Przejdź do zawartości

Ujazd (powiat tomaszowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ujazd
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Pomnik Tadeusza Kościuszki (1979–2010)
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 łódzkie

Powiat

tomaszowski

Gmina

Ujazd

Prawa miejskie

1428–1870, 2023

Burmistrz

Artur Pawlak

Powierzchnia

10,30 km²

Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość


1720[1]
167 os./km²

Strefa numeracyjna

44

Kod pocztowy

97-225[2]

Tablice rejestracyjne

ETM

Położenie na mapie gminy Ujazd
Mapa konturowa gminy Ujazd, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Ujazd”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, w centrum znajduje się punkt z opisem „Ujazd”
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa konturowa województwa łódzkiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Ujazd”
Położenie na mapie powiatu tomaszowskiego
Mapa konturowa powiatu tomaszowskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Ujazd”
Ziemia51°35′40″N 19°55′37″E/51,594444 19,926944
TERC (TERYT)

1016104

SIMC

0554721

Urząd miejski
pl. Kościuszki 6
97-225 Ujazd
Strona internetowa
BIP

Ujazdmiasto w Polsce położone w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Ujazd.

Od 1428 miasto szlacheckie[3]. Zdegradowany do rangi wsi 31 maja 1870 roku i włączony do gminy Łazisko jako jej nowa siedziba[4]. 21 września 1953 stał się siedzibą gminy Ujazd[5], a w latach 1954–1972 gromady Ujazd[6]. Od 1973 ponownie w reaktywowanej gminie Ujazd[7]. W latach 1975–1998 należał administracyjnie do województwa piotrkowskiego. Status miasta odzyskał 1 stycznia 2023[8].

Jest drugim miastem w Polsce o nazwie Ujazd.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Geograficznie Ujazd położony jest w środkowej Polsce, na Równinie Piotrkowskiej. Przez miasto przepływa rzeczka Piasecznica, lewobrzeżny dopływ Czarnej.

Ujazd leży w historycznej ziemi łęczyckiej, w XVI w. położony był w powiecie brzezińskim województwa łęczyckiego[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pałacyk Ostrowskich przed remontem
Kościół św. Wojciecha

Ujazd wzmiankowany został po raz pierwszy w 1283 r. jako włość rycerska Racibora, podłowczego łęczyckiego. W 1428 r. król Władysław Jagiełło nadał wsi, należącej do Piotra Tłuka ze Strykowa, miecznika łęczyckiego, prawa miejskie[10]; w ten sposób Ujazd zaliczony został do rzędu miast prywatnych. W 1476 r. słynny polski dowódca z okresu wojny trzynastoletniej Piotr Dunin zakupił miasto wraz z zamkiem oraz przynależnymi wsiami od Stanisława Warszyckiego za 8 tysięcy florenów węgierskich i część wsi Święte w powiecie brzeskokujawskim. Piotr Dunin wkrótce rozbudował istniejący wcześniej zamek. Mimo wzniesienia tu rezydencji właścicieli, poszerzenia miejscowości o „nowe miasto” i kilkakrotnego potwierdzenia przywilejów miejskich, Ujazd nigdy nie rozwinął się w większy ośrodek. Na jego losach negatywnie odbił się od lat 20 XIX w. dynamiczny rozwój pobliskiego Tomaszowa, założonego przez rodzinę Ostrowskich – właścicieli Ujazdu od XVIII w. W 1870 r. liczące niespełna 1200 mieszkańców miasteczko zaliczone zostało wraz z kilkuset innymi lokacjami Królestwa Kongresowego do rzędu wsi przez administrację carską. Sytuacji tej nie zmieniło przejściowe ożywienie gospodarcze miejscowości, spowodowane wybudowaniem przez Ujazd linii kolejowej między Koluszkami a Tomaszowem w 1885 r. Okupacja niemiecka 1939–1945 przyniosła wymordowanie społeczności żydowskiej, tradycyjnie stanowiącej istotną część ludności Ujazdu (64% w 1870 r.).

Podczas okupacji hitlerowskiej, w lecie 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 800 Żydów. W październiku 1942 zostali wywiezieni do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani[11].

Odzyskanie praw miejskich (2023)[edytuj | edytuj kod]

W 2021 roku zrodziła się inicjatywa przywrócenia Ujazdowi praw miejskich. W dniach 7–27 lutego 2022 przeprowadzone zostały konsultacje społeczne[12]. Z ponad 6000 uprawnionych, w konsultacjach udział wzięły 1252 osoby (frekwencja 20,55%), z czego 1159 głosujących było za nadaniem Ujazdowi statusu miasta (92,57% głosujących), 62 osoby były przeciwko, a 31 wstrzymało się od głosu[13]. Dnia 22.03.2022, głosami 12 radnych, Rada Gminy Ujazd przyjęła uchwałę LIII/407/2022 o wystąpieniu z wnioskiem o nadanie statusu miasta miejscowości Ujazd[14]. 1 stycznia 2023 doszło do przywrócenia statusu miasta[8].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Ujazd zachował zręby miejskiego układu przestrzennego z dwoma rynkami (stare i nowe miasto), małomiasteczkowym typem zabudowy oraz rezydencją szlachecką. Do wyróżniających się obiektów w mieście należą:

  • kościół św. Wojciecha, barokowy z lat 1676–1680
  • pałacyk Ostrowskich, wzniesiony na XV-wiecznych fundamentach, wielokrotnie przebudowywany w XIX i XX w., otoczony parkiem krajobrazowym (14 ha).

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[15] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • kościół parafialny pw. św. Wojciecha, 2 poł. XVII w., nr rej.: 14-I-14 z 20.09.1947 oraz 14 z 27.05.1967
  • dzwonnica, XVIII w., nr rej.: 372 z 27.05.1967
  • kaplica cmentarna pw. św. Anny, 1834?, nr rej.: 410-I-19 z 20.09.1947
  • plebania, obecnie dom parafialny, drewniana, 1850, nr rej.: 391-I-17 z 24.05.1947 oraz 339 z 30.05.1967
  • pałacyk Ostrowskich (założycieli Tomaszowa Mazowieckiego), przebudowany w 1812, nr rej.: 371 z 27.05.1967

W latach 1979–2010 charakterystycznym elementem krajobrazu Ujazdu był pomnik Tadeusza Kościuszki na pl. Kościuszki. Był on rzadkim w rzeźbie przykładem przedstawienia postaci jedynie od kolan w górę[16]. Przy okazji zmiany wyglądu placu pomnik został usunięty, a następnie odkupiony przez prywatną osobę i ustawiony na klombie na posesji.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-04].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 1324 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  3. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15.
  4. Postanowienie z 23 stycznia (4 lutego) 1870, ogłoszone 19 (31) maja 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 77).
  5. Dz.U. z 1953 r. nr 42, poz. 199.
  6. Uchwała Nr 29/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 4 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu brzezińskiego; w ramach Zarządzenia Nr Or. V-167/1/54 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 22 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 4 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 11, Poz. 39).
  7. Uchwała Nr XIX/100/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 9 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie łódzkim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 20 grudnia 1972, Nr. 14, Poz. 185).
  8. a b Dz.U. z 2022 r. poz. 1597.
  9. Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Stanisław Trawkowski (red.). T. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2: Komentarz, indeksy. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk, 1998, s. 131. ISBN 83-86301-75-9. [dostęp 2022-01-18].
  10. Łukasz Ćwikła: Walerian Olszowski herbu Prus II (zm. 1650), ojciec prymasa Andrzeja Olszowskiego i dobrodziej familii w pamięci potomstwa wyrażonej na nagrobku ojca w Stolcu. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica Nr 98 (2017), s. 11.
  11. Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 338.
  12. Uchwała L/391/22.
  13. Wyniki Ujazd.
  14. Uchwała 407.
  15. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 2008-09-19].
  16. Adam Czerwiński: Lokalny patriotyzm: Po co Tadeuszowi Kościuszce nogi?. Gazeta.pl, 29 kwietnia 2010. [dostęp 2010-04-30]. Pomnik „do kolan” powstał wskutek uszkodzenia dolnej części formy wykonywanej w zakładach w Niewiadowie (rzeźba wykonana z żywicy poliestrowej). Za zgodą twórcy pomnika obcięto uszkodzony fragment.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Z dziejów Ujazdu koło Tomaszowa Mazowieckiego. Rezydencje, kościół, miasteczko, red. L. Kajzer, Łódź–Ujazd 2005

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]