Ulica Żelazna w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Żelazna w Warszawie
Filtry, Mirów, Nowolipki
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Długość 1850 m
Przebieg
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 0 km Al. Jerozolimskie, ul. Lindleya
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 180 m ul. Chmielna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 310 m ul. Złota, ul. Twarda
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 450 m ul. Sienna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 590 m ul. Pańska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 640 m ul. Prosta
Ikona ulica z lewej.svg 780 m ul. Łucka
Ikona ulica z prawej.svg 810 m ul. Pereca
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 970 m ul. Grzybowska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1150 m ul. Krochmalna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1270 m ul. Chłodna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1440 m ul. Ogrodowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1590 m al. „Solidarności”
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 1750 m ul. Nowolipie, ul. Żytnia, ul. Wolność
Ikona ulica koniec T.svg 1850 m ul. Nowolipki
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Ulica Żelazna w Warszawie
Ulica Żelazna w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ulica Żelazna w Warszawie
Ulica Żelazna w Warszawie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Ulica Żelazna w Warszawie
Ulica Żelazna w Warszawie
Ziemia52°14′04,8″N 20°59′26,9″E/52,234667 20,990806
Skrzyżowanie ulic Żelaznej i Chłodnej, widoczna drewniana kładka łącząca małe i duże getto (1942)
Ulica Żelazna przy skrzyżowaniu z al. gen. K. Świerczewskiego (obecnie al. „Solidarności”), ok. 1971
Ulica Żelazna przy Pańskiej, po lewej biurowiec Feniks wzniesiony w miejscu Spółdzielczego Domu Handlowego „Feniks”
Zabudowania dawnej fabryki „Duschik i Szolce”
Zabezpieczony fragment budynku Żydowskiego Domu Studiów Religijnych i Modlitwy (nr 57)

Ulica Żelazna – ulica w dzielnicy Wola w Warszawie.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Ulica rozpoczyna się przy placu Starynkiewicza, odchodząc od Al. Jerozolimskich. Biegnie przez Wolę, przecina Mirów prowadząc w kierunku Muranowa i kończy się przy Nowolipkach, za skrzyżowaniem z ulicą Nowolipie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W połowie XVII wieku północna część ulicy była drogą łączącą jurydykę Leszno z Nowolipiem. W 1725 wytyczono odcinek pomiędzy ulicą Chłodną a Lesznem, który pierwotnie biegł wśród pól, a w II poł. XVIII wieku wśród ogrodów. W tym okresie ulica została uregulowana według planów geometry Deutscha.

W 1770 ulica została przedłużona na południe do zbiegu ulic Twardej i Złotej i otrzymała urzędowo nazwę Żelazna. W 1784 przy ulicy stał pałacyk, 2 kamienice, 6 domów murowanych, 4 dworki, 2 młyny i karczma Żelazna (od której pochodzi nazwa ulicy)[1], a poza linią zabudowy ciągnęły się ogrody. W 1805 przy Ceglanej powstały Ogrody Ulrychów, przeniesione później na Górce. W 1810 u zbiegu ulic Żelaznej i Żytniej (aktualnie Żelazna 97) powstał pałacyk Wojciecha Bogusławskiego. W początkach XIX wieku działało tu już 5 browarów.

W 1836 ulica Żelazna została przedłużona do Nowej Drogi Jerozolimskiej czyli Alej Jerozolimskich i w 1845 przecięły ją tory kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. W połowie XIX wieku nastąpił rozwój przemysłu – powstały tu zakłady przemysłowe, garbarnie, wytwórnie cerat, fabryki metalowe. Z biegiem czasu przybywało kamienic i zabudowa ulicy stawała się coraz bardziej zwarta.

W 1902 na rogu Żelaznej i Alej Jerozolimskich wybudowano Dworzec Kaliski zaprojektowany przez Józefa Hussa[2]. W 1908 ulicą poprowadzono linię tramwaju elektrycznego.

W okresie międzywojennym przy ulicy powstały nowoczesne domy mieszkalne. W latach 1918-1927 w mieszkaniu nr 63 w nieistniejącej kamienicy przy ul. Żelaznej 89 mieścił się konspiracyjny lokal Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Polski. Tutaj redagowali partyjne dokumenty i spotykali się na naradach m.in. Adolf Warski, Maria Koszutska, Julian Leszczyński i Małgorzata Fornalska[3]. O tych wydarzeniach przypomina tablica z brązu umieszczona w 1978 na frontowej ścianie obecnie istniejącego w tym miejscu budynku wzniesionego w latach 1937–1939.

W latach 1926–1928 zbudowano wiadukt nad wykopem linii średnicowej[4].

W 1931 pod nr 24 wzniesiono obsługującą centralną część miasta podstację elektryczną, jeden z sześciu tego rodzaju obiektów w przedwojennej Warszawie[5]. W 1933 odcinek ulicy położony na południe od Alej Jerozolimskich przemianowano na ul. Lindleya zachowując początkową numerację ulicy Żelaznej[6].

Zabudowa ulicy ucierpiała w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939[7].

W listopadzie 1940 odcinek pomiędzy Grzybowską i Leszno (obecnie al. „Solidarności”), parzysta (wschodnia) strona między Lesznem i Nowolipiem oraz krótki odcinek Żelaznej na północ od Nowolipia, znalazły się w granicach warszawskiego getta[8]. Do sierpnia 1942 stanowiła jedyne drogowe połączenie pomiędzy południową i północną częścią dzielnicy zamkniętej. Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 nieparzystej części ulicy i podzieleniu dzielnicy zamkniętej na tzw. małe i duże getto, na środku jezdni wzniesiono mur. W styczniu 1942 nad wyłączoną z getta ulicą Chłodną, na wysokości kamienic Chłodna 23 i 26, zbudowano drewniany most zaprojektowany przez niemiecką firmę Schmied i Muentzermann[9]. Przejął on większą część ruchu pieszego z bardzo ruchliwego skrzyżowania Chłodna – Żelazna.

W zachowanym budynku przy Żelaznej 103 w latach 1942–1943 mieściło się SD-Befehlstelle, jednostka niemiecka kierująca wielką akcją wysiedleńczą do obozu zagłady w Treblince latem 1942. W sierpniu 1942, po likwidacji tzw. małego getta, ulicę aż do Leszna włączono do aryjskiej części miasta.

W okresie II wojny światowej zabudowa ulicy znacznie ucierpiała, szczególnie w okresie powstania warszawskiego. Po wojnie wiele z budynków zostało rozebranych, a teren przez jaki przebiegała, znany był jako tzw. Dziki Zachód, słynący z ostańców przedwojennej zabudowy, ciemnych podwórek i niezabudowanych placów po rozebranych budynkach. Przy ulicy powstały bloki zbudowanego w latach 1965–1972 osiedla Za Żelazną Bramą[10]. Od lat 90. zaczęło się stopniowe wyburzanie kolejnych domów, a tylko nieliczne po wojnie zostały wyremontowane. W miejsce starych budynków powstają nowe – pojedyncze „plomby”, ale i całe pierzeje, jak pomiędzy Łucką a Grzybowską.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa ulicy pochodzi od „Karczmy Żelaznej” znajdującej się w XVIII wieku na rogu ulic Siennej i Twardej.

Karczma Żelazna istniała nadal w latach 30. XIX wieku, toczyły się w jej rejonie ciężkie walki z wojskami rosyjskimi, a w dniu 6 września 1831 prowadzono przy niej rozmowy kapitulacyjne. Jej kształt architektoniczny jest widoczny na obrazie olejnym z 1831 roku, namalowanym przez Aleksandra Kotzebue pt. Rozmowy kapitulacyjne przed karczmą Żelazną na Woli, 1831 (w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie).

Przedwojenna ulica wspomniana została w wierszu zamieszkałego czasowo na Woli Władysława Broniewskiego, zatytułowanym Kalambury (z tomu Troska i pieśń, 1932)[11].

Powojenna Żelazna została epizodycznie utrwalona w powieści Leopolda Tyrmanda Zły wraz z popularnym, barwnie opisanym barem Warszawskich Zakładów Gastronomicznych „Słodycz”, mieszczącym się w narożnej kamienicy pod numerem 64[12].

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Obiekty nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 195. ISBN 978-83-62189-08-3.
  2. Robert Marcinkowski: Ilustrowany Atlas Dawnej Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Oliwka, 2013, s. 79. ISBN 978-83-931203-1-4.
  3. Ryszard Żelichowski. Historia na Żelaznej. „Stolica”. 18, 29 kwietnia 1984. 
  4. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 277. ISBN 83-06-00089-7.
  5. Jerzy Kasprzycki, Marian Stępień: Warszawskie pożegnania. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1986, s. 136. ISBN 83-7005-115-4.
  6. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 9. Langiewicza-Łukasińskiego. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2003, s. 60. ISBN 83-88372-24-6.
  7. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 17.
  8. Mapa Getto warszawskie. Współczesny układ ulic i ostańce zabudowy według stanu na marzec 2001 na tle dawnego planu miasta (oprac. Paweł E. Weszpiński i Robert Marcinkowski) [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2001
  9. Igor Piotrowski: Chłodna. Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, 2007, s. 47. ISBN 978-83-60623-23-7.
  10. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 1010. ISBN 83-01-08836-2.
  11. Władysław Broniewski: Wiersze i poematy. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1987, s. 140.
  12. Leopold Tyrmand: Zły. Warszawa: Wydawnictwo MG, 2014, s. 151, 157, 264–277, 323–324, 378–383, 407, 435–436; także 46, 149–150, 154, 377.
  13. Stanisław Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 266. ISBN 83-01-06109-X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michał Gawałkiewicz: Dwustuletnia Żelazna, "Stolica", Nr 37 (1603), Warszawa, 10 września 1978