Układ Warszawski

Układ Warszawski

Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej

Mapa Układu Warszawskiego
Język roboczy	język rosyjski
Siedziba	Moskwa pr. Leningradski 41 (Ленинградский проспект)
Członkowie	Albania Bułgaria Czechosłowacja Niemiecka Republika Demokratyczna Polska Rumunia Węgry Związek Radziecki
Dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych	Iwan Koniew (pierwszy) Piotr Łuszew (ostatni)
Utworzenie	14 maja 1955 w Warszawie
Rozwiązanie	1 lipca 1991

Konferencja w Sali Kolumnowej pałacu Rady Ministrów (obecnie Pałac Prezydencki), w czasie której podpisano Układ Warszawski

Dokument Układu Warszawskiego – podpisy sygnatariuszy

Układ Warszawski (oficjalna nazwa: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej; ros. Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи, ang. Warsaw Pact) – organizacja polityczno-wojskowa państw bloku wschodniego z dominującą rolą Związku Radzieckiego. Formalnie powstał na podstawie deklaracji bukaresztańskiej, jako reakcja na powstanie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) i zawarcie układów paryskich w 1954 roku, przewidujących remilitaryzację przyjętej do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w 1955 roku Republiki Federalnej Niemiec. Celem utworzenia Układu Warszawskiego było ujednolicenie polityki zagranicznej i militarnej Związku Radzieckiego i państw od niego uzależnionych. Sankcjonował istniejące od zakończenia II wojny światowej podporządkowanie Związkowi Radzieckiemu państw Europy Środkowo-Wschodniej wraz z ich siłami zbrojnymi, stanowił strukturę umożliwiającą Związkowi Radzieckiemu pełną kontrolę nad siłami zbrojnymi i polityką obronną państw członkowskich oraz był wykorzystywany w polityce Związku Radzieckiego w konfrontacyjnych stosunkach z Zachodem.

Jego formalne zasady zostały określone w 1955 roku przez I Sekretarza Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Nikitę Chruszczowa.

Układ podpisano 14 maja 1955 roku w pałacu Rady Ministrów w Warszawie, a wszedł w życie z dniem 4 czerwca 1955 roku, gdy dokumenty ratyfikacyjne zostały złożone Rządowi PRL – będącemu zgodnie z art. 10 depozytariuszem – przez ostatnią z układających się stron – Ludową Republikę Albanii. Sejm PRL ratyfikował układ Uchwałą z dnia 19 maja 1955 roku.

Sporządzony w czterech językach autentycznych: polskim, rosyjskim, czeskim i niemieckim. Zarejestrowany przez Sekretariat ONZ 10 października 1955 r.

Art. 7 zabraniał udziału w jakichkolwiek koalicjach lub sojuszach i zawierania porozumień, których cele pozostają w sprzeczności z celami Układu.

Układ był otwarty dla wszystkich miłujących pokój państw, bez względu na ich ustrój (art. 9).

Art. 11 Układu deklarował jego rozwiązanie w przypadku utworzenia w Europie systemu bezpieczeństwa zbiorowego i zawarcia w tym celu Ogólnoeuropejskiego Układu o bezpieczeństwie zbiorowym, do czego wytrwale dążyć będą Układające się Strony.

Układ miał obowiązywać przez 30 lat (art. 11). 26 kwietnia 1985 roku jego ważność przedłużono o następne 20 lat, z możliwością przedłużenia o dalsze 10 lat w razie niewypowiedzenia. Istniał do 1 lipca 1991 roku.

Ustanowiono wspólne dowództwo Układu w Moskwie. Sztaby wojsk państw członkowskich podlegały X Zarządowi Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich pełniącego rolę Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych. Naczelny Dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego jednocześnie pełnił funkcję I Zastępcy Ministra Obrony Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Członkowie

Mapa krajów Układu Warszawskiego

Państwa członkowskie NATO i Układu Warszawskiego na przełomie 1989/1990

• Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
• Ludowa Republika Albanii (zawiesiła współpracę w 1961 roku, wystąpiła z Układu 12 września 1968 roku)
• Ludowa Republika Bułgarii
• Czechosłowacka Republika Socjalistyczna
• Niemiecka Republika Demokratyczna (w strukturach wojskowych od 1956 roku, wystąpiła z Układu 25 września 1990 roku)
• Polska Rzeczpospolita Ludowa
• Rumuńska Republika Ludowa (od 1965 Socjalistyczna Republika Rumunii)
• Węgierska Republika Ludowa

czyli wszystkie państwa socjalistyczne ówczesnej Europy poza Socjalistyczną Federacyjną Republiką Jugosławii.

Członkowie Układu Warszawskiego mieli bronić się wspólnie w przypadku ataku na którekolwiek z państw-sygnatariuszy.

Art. 4 Układu:

W przypadku napaści zbrojnej w Europie na jedno lub kilka Państw Stron Układu, dokonanej przez jakiekolwiek państwo lub grupę państw, każde Państwo Strona Układu, realizując prawo do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej, zgodnie z artykułem 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli państwu lub państwom, na które dokonana została taka napaść, natychmiastowej pomocy, indywidualnie i w porozumieniu z innymi Państwami Stronami Układu, wszelkimi środkami, jakie będzie uważało za niezbędne, włączając zastosowanie siły zbrojnej. Państwa Strony Układu będą niezwłocznie konsultować się w sprawie wspólnych kroków, które należy podjąć w celu przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. O krokach, podjętych na podstawie niniejszego artykułu, zawiadomiona będzie Rada Bezpieczeństwa zgodnie z postanowieniami Karty Narodów Zjednoczonych. Kroki te zostaną wstrzymane, gdy Rada Bezpieczeństwa podejmie środki, niezbędne dla przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

Potencjalnym przeciwnikiem było NATO powstałe w 1949 roku. Układ pomijał radzieckie bazy na terytorium jego członków (regulowały to dwustronne umowy ZSRR z danym państwem). Jego rozwiązanie nie zmieniałoby również podobnie dwustronnych układów o przyjaźni i wzajemnej pomocy.

Doktryna wojenna

Pałac Rady Ministrów w Warszawie

Doktryna Układu Warszawskiego, zgodnie z przyjętymi ustaleniami, miała oficjalnie charakter obronny. W praktyce traktowano jednak Układ jako przeciwwagę dla „imperialistycznego zagrożenia” ze strony NATO, a zwłaszcza Stanów Zjednoczonych Ameryki.

W latach 1955–1965 doktryna wojenna UW opierała się na radzieckiej strategii prowadzenia działań wojennych w formie zmasowanych uderzeń rakietowo-jądrowych połączonych z błyskawicznym natarciem w skali strategicznej w celu opanowania terytorium przeciwnika i pozbawienia go możliwości kontynuowania wojny. Dopuszczano możliwość wykonania uprzedzających uderzeń jądrowych w sytuacji stwierdzenia zagrożenia niespodziewanym atakiem. Był to odpowiednik amerykańskiej doktryny „zmasowanego odwetu”. Koalicyjność doktryny przejawiała się w podzieleniu zadań między państwa członkowskie. Siły Zbrojne Związku Radzieckiego miały wykonać uderzenia strategiczne z użyciem broni jądrowej, działania na morzach i oceanach realizować miały połączone floty państw UW, natomiast działania na kontynencie europejskim miały prowadzić siły lądowe i lotnictwo taktyczne wszystkich państw Układu, przy czym na zasadniczych kierunkach strategicznych przewidziane było użycie tylko związków operacyjnych Armii Radzieckiej.

W latach 1966–1980 w założeniach doktryny wojennej Układu przyjmowano możliwość stopniowego rozwoju działań począwszy od wojny z wykorzystaniem środków konwencjonalnych poprzez ograniczone użycie broni jądrowej, a kończąc na użyciu broni masowego rażenia na dużą skalę. Zastosowanie broni jądrowej miało nastąpić dopiero w przypadku jej użycia przez wojska NATO. W dalszym ciągu dużą wagę przywiązywano do wykonania strategicznego natarcia na terytorium przeciwnika w celu szybkiego rozbicia jego zasadniczych sił oraz opanowania ważnych ośrodków gospodarczych. Koncepcja ta była zbliżona do amerykańskiej doktryny „elastycznego reagowania”.

Medal pamiątkowy poświęcony Układowi Warszawskiemu opatrzony Orłem SZ PRL i napisem „Braterstwo broni na straży pokoju i socjalizmu”

Na początku lat 80. XX w. opracowano nową doktrynę opartą na zasadzie utrzymywania gotowości do prowadzenia wszelkich form działań wojennych. Zakładała ona możliwość prowadzenia wojny światowej z wykorzystaniem broni jądrowej lub bez niej oraz prowadzenia kilku wojen lokalnych o charakterze konwencjonalnym. W koncepcji tej wykluczano możliwość wykonania uprzedzających uderzeń jądrowych. Broń jądrowa miała być użyta tylko w przypadku jej zastosowania przez przeciwnika. Obok strategicznego natarcia na terytorium przeciwnika dopuszczano możliwość prowadzenia działań obronnych na dużą skalę.

Dokumenty dotyczące udziału Polski w Układzie Warszawskim ujawniane w latach 2005–2006 z inicjatywy Ministra Obrony Narodowej Radosława Sikorskiego potwierdzają, że doktryna wojenna Układu miała potencjalnie charakter ofensywny .

Struktura Układu

W strukturze Układu Warszawskiego znajdowały się organa kierownicze i konsultacyjne jak: Doradczy Komitet Polityczny, Zjednoczony Sekretariat, Komitet Ministrów Spraw Zagranicznych, Komitet Ministrów Obrony i Komitet Techniczny. Część wojskową stanowiły: Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych ze sztabem oraz wydzielone siły zbrojne poszczególnych państw (kontyngenty) tworzące Zjednoczone Siły Zbrojne UW.

Doradczy Komitet Polityczny

Doradczy Komitet Polityczny był najwyższym organem polityczno-wojskowym. Stanowił forum konsultacji pomiędzy państwami-sygnatariuszami w sprawach dotyczących realizacji postanowień układu. Powołano go w styczniu 1956 r. na mocy art. 6 Układu o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej. Do jego najważniejszych zadań należało: prowadzenie konsultacji w sprawach dotyczących wspólnych interesów państw członkowskich, wypracowanie założeń koalicyjnej doktryny wojennej, ocena aktualnej sytuacji polityczno-militarnej, podejmowanie decyzji w sprawach zapewnienia wspólnej obrony i umacniania zdolności obronnych państw sojuszu, powoływanie nowych organów doradczych i dowodzenia oraz przyjmowanie sprawozdań Naczelnego Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych o stanie koalicyjnej obronności. W skład Doradczego Komitetu Politycznego wchodzili premierzy rządów państw-sygnatariuszy, ministrowie spraw zagranicznych, I sekretarze partii komunistycznych i ministrowie obrony narodowej. W składzie delegacji biorących udział w obradach, oprócz premierów, ministrów obrony narodowej i spraw zagranicznych oraz I sekretarzy, uczestniczyli również przedstawiciele partii komunistycznych, sztabów generalnych, ministerstw nadzorujących produkcję zbrojeniową, eksperci itp. Przewodniczącymi obrad Doradczego Komitetu Politycznego byli przedstawiciele poszczególnych państw członkowskich, którzy pełnili tę funkcję kolejno przez rok.

Zjednoczony Sekretariat

Zjednoczony Sekretariat utworzono na mocy uchwały Doradczego Komitetu Politycznego przyjętej podczas posiedzenia w Pradze w 1956 r. W jego skład weszli: sekretarz generalny, sekretarze państw członkowskich Układu, będący jednocześnie zastępcami sekretarza generalnego oraz pomocnik sekretarza generalnego ds. organizacyjnych. Sekretariat miał charakter czysto techniczny i funkcjonował tylko podczas obrad Doradczego Komitetu Politycznego. Dopiero w 1976 r., podczas narady Doradczego Komitetu Politycznego w Bukareszcie, utworzono stały Zjednoczony Sekretariat, do którego weszli przedstawiciele wszystkich państw-stron Układu Warszawskiego. Jego zadaniem było prowadzenie działalności organizacyjno-technicznej związanej z funkcjonowaniem Doradczego Komitetu Politycznego i nowo powołanego Komitetu Ministrów Spraw Zagranicznych.

Komitet Ministrów Spraw Zagranicznych

Komitet Ministrów Spraw Zagranicznych powstał w 1976 r. jako polityczny organ konsultacyjny Doradczego Komitetu Politycznego i był przeznaczony do utrzymywania bieżącej współpracy politycznej państw członkowskich. Do jego podstawowych zadań należały: wymiana informacji i poglądów w dziedzinie polityki zagranicznej, przygotowanie rekomendacji dla Doradczego Komitetu Politycznego, opracowanie propozycji działań wynikających z jego uchwał oraz rozpatrywanie bieżących spraw zlecanych przez Doradczy Komitet Polityczny . Posiedzenia Komitetu poprzedzane były roboczymi spotkaniami wiceministrów spraw zagranicznych lub ekspertów.

Komitet Ministrów Obrony

Był najwyższym organem wojskowym Układu. Stanowili go Ministrowie Obrony poszczególnych państw. Oprócz ministrów obrony w jego składzie znajdował się naczelny dowódca ZSZ i szef Sztabu ZSZ. Zadaniem Komitetu było ustalanie zakresu wspólnych przedsięwzięć wojskowych, a zwłaszcza: zakresu ćwiczeń i manewrów sojuszniczych oraz gier wojennych i ćwiczeń dowódczo-sztabowych, współpracy w zakresie szkolenia sztabów i wojsk, ujednolicenia instrukcji, regulaminów i przepisów wojskowych, wprowadzenia nowych wzorów uzbrojenia, zabezpieczenia logistycznego wojsk układu itp. Jego posiedzenia odbywały się raz w roku lub częściej w razie takiej potrzeby. Przewodniczącymi obrad byli poszczególni ministrowie obrony, którym powierzano tę funkcję w kolejności alfabetycznej nazw państw członkowskich. Pomiędzy posiedzeniami Komitetu przewodniczącym był minister obrony kraju, w którym odbyło się ostatnie posiedzenie.

Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych

Utworzone na podstawie art. 5 Układu. Stanowiło najwyższy organ dowodzenia Układu. Na jego czele stał Naczelny Dowódca ZSZ, którym był marszałek Armii Radzieckiej, będący jednocześnie pierwszym wiceministrem obrony narodowej ZSRR, pierwszy zastępca naczelnego dowódcy – szef Sztabu ZSZ, będący jednocześnie pierwszym zastępcą szefa Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych ZSRR oraz zastępcy naczelnego dowódcy do spraw armii sojuszniczych, którymi byli początkowo ministrowie obrony państw-sygnatariuszy, a potem wiceministrowie obrony. Oprócz tego naczelnemu dowódcy ZSZ podlegali zastępcy do spraw: lotnictwa, obrony powietrznej, marynarki wojennej, uzbrojenia i tyłów, a także szef wojsk rakietowych i artylerii. Zastępcy ds. lotnictwa, marynarki wojennej oraz uzbrojenia i tyłów kierowali samodzielnymi organami dowodzenia, jak: Zarząd Dowodzenia Wojsk Lotniczych, Zarząd Dowodzenia Marynarki Wojennej i Zarząd Tyłów Operacyjnych. Natomiast szef wojsk rakietowych i artylerii kierował Oddziałem Wojsk Rakietowych i Artylerii. Dowództwo nad wydzielonymi wojskami każdego z państw sprawowali ministrowie obrony tych państw.

Rada Wojskowa Dowództwa ZSZ

Od 1969 przy Zjednoczonym Dowództwie Sił Zbrojnych funkcjonowała Rada Wojskowa. W skład Rady, oprócz naczelnego dowódcy ZSZ, wchodzili jego zastępcy, w tym zastępcy z poszczególnych armii sojuszniczych w randze wiceministrów, szef Sztabu ZSZ i szef Wojskowej Rady Naukowo-Technicznej będący jednocześnie zastępcą naczelnego dowódcy ZSZ ds. uzbrojenia. Do podstawowych zadań Rady należało wypracowanie kierunków działań w zakresie przygotowania narodowych kontyngentów wydzielonych do ZSZ. Posiedzenia Rady przeprowadzano dwa razy w roku. Obradom przewodniczył naczelny dowódca ZSZ. Odbywały się kolejno w poszczególnych państwach Układu Warszawskiego.

Wojskowa Rada Naukowo-Techniczna

Została utworzona w 1969 r. jako organ doradczy naczelnego dowódcy ZSZ. Do jej podstawowych zadań należało: planowanie i koordynacja prac naukowo-badawczych w ramach sojuszu, nadzorowanie procesu wdrażania nowego sprzętu bojowego, podejmowanie działań w zakresie standaryzacji i unifikacji uzbrojenia oraz koordynowanie działalności przemysłu zbrojeniowego. Szef Rady był jednocześnie zastępcą naczelnego dowódcy ZSZ ds. uzbrojenia.

Komitet Techniczny Zjednoczonych Sił Zbrojnych

Utworzono w 1969 r. jako organ wykonawczy Wojskowej Rady Naukowo Technicznej. Do jego zadań należało: wypracowywanie wytycznych w zakresie działalności naukowo-badawczej i badawczo-rozwojowej, ocena stanu uzbrojenia i wyposażenia armii sojuszu, podejmowanie działań na rzecz modernizacji uzbrojenia i sprzętu wojskowego oraz określanie norm standaryzacyjnych. W ramach prac wnikliwie analizowano kierunki rozwoju uzbrojenia potencjalnego przeciwnika, ustalając na tej podstawie programy dalszych badań i prac konstrukcyjnych bądź też modernizacji wzorów uzbrojenia znajdujących się na wyposażeniu armii sojuszu. W strukturze Komitetu znajdowały się oddziały: planowania ogólnego, uzbrojenia rakietowego i artyleryjskiego, uzbrojenia i techniki wojsk lotniczych i obrony powietrznej, uzbrojenia i techniki marynarki wojennej, techniki wojsk specjalnych, techniki łączności, automatyzacji i przeciwdziałania radioelektronicznego, unifikacji systemów uzbrojenia i elektroniki, normalizacji wyrobów, części i materiałów, normalizacji dokumentacji systemów kodowania i klasyfikacji oraz informacji naukowo-technicznej. W Komitecie pełniło służbę 106 osób. W zarządach i oddziałach pracowali oficerowie służb technicznych poszczególnych armii. Siły Zbrojne PRL reprezentowało tam 15 oficerów.

Sztab ZSZ UW

Naczelnemu dowódcy ZSZ podlegał Sztab ZSZ, w skład którego wchodzili przedstawiciele sił zbrojnych państw członkowskich Układu. Sztab ZSZ utworzono w 1969, znajdował się w Moskwie przy pr. Leningradskim (Ленинградский проспект) 41, w budynku wybudowanego w 1931 r. b. dworca lotniczego Centralnego Lotniska im. Frunzego w Chodynce (Moskwa), od lat 40. XX w. w sztabie Moskiewskiego Okręgu Wojskowego, po rozpadzie Związku Radzieckiego Sztabie Koordynacji Współpracy Wojskowej Państw Członków WNP (Штаб по координации военного сотрудничества государств-членов СНГ), obecnie siedzibie Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (Организация Договора о Коллективной Безопасности). Do 1969 r. sztab funkcjonował w formie szkieletowej – istniało w nim tylko stanowisko szefa sztabu, którym był oficer Sił Zbrojnych ZSRR oraz stanowiska przedstawicieli armii sojuszniczych. Zadania sztabu faktycznie realizował Zarząd X Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych ZSRR. W 1969 r. Doradczy Komitet Polityczny przyjął Statut Zjednoczonych Sił Zbrojnych i Zjednoczonego Dowództwa UW na okres pokoju, który przewidywał utworzenie koalicyjnego Sztabu ZSZ. W skład jego struktury wchodziło: kierownictwo (szef sztabu, pierwszy zastępca, zastępca ds. operacyjnych, zastępca ds. marynarki wojennej i zastępy – przedstawiciele armii sojuszniczych), zarząd operacyjny (z oddziałami: operacyjnymi kierunku zachodniego i południowo-zachodniego, planowania ogólnego i informacji wojskowej oraz wydziałem służby topograficznej, hydrologicznej i meteorologicznej), szkolenia operacyjnego i bojowego (oddziały: szkolenia operacyjnego, szkolenia bojowego i planowania ogólnego), organizacyjno-mobilizacyjny (oddziały: organizacyjny i mobilizacyjny), łączności i automatyzacji (oddziały: łączności, służby częstotliwości, automatyzacji i stanowiska dowodzenia) i tyłów operacyjnych (oddziały: tyłów operacyjnych, teatru działań wojennych i transportu), a także samodzielne oddziały: inspekcji, wojsk lotniczych, obrony powietrznej, marynarki wojennej, walki radioelektronicznej, łączności kodowej i ogólny. W Sztabie ZSZ pracowało ogółem 206 osób, w tym 19 polskich oficerów różnych specjalności. Zajmowali oni stanowiska służbowe w kierownictwie Sztabu ZSZ, poszczególnych zarządach i samodzielnych oddziałach.

W 1973 uchwalono Konwencję o zdolności prawnej, przywilejach i immunitetach Sztabu i innych organów dowodzenia Zjednoczonych Sił Zbrojnych państw-stron Układu Warszawskiego.

Zjednoczone Siły Zbrojne

Składały się z kontyngentów wojsk operacyjnych sił zbrojnych poszczególnych państw Układu Warszawskiego. Wielkość kontyngentów uzgadniana była w formie dwustronnych porozumień pomiędzy rządem ZSRR a rządami pozostałych państw członkowskich. Uzgodnienia dokonywane były zwykle raz na pięć lat i wiązały się z przygotowywaniem planów rozwoju sił zbrojnych na kolejne pięciolecie. W okresie pokoju w składzie ZSZ UW znajdowały się tylko wytypowane jednostki posiadające wysoki poziom gotowości bojowej.

Wojska wydzielone do Zjednoczonych Sił Zbrojnych

• Siły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – 1 Armia Ogólnowojskowa i 2 Armia Ogólnowojskowa (po 5 dywizji) (użyta jednorazowo w 1968 w operacji Dunaj jako 2 Armia Wojska Polskiego), 4 Armia Ogólnowojskowa (3 dywizje) i 2 dywizje rezerwowe, 3 Armia Lotnicza (3 dywizje, 1 brygada) – łącznie 15 dywizji wojsk lądowych, w tym 5 pancernych, 8 zmechanizowanych i 2 desantowe, z których na wypadek wojny tworzono Front Nadmorski; Wojska Obrony Powietrznej Kraju (3 korpusy) wchodzące w skład systemu obrony powietrznej Układu Warszawskiego oraz Marynarka Wojenna PRL (3 Flotylla Okrętów).
• SZ CSRS – 1 i 4 Armia Ogólnowojskowa (po 4–5 dywizji), 2 Armia Rezerwowa (6 dywizji), 10 Armia Lotnicza – łącznie 15 dywizji wojsk lądowych, w tym 6 pancernych, z których na wypadek wojny tworzono Front Czechosłowacki.
• SZ NRD – 3 i 5 Armia Ogólnowojskowa (po 3 dywizje) oraz 5 dywizji rezerwowych – łącznie 11 dywizji wojsk lądowych, w tym 2 pancerne
• SZ Bułgarii – 1, 2 i 3 Armia Ogólnowojskowa (po 3 dywizje) – łącznie 9 dywizji wojsk lądowych
• SZ Rumunii – 2 i 3 Armia Ogólnowojskowa (po 4 dywizje) – łącznie 8 dywizji wojsk lądowych, w tym 2 pancerne
• SZ Węgier – 6 dywizji wojsk lądowych

Ze strony Sił Zbrojnych ZSRR w okresie pokoju wystawiano w skład ZSZ UW cztery grupy wojsk Armii Radzieckiej rozmieszczone na terytorium NRD, Czechosłowacji, Polski i Węgier. W 1990 w ich składzie znajdowały się:

• Zachodnia Grupa Wojsk w NRD – 1 Armia Pancerna, 2 Armia Pancerna, 3, 8 i 20 Armia Ogólnowojskowa (w każdej po 3-4 dywizje), 16. Armia Lotnicza
• Centralna Grupa Wojsk w Czechosłowacji – dwie dywizje pancerne, trzy dywizje zmechanizowane
• Północna Grupa Wojsk w Polsce – jedna dywizja pancerna i jedna zmechanizowana, 4 Armia Lotnicza
• Południowa Grupa Wojsk na Węgrzech – dwie dywizje pancerne i dwie zmechanizowane, dywizja lotnictwa myśliwskiego

W czasie wojny w skład ZSZ UW wchodziły dodatkowo radzieckie wojska operacyjne z zachodnich okręgów wojskowych Związku Radzieckiego.

Zestawienie Sił Zbrojnych państw sygnatariuszy UW (1990)

Liczebność sił zbrojnych państw członkowskich NATO i Układu Warszawskiego w 1973

Państwa	Liczba żołnierzy	Czołgi	Transp. opanc.	Wyrz. rak. oper i takt.	Samoloty bojowe
ZSRR	2 458 000	41 580	45 000	1121	5955
Polska	347 000	3330	4855	81	480
CSRS	199 700	4585	4900	77	407
NRD	173 100	3140	5900	80	307
Węgry	106 800	1435	2310	27	113
Bułgaria	117 500	2200	2365	72	234
Rumunia	171 000	3200	5000	50	380
Razem	3 573 100	59 470	70 330	1508	7876

Rola PRL w Układzie o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej

Zgodnie z „Protokołem uzgodnień między Radami Ministrów ZSRR i PRL” podpisanym w Moskwie w dniach 17–19 października 1955 roku Siły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, oprócz Wojsk OPK, miały wydzielić ze swojego składu wojska operacyjne zorganizowane we Front Polski (Nadmorski) złożony z trzech armii ogólnowojskowych i armii lotniczej. Front ten miał działać w II rzucie strategicznym Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego na nadmorskim kierunku operacyjnym (o charakterze pomocniczym) z zadaniem osłony prawego skrzydła głównego zgrupowania uderzeniowego Armii Radzieckiej działającego na kierunku centralnym oraz osłony wybrzeża morskiego przed ewentualnymi desantami sił NATO.

W 1955 roku w skład Frontu Polskiego wchodziły: 1 Armia Ogólnowojskowa wystawiana przez wojska Pomorskiego Okręgu Wojskowego i 2 Armia Ogólnowojskowa wystawiana przez wojska Śląskiego Okręgu Wojskowego stanowiące I rzut operacyjny. Ich zadaniem w początkowym okresie wojny była osłona granicy zachodniej Polski i zabezpieczenie mobilizacji całych sił zbrojnych. W składzie II rzutu operacyjnego przewidywano 4 Armię Ogólnowojskową, wystawianą przez wojska Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Działania Frontu Polskiego miała wspierać z powietrza 3 Armia Lotnicza. W chwili powstania Układu Warszawskiego armie I rzutu posiadały po trzy korpusy armijne (w każdym po dwie dywizje piechoty i dywizja zmechanizowana), a armia II rzutu miała korpus armijny i trzy dywizje obrony wybrzeża (mobilizowanych w czasie wojny). W dyspozycji dowództwa Frontu znajdowały się dwa korpusy zmechanizowane i trzy dywizje piechoty. Później zrezygnowano ze szczebla korpusu, a poszczególne armie miały w swoim składzie dywizje pancerne i zmechanizowane (1 i 2 Armia Ogólnowojskowa po pięć dywizji i 4 Armia – trzy dywizje). Dowództwu Frontu Polskiego podlegały dwie dywizje desantowe (w czasie wojny brygady) oraz zorganizowane w latach 70. i 80. XX w. trzy rezerwowe dywizje zmechanizowane.

Od połowy lat 80. XX w. SZ PRL wydzielały na wypadek wojny w skład Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego kontyngent wojskowy złożony z: pięciu dywizji pancernych, jedenastu dywizji zmechanizowanych (w tym trzy rezerwowe) i dwóch brygad desantowych oraz trzech dywizji lotniczych (polskie dywizje, pomimo struktury wzorowanej na dywizjach radzieckich, były znacznie słabsze – miały o 30% niższe stany żołnierzy i sprzętu bojowego (sił i środków)).

W ramach realizowanych zadań, określonych po raz pierwszy w „Planie operacji zaczepnej z 1965 r.”, polskie wojska operacyjne miały prowadzić działania zaczepne na nadmorskim kierunku operacyjnym w II rzucie strategicznym wojsk UW i zająć terytorium północnych Niemiec, Danii i Holandii. Jednostki wojsk desantowych (7 Dywizja Desantowa) i powietrznodesantowych (6 Dywizja Powietrznodesantowa) oraz jedna dywizja zmechanizowana (15 Dywizja Zmechanizowana) miały zająć wyspy Zelandia i Fionia przy wsparciu sił Marynarki Wojennej i radzieckiej Floty Bałtyckiej. Celem tej operacji było zamknięcie cieśnin duńskich i niedopuszczenie sił morskich NATO na Morze Bałtyckie (zabezpieczenie wybrzeża Polski, NRD i ZSRR przed desantami morskimi). Od połowy lat 80. XX w. przewidywano alternatywnie w planie możliwość prowadzenia działań obronnych w II rzucie strategicznym UW na linii Odry i Nysy Łużyckiej. Ćwiczenia związane z obroną zachodniej granicy Polski prowadzone były systematycznie od 1946 roku.

Wspólny system obrony powietrznej terytorium państw UW

W oparciu o systemy radiolokacyjne, rakietowe i dowodzenia produkcji radzieckiej w latach 60. XX w. stworzony został jednolity system obrony powietrznej łączący narodowe systemy poszczególnych państw-członków UW. Był on powieleniem modelu radzieckiego obrony strefowo-obiektowej. Zakładał wymianę informacji między dowództwami Obrony Powietrznej Kraju i współdziałanie w zwalczaniu naruszycieli wspólnej przestrzeni powietrznej. Dotyczyło to przede wszystkim państw i rejonów graniczących z państwami NATO i wybrzeży morskich. Od zachodnich granic NRD aż po Zatokę Fińską były rozmieszczone jednostki rakietowe, a na ich zapleczu lotniska ze stale dyżurującymi samolotami przechwytującymi. Był rozwijany i modernizowany do końca istnienia UW. Na dużą skalę zastosowano systemy rakietowe: S-75 „Dźwina”, S-75M „Wołchow”, S-125 „Newa”, S-200 „Wega” i ich mutacje. W Polsce było kilkadziesiąt takich dywizjonów. Planowano wprowadzanie nowych (np. S-300). Podstawą było wczesne wykrycie, zidentyfikowanie i namierzenie przeciwnika oraz szybki obieg informacji o nim. Układ Warszawski posiadał rozbudowaną sieć posterunków radiolokacyjnych i łączności, w większości produkcji radzieckiej.

Właśnie system OPK (i siły morskie) był punktem styku przeciwstawnych sił „zimnej wojny”, a mógł być niemal w każdej chwili początkiem rzeczywistego starcia. Obie strony wzajemnie usiłowały śledzić i kontrolować przeciwnika, nierzadko posuwając się do prowokacji. Stale nad Morzem Bałtyckim, w pobliżu granic państw UW patrolowały przestrzeń samoloty NATO, zwiadowcze i bojowe. Radzieckie samoloty pojawiały się u wybrzeży państw zachodnich. W przypadku pojawienia się przeciwnika był ogłaszany w tych jednostkach alarm bojowy, przygotowywano rakiety do startu, włączane były stacje naprowadzania rakiet, częstokroć podrywano w powietrze parę dyżurną (przechwytujących samolotów myśliwskich). Prowadzona była ożywiona łączność. Takie przypadki były na porządku dziennym. Paradoksalnie, te działania prowadzone regularnie i rutynowo pomagały utrzymać pewną równowagę, służyły bowiem kontroli sił i środków przeciwnika: czy zmieniła się ilość, dyslokacja dywizjonów rakietowych, lotnisk, czynnych stacji radarowych, ośrodków łączności, ich częstotliwości, mocy, sposobów pracy itp. Nad Bałtykiem przez wiele lat pojawiały się natowskie „Oriony”, „Nimrody”, a nawet samoloty „Blackbird”.

System służył również do wykrywania i powstrzymywania uciekinierów z własnego terytorium. W szczególności wiele takich przypadków miało miejsce w latach osiemdziesiątych XX w.

Broń jądrowa w UW

W okresie istnienia Układu Warszawskiego broń jądrową posiadała tylko Armia Radziecka. W chwili powstania Układu dysponowała ona 200 bombami jądrowymi (w tym czasie NATO miało 3067 ładunków jądrowych). Pozostałe kraje członkowskie dysponowały od początku lat 60. XX w. środkami przenoszenia broni jądrowej w postaci wyrzutni rakiet taktycznych i taktyczno-operacyjnych oraz samolotów nosicieli broni jądrowej. Arsenał jądrowy Układu Warszawskiego był systematycznie rozbudowywany, jednak zrównanie potencjałów UW i NATO nastąpiło dopiero w połowie lat 70. XX w. Państwa członkowskie UW wprowadzały na uzbrojenie nowe typy wyrzutni rakiet o większym zasięgu oraz nowocześniejsze typy samolotów. W 1986 roku liczba ładunków jądrowych będących w dyspozycji UW osiągnęła największy poziom – 40 723 ładunki. W następnych latach zaczęto ich redukcję. W chwili rozwiązania Układu w 1991 roku Związek Radziecki posiadał 28 595 ładunków jądrowych.

Broń jądrowa na terytorium Polski

Radziecka broń jądrowa znajdowała się na terytorium kilku państw Układu Warszawskiego. Według raportu CIA z 1979 roku ujawnionego w 1996 roku, 23 magazyny znajdowały się na terytorium: Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Polski, Czechosłowacji, Węgier i Rumunii. 11 spośród nich umiejscowionych było na terenie radzieckich lotnisk wojskowych, pozostałych 12 to integralne, pilnie strzeżone składy głowic dla rakiet taktycznych i taktyczno-operacyjnych oraz jądrowych bomb lotniczych.

Na terenie Polski broń jądrowa znajdowała się w kilku miejscach. W trzech radzieckich jednostkach wojskowych: w Templewie koło Trzemeszna Lubuskiego, w Brzeźnicy (koło Bornego Sulinowa) i w Podborsku koło Białogardu. Z nich, w wypadku wojny, miała być wydana polskim jednostkom rakietowym (cztery brygady rakiet operacyjno-taktycznych, czternaście dywizjonów rakiet taktycznych) i lotniczym. Było to łącznie 178 ładunków w formie głowic do rakiet i bomb lotniczych (w tym czasie Amerykanie na terenie Republiki Federalnej Niemiec posiadali ok. 10 tys. ładunków jądrowych, w tym 2500 do dyspozycji Bundeswehry). Jednostki wojsk rakietowych SZ PRL posiadały na uzbrojeniu wyrzutnie rakiet operacyjno-taktycznych (systemu R-300 „Elbrus” – według NATO: SCUD B) i wyrzutnie rakiet taktycznych (typu R-70 „Łuna M”). Wojska lotnicze miały na uzbrojeniu samoloty Su-7, a potem Su-22 przystosowane do przenoszenia bomb jądrowych. Broń jądrowa miała być użyta przez wojska Frontu Polskiego głównie do niszczenia dużych zgrupowań wojsk przeciwnika oraz jego środków przenoszenia broni masowego rażenia.

Jednostki Północnej Grupy Wojsk AR w Polsce posiadały amunicję jądrową na własny użytek: w składach lotniska w Szprotawie, prawdopodobnie w Bagiczu koło Kołobrzegu (składy lotniskowe) i innych. Ich liczba, rodzaj i moc nie zostały dotąd ujawnione. Składy mieściły się w rejonach dużej koncentracji wojsk radzieckich i były osłaniane przez jednostki „Specnazu”.

Decyzję o wydaniu ze składów i użyciu broni jądrowej mogło wydać tylko Dowództwo Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego, co miało zapobiec jej przypadkowemu wykorzystaniu przez dowódców niższych szczebli.

Operacje wojskowe UW

Układ Warszawski prowadził w ciągu swego istnienia tylko jedną operację wojskową – operację „Dunaj”, czyli interwencję podczas Praskiej Wiosny w Czechosłowacji, rozpoczętą 21 sierpnia 1968 zgodnie z tzw. doktryną Breżniewa, przy czym wzięły w niej udział siły zbrojne jedynie 5 członków sojuszu tj. Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Bułgarii, Węgier, Polski i ZSRR, podczas gdy Rumunia odmówiła udziału, zaś Albania w reakcji na inwazję formalnie wystąpiła z Układu Warszawskiego. W interwencji wzięło udział 750 000 żołnierzy, 6300 czołgów i 800 samolotów. Szacuje się, że zginęło około 200 osób.

Po inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację dowódca United States Army w Europie (USAREUR) gen. James H. Polk uznał, że: to była operacja wojskowa najwyższej klasy, dobrze zorganizowana i skoordynowana, właściwie zamaskowana i szybka. Ocenił Dunaj jako zmasowany pokaz potęgi wojskowej ZSRR.

Na szczycie w Bukareszcie w 1989 roku zdecydowano o odejściu od doktryny Breżniewa. Po przemianach politycznych w latach 1989–1990 państwa członkowskie postanowiły, że stacjonujące w krajach Układu wojska radzieckie powinny opuścić te państwa. 25 lutego 1991 roku w Budapeszcie podpisano umowę o zaprzestaniu współpracy wojskowej w ramach Układu, 1 lipca 1991 roku w Pradze rozwiązano struktury polityczne. Oznaczało to ostateczną likwidację Układu Warszawskiego.

Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych

Lp.	Stopień, imię, nazwisko	Objęcie funkcji	Zakończenie pełnienia funkcji
1	Marszałek Związku Radzieckiego Iwan Koniew	14 maja 1955	23 lipca 1960
2	Marszałek Związku Radzieckiego Andriej Greczko	24 lipca 1960	6 lipca 1967
3	Marszałek Związku Radzieckiego Iwan Jakubowski	7 lipca 1967	30 listopada 1976
4	Marszałek Związku Radzieckiego Wiktor Kulikow	1 grudnia 1976	14 lutego 1989
5	Generał armii Piotr Łuszew	15 lutego 1989	31 marca 1991

Zastępcy Naczelnego Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych

Do 1969 zastępcami naczelnego dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych byli ministrowie obrony państw-stron Układu Warszawskiego.

Lp.	Stopień, imię, nazwisko	Objęcie funkcji	Zakończenie pełnienia funkcji
1	Marszałek Polski i Związku Radzieckiego Konstanty Rokossowski	1955	1956
2	Marszałek Polski Marian Spychalski	1956	1968
3	Gen. broni Wojciech Jaruzelski	1968	1969
4	Gen. dyw. Tadeusz Tuczapski	1969	1972
5	Gen. broni Eugeniusz Molczyk	1972	1986
6	Gen. broni Antoni Jasiński	1986	1991

Szefowie Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych

Lp.	Stopień, imię, nazwisko	Objęcie funkcji	Zakończenie pełnienia funkcji
1	Generał armii Aleksiej Antonow	14 maja 1955	16 czerwca 1962
2	Generał armii Pawieł Batow	17 czerwca 1962	1965
3	Generał armii Michaił Kazakow	1965	1968
4	Generał armii Siergiej Sztiemienko	1968	1976
5	Generał armii Anatolij Gribkow	1976	1989
6	Generał armii Władimir Łobow	1989	1991

Zastępcy Szefa Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych

Lp.	Stopień, imię, nazwisko	Objęcie funkcji	Zakończenie pełnienia funkcji
1	Wadm. Zdzisław Studziński	1969	1975
2	Gen. dyw. Józef Kamiński	1975	1978
3	Gen. dyw. Stanisław Antos	1978	1986
4	Gen. dyw. Wacław Szklarski	1986	1989
5	Gen. dyw. Zbigniew Blechman	1989	1991

Przedstawiciele Polski w Sztabie Zjednoczonych Sił Zbrojnych

Lp.	Stopień, imię, nazwisko	Objęcie funkcji	Zakończenie pełnienia funkcji
1	Gen. bryg. Tadeusz Pióro	1955	1958
2	Płk dypl. Tadeusz Hupałowski	1958	1961
3	Płk dypl. Leon Szyszko	1961	1965
4	Gen. dyw. Jan Śliwiński	1965	1969

Przedstawiciele Naczelnego Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych w SZ PRL

Lp.	Stopień, imię, nazwisko	Objęcie funkcji	Zakończenie pełnienia funkcji
1	Gen. por. G. Czernyszew	1957	1962
2	Gen. płk Dmitrij Żerebin	1962	1968
3	Gen. płk Aleksandr Koźmin	1968	1974
4	Gen. armii Afanasij Szczegłow	1974	1984
5	Gen. płk Władimir Siwienok	1984	1991

Insygnia

• 
  Unia na rzecz pokoju i socjalizmu
• 
  Ćwiczenia p.k. Braterstwo Broni (1970 r.)
• 
  Wspólne ćwiczenia, TARCZA -72 (1972 r.)
• 
  25 lat Układu Warszawskiego (1980 r.)
• 
  Siły powietrzne Układu Warszawskiego
• 
  Wspólne ćwiczenia, TARCZA -82, Bułgarii (1982 r.)
• 
  30 lat Układu Warszawskiego (1985 r.)

Bibliografia

• Jerzy Kajetanowicz: Polskie wojska operacyjne w systemie bezpieczeństwa państwa w latach 1955–1975, Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej 2008, nr 2
• Jerzy Kajetanowicz: Polskie wojska operacyjne w Układzie Warszawskim, Poligon 2011 nr 5
• Jerzy Kajetanowicz: Siły Zbrojne PRL w strukturach wojskowych Układu Warszawskiego, Przegląd Historyczno-Wojskowy 2022, nr 4
• Jerzy Kajetanowicz: Wojsko Polskie w Układzie Warszawskim 1955-1990, Zasoby forum ogólnowojskowego „Bezpieczeństwo”, [w:]
• Ryszard Kałużny: Układ Warszawski 1955-1991, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych 2008, nr 1
• Leszek Pajórek: Polska a „Praska Wiosna”, Wydawnictwo Egros Warszawa 1998, s. 65
• Leszek Pietrzak: Myśmy was wyzwolili a wy przedstawiacie nam jakieś rachunki”. Krótka historia Układu Warszawskiego, [w:]
• Zmarł były dowódca wojsk Układu Warszawskiego
• Strona poświęcona przygotowaniom UW i NATO do wojny
• Strona poświęcona arsenałom jądrowym Związku Radzieckiego i państw NATO