Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sobór św. Włodzimierza w Kijowie, główny sobór Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego

Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego (ukr. Українська Православна Церква Київського Патрiархату) – do 15 grudnia 2018 prawdopodobnie największa pod względem liczby wiernych Cerkiew prawosławna na Ukrainie i jednocześnie największa wspólnota religijna Ukrainy. W latach 1993–2018 Cerkiew niekanoniczna. Podczas soboru zjednoczeniowego, który obradował w języku angielskim dniu 15 grudnia 2018 w soborze Mądrości Bożej (Sofijskim) w Kijowie, duchowni Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, wespół z duchownymi Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz częścią duchownych Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego, powołali Kościół Prawosławny Ukrainy, metropolię w jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, który 6 stycznia 2019 nadał mu status autokefaliczny. Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego i Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny rozwiązały się[1].

Nazewnictwo i terminologia[edytuj | edytuj kod]

Na terytorium Ukrainy po 1991 r. ukształtowały się trzy struktury Kościoła Prawosławnego. Wszystkie odwołują się do dawniejszej tradycji i przywołują jako swoje początki chrzest Rusi w roku 988. Podział związany jest przede wszystkim z kwestiami politycznymi oraz ideologicznymi, nie objawia się w różnicach doktrynalno-teologicznych. Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchaty Kijowskiego i Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny uważają się za Kościoły wyłącznie ukraińskie, natomiast Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, na prawach szerokiej autonomii, jest częścią Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prawosławie na Ukrainie.

Pierwsze wspólnoty chrześcijańskie pojawiły się na terytorium dzisiejszej Ukrainy już w starożytności. Na przełomie IV i V w. została schrystianizowana południowa część Krymu, zamieszkana przez ludność grecką. Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego (UKP PK) uważa się za spadkobiercę prawosławnej metropolii kijowskiej, którą założono w wyniku chrztu Rusi Kijowskiej w 988 r. W wyniku rozbicia dzielnicowego oraz zniszczenia i spadku znaczenia Kijowa podczas inwazji mongolskiej (1240 r.) siedzibę metropolitów kijowskich przeniesiono najpierw do Lwowa, a następnie na Wschód – do Włodzimierza nad Klaźmą (1299 r.), a potem do Moskwy (1325 r.). W 1458 r. dokonano podziału metropolii kijowskiej na dwie odrębne: litewską z siedzibą w Kijowie i moskiewską. Od tego czasu hierarchowie prawosławni z Moskwy przestali używać tytułu metropolitów kijowskich i całej Rusi. W 1596 r. miała miejsce unia brzeska, ale Kościół Prawosławny w Rzeczypospolitej nigdy nie uległ likwidacji – nie wydano żadnego aktu delegalizującego tę konfesję – i formalnie został wskrzeszony w 1620 r., co w 1632 r. oficjalnie uznał król Władysław Waza.

W 1686 r. metropolia kijowska, która do tej pory wchodziła w skład patriarchatu konstantynopolitańskiego, została podporządkowana Moskwie, gdy carscy dyplomaci przekupili ówczesnego sułtana osmańskiego, by ten wymógł na patriarsze wydanie dekretu przekazującego zwierzchność (formalnie tylko czasowo)[2]. Na początku XIX wieku Kijów stracił status metropolii i stał się zwykłą eparchią Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Utworzenie Patriarchatu Kijowskiego[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1990 r. zgodnie z decyzją Synodu Biskupów RKP ukraińskie diecezje utworzyły oddzielny egzarchat kościoła niezależny w sprawach administracyjnych pod równoważną nazwą UKP PM. Pod wpływem Aktu Niepodległości Ukrainy z sierpnia 1991 r. na Soborze UKP PM na początku listopada 1991 r. przyjęto postanowienie o autokefalii ukraińskiego prawosławia od RKP zgodnie z XXXIV Apostolskim Kanonem Prawosławnym (niezależność polityczna powinna ciągnąć za sobą niezależność kościoła). RKP nie zgodził się nadać Kijowowi autokefalii, co w praktyce wiązałoby się z utratą większości z gmin wyznaniowych kościoła, i w maju 1992 r. Sobór UKP PM zdjął pomysłodawcę secesji – metropolitę Filareta (Denysenkę) – ze stanowiska głowy ukraińskiego prawosławia. Ten uznał Sobór za nieważny w sensie prawa kanonicznego i rozpoczął rozmowy z UAKP na temat zjednoczenia obu kościołów. Na Wszechukraińskim Soborze Prawosławnym 25–26 czerwca 1992 r. doszło do zjednoczenia części parafii, które nadal uznawały zwierzchnictwo Filareta, z UAKP i powstania UKP PK. Patriarchą Kijowskim i Wszechukraińskim wybrano dotychczasowego przywódcę UAKP Mścisława. Po śmierci patriarchy w czerwcu 1993 r. doszło do secesji grupy jego zwolenników i odrodzenia UAKP. Nowym patriarchą UKP PK został metropolita czernihowski Bazyli (Romaniuk), który przyjął imię Włodzimierz. Po jego śmierci w lipcu 1995 r. patriarchą został Filaret. Również w tym wypadku miał miejsce pewien odwrót wiernych kościoła i przejście do UAKP (diecezje iwanofrankowsko-winnicka oraz buczacko-chmielnicka).

Pomimo faktu, że UKP PK nie działał legalnie w sensie prawa kanonicznego, to rozwijał się nie tylko w kraju (1996 r. – powrót do UKP PK diecezji iwanofrankowsko-winnickiej), ale i za granicą (utworzenie metropolii Europy Zachodniej i Kanady, trzech diecezji w Rosji: moskiewskiej, kursko-białogrodzkiej i tobolsko-jenisiejskiej; uznanie przez Kościół Prawdziwych Chrześcijan Prawosławnych Grecji (Starokalendarzyści) zwierzchności patriarchy kijowskiego; komunia z Macedońskim Kościołem Prawosławnym, również niekanonicznym).

Według danych ze stycznia 2005 r. w skład UKP PK wchodziło 3523 wspólnoty religijne zorganizowane w 31 diecezji, 36 klasztorów i 24 misje, w których przebywało 206 zakonników. Posługę kapłańską sprawowało 2693 duchownych. Kościół posiadał 16 zakładów oświatowych, w których naukę pobierało 1,3 tys. uczniów i studentów, w tym 556 osób w formie zaocznej. UKP PK prowadził 1086 szkół niedzielnych.

Udział w tworzeniu autokefalicznego Kościoła Ukrainy i samorozwiązanie[edytuj | edytuj kod]

W 2018 r. patriarcha konstantynopolitański otrzymał wniosek Rady Najwyższej Ukrainy o nadanie Cerkwi na Ukrainie autokefalii, co miałoby się odbyć poprzez odwołanie dekretu z 1686 r., by uniknąć konieczności uzyskania zgody patriarchy moskiewskiego. Wniosek poparli przedstawiciele niekanonicznej Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej, o możliwości przejścia do nowej Cerkwi mówiło się też w kontekście części hierarchów Cerkwi podległej patriarchatowi moskiewskiemu[2]. 7 września 2018 r. patriarcha konstantynopolitański Bartłomiej skierował do Kijowa swoich wysłanników (egzarchów) – biskupa Pamfilii Daniela i biskupa Edmonton Hilariona[3] – z zadaniem zbudowania cerkwi niezależnej od Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Cerkiew moskiewska skrytykowała tę decyzję jako naruszenie jej suwerenności[4] i zarzuciła Bartłomiejowi łamanie prawa kanonicznego[5], przewidując że będzie się z nią wiązał wzrost przemocy na Ukrainie w związku z możliwym rzekomym przejmowaniem moskiewskich cerkwi siłą i wbrew wiernym[6]. 11 października 2018 r. Patriarchat Konstantynopolitański ogłosił zdjęcie anatemy ze zwierzchnika Patriarchatu Kijowskiego Filareta, co oznaczało uznanie całej struktury za działającą legalnie w świetle kanonów cerkiewnych[7][8]. Następnego dnia przedstawiciele Kościoła wezwali wszystkie działające w granicach Ukrainy Cerkwie do podjęcia działań zjednoczeniowych[9]. Przedstawiciele Patriarchatu Konstantynopolitańskiego ogłosili również, że przejęcie kontroli nad metropolią kijowską przez moskiewskiego patriarchę było niezgodne z prawem kanonicznym. Patriarchat Moskiewski przy wsparciu rosyjskiej dyplomacji usiłował bezskutecznie znaleźć poparcie dla zablokowania decyzji patriarchy Konstantynopola[6], po czym zerwał z nim stosunki i zabronił swoim wiernym i duchownym kontaktów liturgicznych z duchowieństwem podległym Patriarsze Konstantynopolitańskiemu[10]. Również 11 października zwierzchnik Patriarchatu Kijowskiego Filaret zadeklarował, że nie ma przeszkód dla zwołania soboru, na którym utworzona zostanie jedna Cerkiew ukraińska, która następnie otrzyma z Konstantynopola status autokefalicznej[11]. Na sobór oficjalnie zaproszono przedstawicieli wszystkich Cerkwi działających na Ukrainie[11], jednak Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego od początku zapowiadał, że nie weźmie w zgromadzeniu udziału[12].

20 października Święty Synod Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego jednostronnie nadał zwierzchnikowi tegoż Kościoła dwa tymczasowe tytuły: patriarchy Rusi-Ukrainy, który ma być używany na terenie Ukrainy, oraz arcybiskupa i metropolity kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy, którym ma on posługiwać się w kontaktach zewnętrznych[13].

15 grudnia 2018 r. delegacja Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego wzięła udział w soborze zjednoczeniowym ukraińskiego prawosławia, podczas którego, wspólnie z reprezentantami Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz delegacją Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego (działającą bez zgody zwierzchników swojego Kościoła[14]) powołała do życia Kościół Prawosławny Ukrainy[15]. Patriarchat Kijowski oraz Cerkiew Autokefaliczna ogłosiły samorozwiązanie[16].

Patriarchowie Kijowa[edytuj | edytuj kod]

Liczba wiernych[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieją całkowicie wiarygodne dane dotyczące liczebności poszczególnych ukraińskich związków wyznaniowych[18][19][20]. W 2006 Centrum Razumkowa w sondażu oceniło liczbę wiernych Patriarchatu Kijowskiego na 14,9% całego społeczeństwa Ukrainy, co czyniłoby go największym związkiem wyznaniowym w kraju[21]. W sondażu Ukrainian Sociology Service z 2007 podano z kolei, że z Kościołem tym identyfikuje się 32,4% Ukraińców[20]. Zbliżone wyniki podało Centrum Razumkowa w kolejnym sondażu w 2014[22]. W 2012 wskazywano, że rywalizujące ze sobą Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego oraz Patriarchat Kijowski mają podobną liczbę wyznawców[23]. W 2015 według sondażu fundacji „Demokratyczni inicjatywy” do Cerkwi Kijowskiej należało 44,2% obywateli Ukrainy, przy czym sondaż nie objął Krymu i separatystycznej republiki ługańskiej[24]. Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego liczyła w tym okresie 5167 parafii i 62 klasztory, podczas gdy Cerkiew podległa patriarsze moskiewskiemu miała 12 348 parafii i 186 klasztorów[2].

Sam Kościół w 2011 oceniał liczbę swoich wiernych na ok. 10 mln osób[25]. Według analityk Ośrodka Studiów Wschodnich Katarzyny Jarzyńskiej w rzeczywistości przed Euromajdanem było ich szacunkowo od 4 do 8 mln, jednak po sukcesie Euromajdanu i podczas wojny w Donbasie liczba Ukraińców utożsamiających się z Patriarchatem Kijowskim wzrosła[22]. Przedstawiciele Kościoła twierdzą, że w tym okresie przejęli z rąk Patriarchatu Moskiewskiego około 30 cerkwi parafialnych[23]. W styczniu 2016 w sondażu grupy „Rejting” przynależność do Patriarchatu Kijowskiego zadeklarowało 32% Ukraińców; sondaż nie objął Krymu, Donbasu i republiki ługańskiej[26]. W czerwcu 2017 r. kolejny sondaż, przeprowadzony wspólnie przez pracownie KMYS, Rejting, SOCIS oraz Centrum Razumkowa wykazał, że z Patriarchatem Kijowskim identyfikowało się 39% prawosławnych obywateli Ukrainy (czyli wedle tego samego badania 68,3% wszystkich obywateli kraju), co dawało mu pierwsze miejsce wśród związków wyznaniowych – dla porównania 31% zadeklarowało, że jest po prostu wyznania prawosławnego, a 24,7% obywateli Ukrainy wskazało Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego[27].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Об'єднавчий собор Української церкви: як все відбувалося. BBC Україна. (ukr.)
  2. a b c Wacław Radziwinowicz, Ukraińska Cerkiew odłącza się od Moskwy. Putin przegrywa wojnę o dusze Ukraińców, „wyborcza.pl”, 26 maja 2018 [dostęp 2018-07-27] (pol.).
  3. Piotr Sterlingow: Nowi egzarchowie na Ukrainie. cerkiew.pl, 7 września 2018. [dostęp 2018-09-08].
  4. Wacław Radziwinowicz, Wyborcza.pl, wyborcza.pl, 7 września 2018 [dostęp 2018-09-10].
  5. Заявление Священного Синода Русской Православной Церкви от 8 сентября 2018 года / Официальные документы / Патриархия.ru, Патриархия.ru [dostęp 2018-09-10] (ros.).
  6. a b Komary mutanty atakują, czyli rozłam w cerkwi i trzęsienie ziemi w Moskwie, TVN24.pl [dostęp 2018-10-18].
  7. Patriarchat Ekumeniczny rehabilituje Patriarchat Kijowski i Cerkiew autokefaliczną, „Ekumenizm.pl”, 12 października 2018 [dostęp 2018-10-12] (pol.).
  8. Jakub Oniszczuk (tłum.): Zarządzenia Patriarchatu Ekumenicznego z dnia 11 października 2018. cerkiew.pl, 12 października 2018. [dostęp 2018-10-13].
  9. УПЦ КП закликає єрархів УАПЦ та УПЦ (МП) приступити до підготовки Надзвичайного Об’єднавчого Собору, risu.org.ua [dostęp 2018-10-12] (ang.).
  10. Wiesław Romanowski, Czy Rosja wywoła nową wojnę, tym razem religijną?, 16 października 2018 [dostęp 2018-10-18] (pol.).
  11. a b Филарет анонсировал объединительный церковный Собор, „ZN.ua” [dostęp 2018-11-04].
  12. Интерфакс-Религия: „Киевский патриархат” – против участия епископов УПЦ в объединительном соборе, interfax-religion.ru [dostęp 2018-11-04].
  13. Патриарх Филарет озвучил требования к будущему главе Единой поместной церкви, „ZN.ua” [dostęp 2018-11-04].
  14. УПЦ МП відреагувала на участь своїх ієрархів в Об'єднавчому соборі, www.unian.ua [dostęp 2018-12-16] (ukr.).
  15. Предстоятель єдиної УПЦ Епіфаній розповів про статус Філарета та головний собор нової церкви, www.unian.ua [dostęp 2018-12-16] (ukr.).
  16. Євстратій Зоря: Перед Об'єднавчим собором УПЦ КП та УАПЦ оголосили саморозпуск, nv.ua [dostęp 2018-12-16].
  17. Філарет став почесним патріархом Православної церкви України, www.unian.ua [dostęp 2018-12-16] (ukr.).
  18. Ukraiński Kościół Prawosławny wobec rewolucji i wojny | OSW, www.osw.waw.pl [dostęp 2016-03-01].
  19. Sparkle Design Studio, Вплив РПЦ в Україні пропорційний зовнішньополітичним уподобанням // Центр Разумкова, razumkov.org.ua [dostęp 2016-03-01].
  20. a b A. Szeptycki, Podziały religijne na Ukrainie, [w:] red. Solarz A., Schreiber H.: Religia w stosunkach międzynarodowych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2012, s. 219–220. ​ISBN 978-83-235-0827-4​.
  21. Sparkle Design Studio, Опитування: Віруючим якої церкви, конфесії Ви себе вважаєте? // Центр Разумкова, razumkov.org.ua [dostęp 2016-03-01].
  22. a b Ukraińska gra patriarchy Cyryla | OSW, www.osw.waw.pl [dostęp 2016-03-01].
  23. a b Katya Kumkova, Kyiv Making Gains in Religious Dimension of the Ukrainian-Russian Conflict, „EurasiaNet”, 13 stycznia 2015 [dostęp 2016-03-01].
  24. Sondaż.
  25. Ukrainian Orthodox Church – Kyivan Patriarchate, risu.org.ua [dostęp 2016-03-01].
  26. В Украине прихожан УПЦ КП больше, чем УПЦ (МП) – опрос, risu.org.ua [dostęp 2016-03-01].
  27. Опубликованы новые данные социологических исследований, которые свидетельствуют о дальнейшем росте популярности УПЦ КП в Украине и „потере позиций” УПЦ МП, www.portal-credo.ru [dostęp 2017-06-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]