierwowzór w szkole w 1888 r. Uważany jest za prekursorski dla takich gatunków w sztuce jak surrealizm czy teatr absurdu. Sztukę charakteryzuje groteska, absurd, oraz satyra; dramat na język polski przetłumaczył Tadeusz Boy-Żeleński (1936).

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Pierwowzór napisany został przez Jarry’ego w czasach, gdy chodził do gimnazjum w Rennes w 1888 roku. Współautorami pierwotnej wersji, która nosiła tytuł Polacy byli jego szkolni koledzy, bracia Morin, którzy po zakończeniu I wojny światowej przedstawiali wersję, jako że byli jedynymi autorami dramatu. Pierwowzorem tytułowej postaci był nielubiany przez uczniów nauczyciel fizyki Hebert. W tym samym 1888 Jarry wystawił sztukę w szkolnym teatrzyku kukiełkowym.

Premiera[edytuj | edytuj kod]

Véritable portrait de Monsieur Ubu, drzeworyt oryginalny Alfreda Jarryego

Pierwsze wystawienie sztuki miało miejsce 10 grudnia 1896 w paryskim Théâtre de l’Œuvre, leżącym w dziewiątej dzielnicy Paryża. Jarry pracował wówczas jako sekretarz dyrektora teatru i namówił go do wystawienia swojego dramatu. Podczas premiery doszło do skandalu. Pierwsze słowo „grówno” (fr. merde/„merdre”) wywołało poruszenie wśród publiczności. Wśród zgromadzonych zasiadał między innymi irlandzki poeta William Butler Yeats, a także paryska elita artystyczna. Po premierze sztukę zdjęto z repertuaru.

Wydania[edytuj | edytuj kod]

Ubu roi, afisz z 1922

W formie książkowej dramat ukazał się dopiero w 1922 roku.

Jiří Voskovec i Jan Werich przełożyli Ubu Roi na Czeski jako Král Ubu, z premierą 1928 r. w Osvobozené divadlo. Po 1968 r. sztuka była zabroniona w Czechosłowacji.

Pierwsze wydanie polskie ukazało się w 1936 w przekładzie Tadeusza Żeleńskiego[1]. W 2003 ukazał się film Piotra Szulkina, podkreślający groteskę życia politycznego po upadku komunizmu[2].

Drugi przekład, autorstwa Jana Gondowicza ukazał się w 2006 roku. Trzeci przekład, autorstwa Aleksandry Małeckiej i Piotra Mareckiego ukazał się w 2015 roku.

Pierwsze angielskie wydanie Ubu Roi. Drama in Five acts followed by the Song of Disembraining ukazało się dopiero w 1951 r. w przekładzie i z przedmową Barbary Wright z Rysunkami Franciszki Themersonowej w oficynie londyńskiej Themersonów, Gaberbocchus Press[3].

W 1964 r. sztokholmski teatr dla lalek wystawił bardzo popularną wersję "Ubu Roi" reżysera Michael Meschke z scenografią Franciszki Themersonowej.[4]

Ubu Roi zostało przetłumaczone na Serbski pióra Ljubomira Draškića w 1964 r. i było wystawiane w bełgradskim teatrze Atelje 212 przez następne 20 lat z Zoranem Radmilovićem w głównej roli aż do śmierci aktora. W 1973 przedstawienie zostało sfilmowane.

W 1976 Jan Lenica nakręcił Film rysunkowy, Ubu et la Grande Gidouille.

W 1976–1977 Amerykanin Oakley Hall III przetłumaczył Ubu Roi jako Ubu Rex i wystawił spektakl w Nowym Jorku Off-Off-Broadway oraz w Lexington Conservatory Theatre[5], [6].

W 1983 Jonas Vaitkus przedstawił sztukę na Litwie jako Karalius Ūbas.

W 1990–1991 Krzysztof Penderecki skomponował Ubu RexOpera buffa w dwóch aktach (Libretto: Jerzy Jarocki, na podstawie dramatu Ubu Roi Jarry’ego na zaproszenie Opery Monachijskiej.

W 1995 wydanie Ubu Rock, Andreia Belgradera i Shelly Bercowej, przy muzyce Rusty Magee-a, miało premierę w American Repertory Theater.

W 1996 Král Ubu, ukazał się w czeskim filmie F. A. Brabeca. Otrzymał trzy wyróżnienia czeskie.

W 1996-1997 Sherry C. M. Lindquist pokazała swą wersję w teatrze lalkowym Hystopolis Productions w Chicago oraz w nowojorskim The Public Theater, a potem w Edison Theater, St. Louis, Missouri.

W 1998 Jane Taylor wydała Ubu Roi jako Ubu and the Truth Commission (1998), krytykując Komisję Prawdy i Pojedniania w Południowej Afryce.

21 wiek[edytuj | edytuj kod]

2012 hinduska wersja Ubu Roi, w National School of Drama, Delhi, reżyser, Deepan Sivaraman

W 2010 David Ball wydał nowe amerykańskie tłumaczenie w antologii The Norton Anthology of Drama które przedstawiono w West Virginia University tego samego roku.

W 2011 Giannina Braschi, inspirowana przez korupcję wytyczoną w sztucę Ubu Roi, nawiązuje do opowiadań absurdalnych w Puerto Rico o United States of Banana i marzeniach niepodległościowych wyspy po upadku imperium amerykańskiego[7].

W 2013 Australijczyk Dash Kruck przedstawił sztukę w Brisbane odnośnie do premiera Queensland Campbella Newmana[8].

W 2014, One Little Goat Theatre Company w Toronto przedstawił Ubu Mayor: A Harmful Bit of Fun, przybliżając go do kontrowersyjnego burmistrza tego miasta, Roba Forda oraz jego brata, Doug Ford Jr.

W 2016 Jared Strange przedstawił UBU ROY: An American Tale, z perspektywy amerykańskich wyborów w 2016 w Lubbock w Teksasie[9].

W 2020, sztuka była przedstawiona w Tasmanii w miejscowości Cataract Gorge.

W lutym 2020, była premiera UBU w teatrze Vernal & Sere Theatre, w Atlancie gdzie król jest niby rektorem amerykańskiego gimnazjum które odzwierciadla cały system rządowy w USA i jak traktuje obywateli.

Streszczenie[edytuj | edytuj kod]

Tło sztuki jest bazowane głównie na trzech tragediach szekspirowskich, tzn. Makbet, Hamlet oraz Król Lear. Sam tytuł jest oparty na greckiej sztuce Sofoklesa Król Edyp i stylowo sztuka jest uważana jako spokrewniona z groteską francuskiego renesansowego autora François Rabelais i jego komicznych opowiadaniach o wyolbrzymionych postaciach Gargantua i Pantagruel[10][11]. Mimo dziecinnych i nieprzyzwoitych zwrotów tekst sięga w głębiny odpowiadających zagadnieniom które zajmowały twórców symbolizmu[12], stąd niektórzy krytycy uważają Jarry-ego jako pisarza należącego do tego nurtu literackiego[13].

Początek sztuki przedstawia pochodzącego z Francji Ubu, byłego króla Aragonii, który po przybyciu do Polski zostaje rotmistrzem dragonów króla Wacława. Pewnego dnia jego żona Ubica namawia męża do zamachu stanu i do zabicia Wacława razem z rodziną. W spisku Ubu pomaga rotmistrz Bardior i jego żołnierze. Ubu udaje się przejąć władzę w Polsce i zabić króla, jednak jeden z jego synów, Byczysław, uchodzi z życiem. Duch zamordowanego króla ukazuje się synowi i błaga o zemstę. Ubu sprawuje okrutne rządy w Polsce, rabując poddanych i mordując nieposłuszne jednostki szlachty aby zdobyć ich majątki. Jeden z podwładnych Ubego spiskuje wobec niemu i jest aresztowany, ale ucieka do Rosji gdzie namawia cara do wojny z Ubu. Ten wybiera się na konfrontację z Rosjanami a równocześnie jego żona zabiera się do kradzieży pieniędzy i wartości na zamku. Byczysław w między czasie staje na czele powstania i wyrzuca Ubicę z zamku. Rosjanie pokonują Ubu a jego szeregi zostają rozbite, jego żona wraca do niego i zostają atakowani przez niedźwiedzia. Ubica wtem udaje że jest archaniołem Gabrielem aby go przestraszyć i wymusić od niego przebaczenie za jej kradzieże od niego. On i ona się mocują ale ona zostaje ocalona kiedy przybywa Byczysław który ściga za Ubu. Ubu broni się trupem zdechłego niedźwiedzia. Po pewnym czasie Ubu zostaje obalony, na tron wstępuje Byczysław, a uzurpator wraz z żoną ucieka do rodzimej Francji. Na tym kończy się sztuka.

Postacie dramatu[edytuj | edytuj kod]

  • Ubu
  • Ubica
  • Rotmistrz Bardior
  • Król Wacław
  • Królowa Rozamonda
  • Bolesław, Władysław, Byczysław; ich synowie
  • Generał Lacsy
  • Stanisław Leszczyński
  • Jan III Sobieski
  • Mikołaj Reński
  • Car Aleksy
  • Żyron, Piła, Kotys; Palotyni
  • Spiskowcy i Żołnierze
  • Lud
  • Michał Fiodorowicz
  • Szlachta
  • Urzędnicy
  • Cienie przodków
  • Rajcy
  • Finansiści
  • Pachołki Fynansowe
  • Chłopi
  • Cała Armia Rosyjska
  • Cała Armia Polska
  • Straż Pani Ubu
  • Kapitan
  • Niedźwiedź
  • Koń fynansowy
  • Machina do Wymóżdżania
  • Załoga
  • Kapitan okrętu

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gliński, Mikołaj: Król Ubu, czyli Polacy - Oczami Polaków. culture.pl, 2013-09-30. [dostęp 2020-06-16].
  2. Ubu król (2003) - IMDb, www.imdb.com [dostęp 2020-07-09].
  3. Jarry. Ubu Roi. Drama in Five acts followed by the Song of Disembraining. First English translation and preface by Barbara Wright. Drawings by Franciszka Themerson. London: Gaberbocchus Press. 1951
  4. Meschke website with photograph of his Ubu
  5. Hall, Oakley, III: Jarry and Me: The Autobiography of Alfred Jarry. Absintheur Press, 2010. ISBN 978-0-9774214-5-9. (ang.)
  6. Oakley Hall III. "UBU ROI by Alfred Jarry; Translated by Oakley Hall III" (Script and Production Notes). Firlefanz-Gallery.com. (Data dostępu 23 grudnia 2017)
  7. Braschi, Giannina. What to Read Now: Mixed-Genre Literature. „World Literature Today”, 2012 (ang.). [dostęp 25 marca 2018]. 
  8. Vena Cava Productions presents UBU ROI. Wherevent (2013-07-22). (data dostępu 2014-05-25)
  9. Kelly, Aden: LCT After Dark debuts Thursday. [dostęp 2016-11-03].
  10. Faustroll, Dr. Pataphysica 2: Pataphysica E Alchimia, Volume 2. Universe (2004). (ang.) ​ISBN 978-0-595-33745-3
  11. Offord, M. H. Francophone Literatures: A Literary and Linguistic Companion. Psychology Press (2001). ​ISBN 978-0-415-19840-0​ s. 123 (ang.)
  12. Jarry, Alfred. The Ubu Plays. Nick Hearn Books, Ltd. 1997. Introduction (po angielsku)
  13. Innes, Christopher: Avant-Garde Theatre: 1892-1992. Routledge, 1993, s. 24. ISBN 0-415-06517-8. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jarry, Alfred, Ubu Król, wyd. Zielona Sowa, 2002.
  • Innes, Christopher, Avant Garde Theatre 1892-1992. London and New York: Routledge, 1993.
  • Pile, Stephen, The Return of Heroic Failures, Harmondsworth, Penguin Books, 1988.
  • Taylor, Jane, Ubu and the Truth Commission. Cape Town: University of Cape Town Press, 2007.