Urbanistyka Gryfic

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Urbanistyka Starego Miasta (Gryfice)

Urbanistyka Gryfic – koncepcja planistyczna dotycząca powstania i rozwoju miasta Gryfice.

Badania archeologiczne[edytuj]

Na terenie Starego Miasta, w latach 60. XX w. przeprowadzone zostały doraźne badania powierzchniowe, a od ok. 20 lat specjalistyczne badania archeologiczne. Wykonywane były w czasie robót budowlanych, w trakcie których zmodernizowano infrastrukturę. W kilku partiach Starego Miasta odkopano źródła materialne, z okresu późnego średniowiecza. Tuż przy ul. Wałowej, w południowej jej części (S) odkopano relikty muru miejskiego oraz zarejestrowano poziom osadowy fosy. Fragmenty fortyfikacji miejskich odkopano również przy ul. Klasztornej[1].

Dalsze odkrycia zarejestrowały warstwy kulturowe przy ul. Niepodległości (XIV-XV w.) natomiast przy ul. Ks. S. Ruta – sondaże i wykopy liniowe odsłoniły fragmenty drewnianego moszczenia, które były wykonane z dranic i belek. Według archeologów stanowiły one część ulicy oraz fragmenty zabudowy mieszkalno-gospodarczej (XIII-XIV w.)[1]

Plan katastralny miasta[edytuj]

Plan Starego Miasta (Gryfice) z 1930 r.
Współczesny plan miasta

Współczesny plan katastralny Gryfic wyraźnie ujmuje akcenty staromiejskiej zabudowy. Wchłonięte zostały one przez nowożytne elementy zabudowy od południa, zachodu i północy miasta. Stare miasto o wrzecionowatym kształcie obejmuje obszar obecnego śródmieścia – zajmuje przestrzeń o obwodzie 650 m i od 200-350 m rozpiętości[2], z regularną siatką ulic podłużnych, tj. Wojska Polskiego i Niepodległości oraz poprzecznych – Podgórnej, Kościelnej, Strzeleckiej, Młyńskiej, Szewskiej, Brackiej i Nadrzecznej, przecinających się pod kątem prostym. Granicę Starego Miasta natomiast wyznaczają ulice: Wałowa, Murarska, Klasztorna, Nabrzeżna i Leśna[3][4].

Centralną część tego układu wyznaczał do sierpnia 2010 r.[5] – prostokątny rynek (84 x 80 m) z kościołem farnym (kościół WNMP) i przedzielonym wąskim pasem zabudowy[3]. Po przebudowie – w kształt dawnego rynku została wtopiona niecka typu ablacyjnego. Staromiejski układ urbanistyczny jest charakterystyczny dla typu rzędowego, spotykanego w pomorskich miastach portowych[6].

Zmiany urbanistyczne[edytuj]

Plan powstały podczas lokacji miasta w 1262 r. na prawie lubeckim uległ zmianie, o czym świadczy obecność centralnego placu, który przez wiele stuleci spełniał funkcję miejsca targowego. W lubeckim układzie urbanistycznym rolę tę piastowała główna ulica (cecha charakterystyczna dla prawa lubeckiego), podobnie jak to ma miejsce w układzie urbanistycznym Gdańska (Długi Targ). Po zmianach, które najprawdopodobniej powstały na skutek budowy kościoła farnego, usytuowania głównego rynku i późniejszej budowy miejskiego ratusza – układ ten przetrwał do XVII w. Maria Miśkiewicz na łamach swojej publikacji Europa wczesnego średniowiecza. V-XIII wiek wskazywała, że w XIII w., w miastach przebudowywano założenia urbanistyczne na skutek pojawienia się rynków wewnątrz (łac.) civitas[7].

Jeszcze do XIX w. miasto usytuowane na obszarze Starego Miasta było obwarowane murami obronnymi, które zostały wzmocnione dodatkowo wałem ziemnym (XVII w.)[8], poza odcinkiem od strony południowo-zachodniej. Dalsze umocnienia nastąpiły w 1807 r.[9] Od połowy XIX w. rozpoczęto ich powolną rozbiórkę na skutek ich nieprzydatności i rozbudowy urbanistycznej miasta[10].

Powolna rozbudowa ośrodka nastąpiła już w II poł. XVII w. o przedmieście kamieńskie i trzygłowskie (na południe i południowy wschód od miasta), także o tzw. Nowe Miasto w I poł. XIX w. (dziś Osiedle XXX-lecia PRL na prawobrzeżu rzeki Regi – strona wschodnia) oraz dalsze w stronę zachodnią i północną, szczególnie po 1945 r. Ostatecznie rozbudowa w 2008 r. osiągnęła obszar 1240 ha[11] przy rozciągłości zabudowań miejskich w kierunku południkowym – ok. 2,6 km i równoleżnikowym – ok. 2,7km[12].

Regularną zabudowę Greifenberga (dziś Gryfice), która objęła stopniowo wszystkie strony Starego Miasta, można datować na pierwszą dekadę XX w. Do tego celu wykorzystano dawne trakty, które zmieniono w ulice[6]. We współczesnej zabudowie nieregularny układ urbanistyczny miasta obserwujemy szczególnie na jego obrzeżach. Dominuje tu budownictwo mieszkalne wielorodzinne (typ blokowisk osiedlowych) i jednorodzinne.

Projekt H. Jansena[edytuj]

Na uwagę zasługuje niezrealizowana do końca koncepcja przebudowy miasta, według planu prof. dr Hermanna Jansena, znanego europejskiego architekta, który dla miasta Greifenberg (dziś Gryfice) stworzył nowy projekt zabudowy (19-22 marca 1928 r.) W koncepcji H. Jansena założony został harmonijny układ miasta w kierunku wschodnim, południowym i zachodnim. Projekt zakładał rozbudowę dotychczasowych i budowę nowych osiedli mieszkaniowych, z uwzględnieniem dodatkowych obszarów zielonych, których H. Jansen był zwolennikiem.

Północna część miasta miała być przeznaczona na tzw. część przemysłową, w której już funkcjonowała m.in. miejscowa cukrownia[13]. Stare Miasto miało być otoczone pasem zieleni, na wschodzie obejmując park miejski, cmentarz, promenadę, na zachodzie natomiast pas ogrodów rozbudowany o już istniejący tzw. "ogród różany" (niem.) Rosengarten). Projekt rozbudowy i przebudowy miasta zakładał również zmianę dotychczasowych ciągów komunikacyjnych, budowę obwodnicy i nowej przeprawy mostowej. Do dziś w Muzeum Architektury Politechniki w Berlinie (niem. Architekturmuseum der Technischen Universität) zachowało się 8 projektów tegoż autora, które tyczyły miasta Greifenberg in Pommern (dziś Gryfice)[13].

Gryfice dziś[edytuj]

W Gryficach obecnie jest 114 ulic, 3 ronda (koło bramy Wysokiej im. księcia Warcisława III, u zbiegu ulic Kościuszki i Ks. St. Ruta oraz Mickiewicza i 3–Maja) i 1 plac – Zwycięstwa[14][15]. Miasto podzielone jest na cztery osiedla, wśród których dominują dwa – os. Słoneczne (osiedle nr 1) i os. XXX-lecia PRL (osiedle nr 3)[14].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b M. Dworaczyk: Gryfice - stare czy nowe miasto nad Regą? Głos archeologa w dyskusji [w]: A. Majewska (pod red.), Pomorze wczoraj - dziś – jutro. s. 52-54.
  2. K. Szczygieł: Raport o stanie zabytków w Gryficach [w]: K. Kozłowski (pod red.), Ziemia Gryficka 1945–1985. s. 131.
  3. a b Z topografii miasta w 1930 roku F. Boeder: Innenstadt von Greifenberg in Pommern aus der Zeit um 1930 – (schematische Darstellung). s. 1-2.
  4. R. Erchardt, P. Kubalica: Plan miasta Gryfice. s. 1.
  5. rega24.pl: Gryfice: Ruszyła przebudowa Placu Zwycięstwa (pol.). [dostęp 2011-04-10].
  6. a b W. Niemierowski: Zabytkowa zabudowa Gryfic [w]: K. Golczewski (pod red.), Szczecin. nr 9/10, s. 41–54.
  7. M. Miśkiewicz: Europa wczesnego średniowiecza. V-XIII wiek. s. 180.
  8. Według planu miasta z 1727 r. Za: W. Jarząb. Ryż na brodzie. „Gryfickie Echa”. ,z dn. 17 kwietnia 2008 r., s. 7, 2008. Gryfice. 
  9. S. Rzeszowski: Z dziejów Gryfic [w]: T. Białecki (pod red.), Ziemia Gryficka 1969. s. 116,119.
  10. K. Szczygieł: Raport o stanie zabytków w Gryficach w: K. Kozłowski (pod red.), Ziemia Gryficka 1945-1985. s. 131-132.
  11. Informacje udzielone przez kierownika Wydziału Rolnictwa, Nieruchomości i Ochrony Środowiska – Ryszarda Chmielowicza. Dane na styczeń 2008 r. Z danych przekazanych przez Wydział Rolnictwa Urzędu Miasta w Gryficach do Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii. Gryfice 2008 r.
  12. Dane z wikimapia.org.
  13. a b W. Jarząb. Obwodnica Jansena. „Gryfickie Echa”. ,z dn. 25 września 2008 r., s. 9–10, 2008. Gryfice. 
  14. a b Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miejski w Gryficach: Wykaz osiedli miasta Gryfice (pol.). [dostęp 2011-04-10].
  15. Główny Urząd Statystyczny: Gryfice (miasto), ulice w: Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (pol.). [dostęp 2011-04-10].

Bibliografia[edytuj]

Źródła[edytuj]

  • Boeder F, Innenstadt von Greifenberg in Pommern aus der Zeit um 1930 – (schematische Darstellung), Greifenberg/Pommern 1930.
  • Erchardt R., Kubalica P., Plan miasta Gryfice, Wydział Promocji Urzędu Miasta w Gryficach, Gryfice 2007.

Źródła online[edytuj]

Opracowania[edytuj]

  • Dworaczyk M., Gryfice - stare czy nowe miasto nad Regą? Głos archeologa w dyskusji [w]: Majewska A. (pod red.), Pomorze wczoraj - dziś – jutro, Stargard - Pruszcz Gdański 2010.
  • Miśkiewicz M., Europa wczesnego średniowiecza. V-XIII wiek, Warszawa 2008.
  • Niemierowski W., Zabytkowa zabudowa Gryfic [w]: Golczewski K. (pod red.), Szczecin, czasopismo regionu zachodniopomorskiego, nr 9/10, Szczecin 1962.
  • Rzeszowski S., Z dziejów Gryfic [w]: Białecki T. (pod red.), Ziemia Gryficka 1969, Gryfickie Towarzystwo Kulturalne w Gryficach, Gryfice 1971.
  • Szczygieł K., Raport o stanie zabytków w Gryficach [w]: Kozłowski K. (pod red.), Ziemia Gryficka 1945-1985, Gryfickie Towarzystwo Kultury w Gryficach, Gryfice 1987.

Opracowania online[edytuj]

Opracowania prasowe[edytuj]

  • Jarząb W., Obwodnica Jansena, "Gryfickie Echa", z dn. 25 września 2008 r., Gryfice 2008.
  • Jarząb W., Ryż na brodzie, "Gryfickie Echa", z dn. 17 kwietnia 2008 r., Gryfice 2008.