Ulica Tadeusza Kościuszki w Tarnowskich Górach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
ulica Tadeusza Kościuszki
Śródmieście-Centrum
Ilustracja
ul. Tadeusza Kościuszki, widok w kierunku wschodnim
Państwo  Polska
Miejscowość POL Tarnowskie Góry flag.svg Tarnowskie Góry
Długość 750 m
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg 0 m ul. Henryka Sienkiewicza
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 120 m parking parking C.H. Carrefour
→ ul. Księcia Jana II Opolskiego
Ikona ulica z prawej.svg 190 m parking parking C.H. Carrefour
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 250 m ul. Adama Mickiewicza
zakaz wjazdu pojazdów o rzeczywistej masie całkowitej większej niż 3,5 t (3,5 t)
zakaz wjazdu wszelkich pojazdów
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 350 m ul. Księdza Norberta Bończyka
Ikona ulica rondo.svg 450 m ul. Stefana Okrzei
Ikona ulica rondo.svg 550 m ul. Janusza Korczaka
zakaz wjazdu wszelkich pojazdów
Ikona ulica z prawej.svg 650 m zakaz wjazdu pojazdów ciężarowych, pojazdów specjalnych i pojazdów używanych do celów specjalnych o dopuszczalnej masie całkowitej większej niż 3,5 t oraz ciągników rolniczych i pojazdów wolnobieżnych, a także ciągników samochodowych ul. Marii Skłodowskiej-Curie
Ikona ulica koniec T.svg 750 m ul. Generała Józefa Hallera
Położenie na mapie Tarnowskich Gór
Mapa lokalizacyjna Tarnowskich Gór
ulica Tadeusza Kościuszki
ulica Tadeusza Kościuszki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Tadeusza Kościuszki
ulica Tadeusza Kościuszki
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
ulica Tadeusza Kościuszki
ulica Tadeusza Kościuszki
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnogórskiego
ulica Tadeusza Kościuszki
ulica Tadeusza Kościuszki
Ziemia50°27′01,2″N 18°51′20,4″E/50,450333 18,855667

Ulica Tadeusza Kościuszki w Tarnowskich Górach – jedna z głównych ulic miasta Tarnowskie Góry znajdująca się w dzielnicy Śródmieście-Centrum i stanowiąca drogę powiatową klasy L nr 3292S powiatu tarnogórskiego[1].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Ulica rozpoczyna swój przebieg od skrzyżowania z inną drogą powiatową – ulicą Henryka Sienkiewicza – a następnie biegnie w kierunku zachodnim, krzyżując się m.in. z ulicami Adama Mickiewicza, Stefana Okrzei i Janusza Korczaka (z dwoma ostatnimi w formie niewielkich skrzyżowań o ruchu okrężnym). Kończy się na skrzyżowaniu z ulicą Generała Józefa Hallera[2].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W latach 1914–1925 oraz 1939–1945 ulica nosiła nazwę Moltkestraße (pol. 'ulica Moltkego') upamiętniającą wybitnego pruskiego generała i feldmarszałka Helmuta Karla Bernharda von Moltke[3]. Po przyłączeniu miasta do II Rzeczypospolitej w 1922 roku, dopiero 25 maja 1925 urzędowo zmieniono niemieckie nazwy na polskie[4] i ulicę nazwano imieniem Tadeusza Kościuszki. Nazwa ta obowiązywała do wybuchu II wojny światowej w 1939, kiedy to przywrócono nazwę niemieckojęzyczną[5]. Ponownie imię Tadeusza Kościuszki ulica nosi od 1945 aż po dziś dzień.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Koszary 3 Batalionu 156 Pułku Piechoty (3 Śląskiego) przy ul. Kościuszki. Pocztówka z 1916

Pierwsza mapa Tarnowskich Gór, na której pojawia się odcinek obecnej ulicy Tadeusza Kościuszki pomiędzy skrzyżowaniami z ulicami Sienkiewicza i Mickiewicza to plan miasta w skali 1:5000 wydany przez Alfreda Adolpha w 1920 roku[6]. Był on podstawą dla mapy topograficznej w skali 1:25 000 (Messtischblatt) wschodniej części Niemiec z 1940 roku, arkusz 5579 Tarnowitz[7].

Ulica została wytyczona w latach 1913–1914 jako droga prowadząca do wybudowanych w tym samym okresie na ówczesnych obrzeżach miasta koszar dla przenoszonego z Brzegu III Batalionu 156 Pułku Piechoty (3. Schlesisches Infanterie-Regiment Nr. 156)[8]. Została ona zbudowana kosztem fragmentu ogrodu należącego do strzeleckiego bractwa kurkowego pomiędzy wybudowanymi w latach 1804–1805 budynkami domu bractwa i strzelnicą[9][10][11].

Koszary tworzyły zwarty obszar ograniczony obecnymi ulicami: Kościuszki, Mickiewicza, Bohaterów Monte Cassino, zaś od wschodu otaczały je budynki urzędnicze przy ulicy Sienkiewicza[6].

W 1903 zbudowano istniejącą do dzisiaj halę strzelecką (Schießhalle) przy ul. Kościuszki 5. Przejściowo pełniła one inne funkcje, np. sali gimnastycznej[9].

W 1907 powstała urzędnicza spółdzielnia mieszkaniowa (Beamtenwohnungs- und Sparverein), która m.in. przy ulicy Kościuszki, a także przy obecnych ulicach Nakielskiej, Sienkiewicza i Powstańców Śląskich, wybudowała z pomocą państwowych funduszy domy o 153 mieszkaniach[12].

Święto 11 Pułku Piechoty. Zdjęcie z ok. 1931

Wraz z przejęciem władzy nad miastem przez stronę polską 26 czerwca 1922 istniejące przy ul. Kościuszki koszary przejęte zostały przez 11 Pułk Piechoty[13], natomiast po II wojnie światowej w czasach Polski Ludowej, a następnie III RP, na terenie koszar rozlokowane były kolejno[14][15]:

W latach 1945–2010 najpierw w budynku dawnego kasyna oficerskiego na roku ul. Kościuszki i Mickiewicza (ul. Kościuszki 9), a następnie w dawnym budynku sztabu 12 Pułku Kolejowego przy ul. Mickiewicza 27, mieściła się siedziba Wojskowej Komendy Uzupełnień[14][16].

Stopniowa zabudowa budynkami wielorodzinnymi obszaru położonego przy ulicy Kościuszki postępowała od lat 20. XX wieku. W 1924 roku przy tej ulicy (oraz przy ulicy Księcia Jana Opolskiego) powstał zespół 3-kondygnacyjnych domów czynszowych nakrytych stromymi dachami pokrytymi dachówką, mieszczących 72 średniej wielkości mieszkania[17]. Kolejnym etapem była rozpoczęta w 1954 budowa Osiedla Mickiewicza w kwartale ulic: Kościuszki, Mickiewicza, Wojska Polskiego i Okrzei[18]. Tworzą one typowe dla tego okresu zakładowe osiedle robotnicze (tzw. ZOR) o zubożonej architekturze socrealistycznej[19]. Renowacja części tych budynków (obejmująca m.in. ich termomodernizację) została przeprowadzona w latach 2014–2015[20] (jednak bez odtworzenia ozdobnych gzymsów i opasek otworów okiennych).

Pierwsze 5-kondygnacyjne bloki z wielkiej płyty zaczęły powstawać po przedłużeniu ulicy Kościuszki dalej w kierunku zachodnim na początku lat 70[19]. Wcześniej, bo w 1964, jeden blok powstał na terenie dawniej należącym do bractwa strzeleckiego[11].

W 2004 część dawnych budynków wojskowych (w tym m.in. brama wjazdowa na teren koszar wraz ze schronem obserwacyjnym z lat 20. XX wieku[a][21]) zostało wyburzonych pod budowę hipermarketu sieci Carrefour. Inwestycja została zakończona w 2006 roku[22].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Ulica Kościuszki na wysokości hipermarketu Carrefour posiada cztery pasy ruchu: dwa w stronę wschodnią i dwa w zachodnią, z których w obu kierunkach jeden pas służy jako zjazd do centrum handlowego. Drogą tą organizowane są przez Zarząd Transportu Metropolitalnego połączenia autobusowe łączące dzielnice Pniowiec, Strzybnicę oraz Sowice z tarnogórskim dworcem. Znajduje się tu przystanek Tarnowskie Góry Kościuszki[23].

Budynki[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy budynek strzelnicy bractwa kurkowego, ul. Kościuszki 5. Zdjęcie z 2015

Przy ulicy Kościuszki znajdują się obiekty wpisane do rejestru zabytków[24]:

  • budynek dawnej strzelnicy bractwa kurkowego z 1903 roku o cechach eklektycznych, wyremontowany w 2015 – ul. T. Kościuszki 5 – nr rej. A/116/04 z 30 kwietnia 2004,
  • budynek dawnego kasyna wojskowego, przez pewien czas siedziba WKU, z lat 1914–1917 – ul. T. Kościuszki 9 (przy skrzyżowaniu z ul. Mickiewicza) – nr rej. A/230/10 z 22 czerwca 2010 (decyzja o wpisie uchylona przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego dnia 26 maja 2011 – wykreślony z rejestru[25]). Budynek posiada trójkątne szczyty nadokienne, na osi środkowej występujące z łamanym dachem i kolumnowym portalem zwieńczonym półkolistym, łamanym szczytem[17].

Przy ulicy Kościuszki znajdują się też budynki wpisane do Gminnej Ewidencji Zabytków[26]:

  • budynek mieszkalny wielorodzinny z 1914 roku przy ul. T. Kościuszki 1 oraz
  • budynek mieszkalny wielorodzinny z 1914 roku przy ul. T. Kościuszki 3.

Zabytkami nie są natomiast:

  • kwartał socrealistycznej zabudowy pierwszej części Osiedla Mickiewicza,
  • hipermarket Carrefour – wybudowany w 2006 roku na miejscu części budynków koszar – ul. Kościuszki 5[27],
  • budynek dawnej siedziby Prokuratury Rejonowej w Tarnowskich Górach (przeniesiona w 2015 roku na ul. Opolską 21)[28] – ul. Kościuszki 6-8
  • szkoła podstawowa nr 9 im. Mikołaja Kopernika – ul. Janusza Korczaka 2[29] (róg Kościuszki),
  • przedszkole nr 11 – ul. Adama Mickiewicza 18[30] (róg Kościuszki),
  • Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie – ul. Sienkiewicza 16 (róg Kościuszki)[31].

Mieszkalnictwo[edytuj | edytuj kod]

Według danych Urzędu Stanu Cywilnego w 2019 roku w budynkach znajdujących się przy ulicy Kościuszki zameldowanych było 531 osób[32].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Schron posiadał wykonane z cegły ściany o grubości 50 cm, strop stanowiła żelbetowa płyta o grubości 60 cm. Cztery szczeliny obserwacyjne mogły służyć także jako strzelnice broni ręcznej. Do lat 70. wykorzystywany był jako wartownia, następnie pozbawiony wyposażenia był zasypywany systematycznie ziemią i śmieciami.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. BIP – Zarząd Dróg Powiatowych w Tarnowskich Górach: Aktualny wykaz dróg powiatowych (pol.). 2020-09-09. [dostęp 2020-09-24].
  2. Ulica Tadeusza Kościuszki w Tarnowskich Górach na mapie Polski Targeo.
  3. Przemysław Nadolski, Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918), [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 244, ISBN 83-911508-3-6.
  4. Jan Nowak: Kronika Miasta i Powiatu Tarnowskie Góry: najstarsze dzieje Śląska i ziemi Bytomsko-Tarnogórskiej: dzieje pierwszego górnictwa w Polsce. Tarnowskie Góry: Księgarnia Polska Jana Nowaka, 1927 (reprint 2014 – wyd.: Urząd Miejski w Tarnowskich Górach, Miejska Biblioteka Publiczna im. Bolesława Lubosza w Tarnowskich Górach, Księgarnia „Wiosna” w Tarnowskich Górach), s. 144.
  5. Dawne nazewnictwo ulic Tarnowskich Gór rozdz. I, pkt. 4., ppkt. b.
  6. a b Bogdan Cimała, Tarnowskie Góry w okresie międzywojennym (1718-1939), [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 349, ISBN 83-911508-3-6.
  7. 6332 MAPSTER - Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wschodnia (Ostdeutschland) (1870 - 1945) - plik mapy: 5579_Tarnowitz_mz_1940.jpg.
  8. Roman Gatys. Garnizon Tarnogórski 1913 – 1920. „Montes Tarnovicensis”. Oficyna „Monos”. ISSN 1640-0216 (pol.). 
  9. a b Przemysław Nadolski, Miasto pod panowaniem pruskim i w okresie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918), [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 310, ISBN 83-911508-3-6.
  10. Przemysław Nadolski, Miasto pod panowaniem pruskim i w okresie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918), [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 224, ISBN 83-911508-3-6.
  11. a b Tadeusz B. Hadaś, Przyroda i jej przemiany w dziejach Tarnowskich Gór, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 750, ISBN 83-911508-3-6.
  12. Przemysław Nadolski, Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918), [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 240, ISBN 83-911508-3-6.
  13. Bogdan Cimała, Tarnowskie Góry w okresie międzywojennym (1718-1939), [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 354, ISBN 83-911508-3-6.
  14. a b 5 pułk chemiczny.
  15. Agnieszka Klich: Medale i dyplomy w święto jednostki, która już nie istnieje (pol.). W: Dziennik Zachodni [on-line]. Polska Press sp. z.o.o, 2006-05-08. [dostęp 2017-06-13].
  16. fotopolska.eu – Wojskowa Komenda Uzupełnień.
  17. a b Zofia Krzykowska, Tarnowskie Góry w okresie międzywojennym (1918-1939). Architektura, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 470, ISBN 83-911508-3-6.
  18. Mapa topograficzna GUGiK w skali 1:5000 i 1:10000 (układ Borowa Góra) wydana w latach 1960–1966 (pol.). W: Geoportal Województwa Śląskiego ORSiP [on-line]. Śląskie Centrum Społeczeństwa Informacyjnego. [dostęp 2020-02-25].
  19. a b Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Lokalny Program Rewitalizacji (pol.). 2009-10-28. s. 43. [dostęp 2017-06-17].
  20. Tomasz Klyta: Rewitalizacja terenu w centrum Tarnowskich Gór[ZDJĘCIA] (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2015-08-03. [dostęp 2017-06-13].
  21. Pozycja polowa „Tarnowskie Góry” – Koszary 11 pułku piechoty. fortyfikacja.pl.
  22. Krzysztof Szendzielorz: W mieście powstają nowe centra handlowe (pol.). W: Dziennik Zachodni [on-line]. tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2006-03-24. [dostęp 2017-06-13].
  23. Lista przystanków: Tarnowskie Góry (pol.). W: Zarząd Transportu Metropolitalnego [on-line]. [dostęp 2019-01-15].
  24. Rejestr zabytków nieruchomych w województwie śląskim. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2018-12-31].
  25. Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 1 stycznia 2020 r. (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2019-12-24]
  26. BIP – Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Gminna Ewidencja Zabytków (pol.). 2013-09-06. [dostęp 2017-11-03].
  27. Carrefour Tarnowskie Góry – Dane teleadresowe.
  28. Krzysztof Szendzielorz: KRÓTKO: Rozpoczął sie remont nowej siedziby tarnogórskiej prokuratury (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2012-10-17. [dostęp 2017-06-13].
  29. Szkoła Podstawowa nr 9 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowskich Górach – kontakt.
  30. Przedszkole nr 11 w Tarnowskich Górach – kontakt.
  31. BIP - Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Tarnowskich Górach.
  32. Ludność miasta Tarnowskie Góry według stanu na dzień 31.12.2019 r. – Biuletyn Informacji Publicznej UM w Tarnowskich Górach.