Ulica Jagiellońska w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy ulicy. Zobacz też: inne artykuły noszące tę nazwę.
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Jagiellońska
Stara Praga, Nowa Praga, Pelcowizna
Ulica Jagiellońska, widok ze skrzyżowania z ulicą Stefana Okrzei w kierunku północnym. Po lewej dawny Powszechny Dom Towarowy „Praga”
Ulica Jagiellońska, widok ze skrzyżowania z ulicą Stefana Okrzei w kierunku północnym. Po lewej dawny Powszechny Dom Towarowy „Praga”
Przebieg
Ikona ulica z prawej.svg ul. Marcinkowskiego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła ul. Kępna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła ul. Okrzei
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła ul. ks. I.Kłopotowskiego
ul. Floriańska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła al. „Solidarności”
Ikona ulica z prawej.svg światła ul. Świętych Cyryla i Metodego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Ratuszowa
Ikona ulica plac.svg światła pl. Hallera
Ikona ulica z prawej.svg ul. Szanajcy
Ikona ulica rondo.svg światła Rondo Starzyńskiego
Ikona ulica z lewej.svg ul. Zatylna
Ikona ulica z prawej.svg ul. Golędzinowska
Ikona ulica z prawej.svg ul. Pożarowa
Ikona ulica z prawej.svg ul. Batalionu Platerówek
Ikona ulica z prawej.svg ul. Kotsisa
Ikona ulica z prawej.svg ul. Szernera
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła Trasa Toruńska
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica  Jagiellońska
ulica Jagiellońska
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
ulica  Jagiellońska
ulica Jagiellońska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica  Jagiellońska
ulica Jagiellońska
Ziemia52°16′07,9″N 21°01′09,7″E/52,268861 21,019361
Ulica na wysokości ul. Batalionu Platerówek

Ulica Jagiellońska – ulica znajdująca się w Warszawie na Pradze-Północ. Ulica jest częściowo dwujezdniowa, nie ma ścieżki rowerowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ulica Jagiellońska powstała na miejscu dawniejszej drogi, istniejącej już przed rokiem 1762. Biegła ona od dzisiejszej ul. Zamoyskiego do Szerokiej, czyli dzisiejszej ul. ks. I. Kłopotowskiego. Ulica ta stykała się z rynkiem Skaryszewa, będąc zarazem jego zachodnią pierzeją. Pozostałe granice tego placu wyznaczały ulice Wołowa (dziś: Targowa), i od południa późniejsza Brukowa – dziś ul. Okrzei. W późniejszym okresie rynek uległ przesunięciu; ulica Brukowa stała się jego północną pierzeją.

Ulica zwana później Jagiellońską miała w tym okresie wyłącznie drewnianą zabudowę; liczba budynków istniejących tu w roku 1796 (25-30)[potrzebny przypis] pozwala założyć, że nie zostały spalone podczas rzezi Pragi w 1794.

Cała zabudowa okolic owej pierwotnej drogi została zniszczona podczas budowy fortyfikacji w 1807, kiedy to z rozkazu Napoleona I zniwelowano całą sieć ulic pomiędzy Wisłą i dzisiejszą ul. Targową. Po 1815 zakładano odtworzenie sieci ulic, jednak do 1830 i wybuchu powstania listopadowego prac tych nie rozpoczęto. W okresie 1816-18 wybudowano jedynie trakt do Jabłonny, który na odcinku od ul. Szerokiej do Rogatek Golędzinowskich miał charakter uregulowanej ulicy; nazwano ją Szeroką, przenosząc tę nazwę z odcinka ulicy Targowej. W pobliżu nowej ulicy znalazła się kaplica Matki Boskiej Loretańskiej, funkcjonująca jako kościół parafialny. Za rogatkami ulica miała formę bitego traktu obsadzonego drzewami; w 1823 wzniesiono nowe pawilony rogatek projektu Jakuba Kubickiego.

Duża część drewnianej zabudowy ulicy spłonęła podczas wojny w roku 1831; po powstaniu rogatki znane od 1832 jako Petersburskie przeniesiono lokując je po północnej stronie kościoła MB Loretańskiej.

Znaczne przekształcenie traktu do Jabłonny spowodowała budowa Fortu Śliwickiego w latach 1835-1836; ulicę na jego wysokości odchylono nieco na wschód. Przed utworzeniem Ronda Starzyńskiego był to początkowy odcinek ul. Modlińskiej; aż do okresu międzywojennego obowiązywał tu wojskowy zakaz wznoszenia budynków murowanych.

Około 1835 odtworzono południowy odcinek ulicy, łącząc go z odcinkiem północnym na wysokości dzisiejszej ul. ks. I.Kłopotowskiego. Rok później pomiędzy Brukową, Jagiellońską i późniejszą Kłopotowskiego (wtedy bez nazwy) wzniesiono koszary Straży Ogniowej, przeniesione w 1878 na ul. Marcinkowskiego. W związku z pokaźnym odsetkiem ludności żydowskiej osiedlającym się w okolicy, w 1845 pod nr. 26 wzniesiono największą wtedy w Warszawie Synagogę Praską. Autor projektu, Józef Grzegorz Lessel, nadał jej formę rotundy nakrytej namiotowym dachem. Tuż obok, frontem do ul. Szerokiej pobudowano budynek żydowskiej szkoły; obiekty te były pierwszymi, oprócz fortu, budynkami murowanymi przy ulicy.

W 1865 na osi nowo wybudowanego mostu Kierbedzia wytyczono okrągły plac, dziś zwany placem Weteranów 1863 r. Stał się on środkiem urbanistycznego założenia, gwiaździstego układu ulic. Na osi mostu przeprowadzono ulicę Aleksandrowską (dziś: al. "Solidarności", która rozdzieliła późniejszą Jagiellońską na dwa odcinki. Odcinek północny obecnej Jagiellońskiej przemianowano na ul. Petersburską, południowy – na Moskiewską; dotychczasową nazwę – Szeroka – nadano dzisiejszej ul. ks. I.Kłopotowskiego, rozdzielającej wtedy Petersburską i Moskiewską.

Przy Petersburskiej odnotowano w 1869 dużą liczbę żydowskich handlarzy, i czterech właścicieli konnych "bryczek". Co ciekawe: na lewym brzegu Wisły konne pojazdy tego typu nazywano "dorożkami", na praskim – zawsze "bryczkami", mając na myśli to samo. Przy Petersburskiej działał także kowal i bednarz, pan Pętkowski wynajmował furmanki. Wynajem furmanek był częstszą profesją przy Moskiewskiej – działało tam aż siedem firm tego typu; u zbiegu z ul. Kępną pod nr. 10 odnotowano zakład kamieniarski Bianka Abondiego. Pod nr. 3/5 otwarto VII oddział Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności. Pod nr. 7/9 działał słynny w całym Królestwie i poza granicami targ świń; w 1878 tuż obok wzniesiono nowe Koszary V Oddziału Straży Ogniowej.

W 1875 północna część ul. Petersburskiej stała się wewnętrzną aleją wielkich carskich koszar; zlikwidowano wszystkie przecznice na północ od linii ulicy Ratuszowej. W obrębie koszar znalazł się także Kościół Matki Boskiej Loretańskiej, co sprawiło że władze carskie – aczkolwiek niechętnie – zgodziły się na budowę kościoła św. św. Michała Archanioła i Floriana na plac Weteranów 1863 r.

Na zabudowania przy Petersburskiej składało się około 35 baraków koszarowych i magazynowych; po tym czasie ulicę Moskiewską zaczęto zabudowywać niewielkimi kamienicami, jednak wznoszono jeszcze równocześnie domy drewniane. Jedynym dużym zakładem przemysłowym była działająca pod nr. 4/6 fabryka Towarzystwa Akcyjnego "Wulkan", działająca tu od roku 1881; w okresie 1906-14 zabudowania fabryczne rozbudowano na podstawie projektu który wykonali Karol Jankowski i Franciszek Lilpop.

Przełom stuleci przyniósł ożywienie w ruchu budowlanym: w okresie 1896-1900 pod nr. 17, u zbiegu z Floriańską wybudowano z inicjatywy Rosyjskiego Czerwonego Krzyża gmach Zakładu dla Wdów po Poległych Żołnierzach i Oficerach. Po sąsiedzku, pod nr. 19 niemal w tym samym czasie powstał budynek Towarzystwa Kuchni Ruchomej, dożywiającej charytatywnie najuboższych. Powstawały także obiekty bardziej okazałe: pod nr. 38 w latach 1905-07 wzniesiono projektowany przez Władysława Adolfa Kozłowskiego gmach Gimnazjum Męskiego, mieszczący obecnie VIII Liceum Ogólnokształcące im. Władysława IV. Prężnie działała także Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie: w 1914 pod nr. 28 powstał Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona, mieszczący także szkołę towarzystwa "Synagoga". Ów wzniesiony w duchu polskiego baroku gmach wraz z sąsiednimi zabudowaniami – mykwą, chederem i synagogą z 1845 tworzył największy na Pradze zespół żydowskich placówek religijnych, oświatowych i charytatywnych.

Równolegle budowano obiekty mieszkalne: wznoszone kamienice coraz bardziej swą formą doganiały domy na lewym brzegu. Pod nr. 9, 11, 13 wzniósł w okresie kilku lat trzy kamienice książę Bronisław Massalski. Ta ostatnia, nosząca dziś adres Okrzei 26 jest do dziś najwspanialszą kamienicą na Pradze. Zaprojektowana przez Stanisława Weissa i Henryka Stifelmana otrzymała fasady zdobione barwną cegłą licówkową skontrastowane z białymi elementami tynkowanymi. Naroże ozdobił okrągły wykusz, zaś wystawkę dachu na osi przejazdu bramnego zwieńczyły dwie rzeźby przedstawiające sowy.

W 1916 wszystkie rosyjskie placówki rządowe i wojskowe zostały przejęte przez władze polskie, zaś ulica na całej długości otrzymała obecną nazwę. W okresie międzywojennym Jagiellońska zasłynęła dużą liczbą placówek opiekuńczych i organizacji prowadzących działalność charytatywną – pod tym względem mogła z nią konkurować tylko ulica Karolkowa. Magistrat pod nr. 21 utworzył pod zarządem braci albertynów Schronisko Miejskie dla Chłopców, przejął także budynki Towarzystwa Kuchni Ruchomej, prowadząc w nim dotychczasową działalność. Społecznicy z "Koła Prażan" pod nr. 3/5 zorganizowali Sierocin – ośrodek opiekuńczy dla opuszczonych dzieci, zaś pod nr. 34 działało Towarzystwo Opieki nad Niemowlętami i od 1924 oddział Kasy Chorych i pogotowie ratunkowe. W dawnym gmachu Zakładu dla Wdów po Poległych Żołnierzach i Oficerach urządzono po 1918 Schronisko dla Weteranów Powstania 1863; charytatywnie działała też gmina żydowska.

Ostatecznie zlikwidowano też targowisko, zaś tereny za linią ul. Kępnej zajęła Giełda Mięsna, co było związane z działaniem Rzeźni Miejskiej przy ulicy Sierakowskiego. Działała jak dawniej fabryka Towarzystwa Akcyjnego "Wulkan" zatrudniająca w roku 1926 już 800 osób; kryzys ekonomiczny lat trzydziestych sprawił, że firma podupadła i była zmuszona do redukcji zatrudnienia i wynajmu części pomieszczeń.

Nowych obiektów w tym czasie nie wznoszono: kilka kamienic przy ulicy nadbudowano, powstał nieistniejący dziś gmach szkolny na Golędzinowie. Handel i usługi zdominowały drobne sklepiki i przedsiębiorstwa, działały też dwie kawiarnie – dużych sklepów nie było; rolę ulicy handlowej pełniła jak i dziś ul. Targowa.

W okresie okupacji zabudowania przy północnym odcinku ulicy zajęli Niemcy; w styczniu 1942 w ramach sabotażu podpalono ich składy słomy i siana, w lipcu – garaże warsztatów, niszcząc przy okazji 15 samochodów okupanta. Sami Niemcy uszkodzili synagogę, początkowo też urządzili w niej odwszalnię; podczas walk o dzielnicę we wrześniu 1944 spłonęły zabudowania fabryki "Wulkan" oraz kilka niewielkich kamienic.

Dużo większych zniszczeń zabudowy dokonały po roku 1950 władze PRL: w 1955 barbarzyńsko rozebrano pierwszy w Europie okrągły budynek synagogi, choć pod koniec wojny jej stan pozwalał na urządzenie tam radzieckiego szpitala wojskowego. W roku 1963 wyburzono też piękny, neoromański budynek Towarzystwa Kuchni Ruchomej oraz 31 budynków fabryki Towarzystwa Akcyjnego "Wulkan" i całą okoliczną zabudowę. Wyburzono także liczne obiekty należące do zlikwidowanej Rzeźni Miejskiej przy ulicy Sierakowskiego. W latach 70. XX wieku wybudowano bloki Osiedla Jagiellońska, zaś rozpaczliwe zaniedbanie kamienic doprowadziło do ich skrajnego zdewastowania, usunięcia w wielu przypadkach tynków i balkonów.

W latach 1948–1950 pod nr 24/26 wybudowano kino „Praha” według projektu Jana Bogusławskiego i Józefa Jerzego Łowińskiego[1].

W latach 1950–1952 pod nr 15 wzniesiono siedmiopiętrowy Powszechny Dom Towarowy „Praga” nazywany zwyczajowo „pedetem”. Zaprojektowany przez Wiktora Espenhama i Juliana Dumnickiego obiekt był największą placówką handlową na Pradze do wybudowania Uniwersamu Grochów[2]. 1997 budynek został przebudowany na biurowiec o nazwie Rainbow Center z elewacjami w kolorach tęczy. Obecnie mieści się w nim Urząd Skarbowy Warszawa-Praga[3].

W latach 1952–1991[4] północny odcinek ulicy od obecnej al. „Solidarności” do Trasy Toruńskiej nosił nazwę al. Stalingradzkiej.

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Budynek VIII LO im. Władysława IV

Przypisy

  1. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1945–1965. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2003, s. 196. ISBN 83-908950-6-4.
  2. Jerzy Kasprzycki: Warszawa-Praga. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1980, s. 35.
  3. Michał Pilich. Jak na Pradze handlowano. „Stolica”, s. 36, marzec 2016. 
  4. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 284. ISBN 83-01-08836-2.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]