Urna (pojemnik)
Urna (popielnica) – naczynie związane w cywilizacji głównie z rytuałem pogrzebowym, służące do przechowywania prochów zmarłego po jego kremacji[1][2][3], lecz użytkowane też dekoracyjnie.
W historii
[edytuj | edytuj kod]Pogrzebowe urny (urny z prochami, popielnice[4], urny grzebalne[5] lub żalniki[6]) używane były w wielu cywilizacjach (greckiej, etruskiej i rzymskiej)[7] już od okresu neolitu, rozpowszechnione w epoce brązu i żelaza[5], a zwłaszcza w starożytności[7]. Ich funkcja użytkowa wynikała z faktu, iż po śmierci ciało zmarłego poddawano kremacji, a popioły zbierano do urny[5]. Rzymianie urny z prochami bliskich umieszczali w grobowcach nazywanych kolumbariami[7]. Na ziemiach polskich miejsce, na którym w czasach przedchrześcijańskich zakopywano urny z prochami, zwano żalnikiem[8].
Rodzaje
[edytuj | edytuj kod]Urny były najczęściej naczyniami dwuusznymi (dwuimadłowymi), o pełnym, zaokrąglonym brzuścu, poszerzonej podstawie i przewężonej szyi, zamykane pokrywką z uchwytem[7]. Często zdobiono je polichromią, ornamentem rytym bądź inną dekoracją plastyczną[5]. Wykonywane były z gliny (terakoty), metalu lub kamienia[7].
W sztuce sepulkralnej Etrusków i Rzymian wykonywano również urny w kształcie domów, pokrywane typowym ówczesnym zadaszeniem[7]. W okresie wczesnego cesarstwa popularne były urny skrzynkowe, wykonane z marmuru, bogato zdobione reliefem ornamentalnym lub figuralnym, z pokrywami dekorowanymi akroterionami. Na ścianie licowej umieszczano inskrypcje, zawierające też imiona i tytuły zmarłego bądź fundatora[7].
W sztuce sepulkralnej znane są też tzw. urny twarzowe, występujące w kulturach Azji Mniejszej, środkowej Italii oraz w środkowej Europie (także na ziemiach polskich)[5]. Były one charakterystyczne dla pochówków ludności kultury pomorskiej w epoce żelaza, występowały też na obszarze Wielkopolski w VI-IV wieku p.n.e.[9] Na szyi takich naczyń zaznaczano twarz, a ich brzuśce nawiązywały do kształtu ludzkiego[5].
We wczesnym średniowieczu ludność tzw. grupy olsztyńskiej używała urn z charakterystycznym prostokątnym otworem pośrodku, symbolizującym przypuszczalnie otwór przechodni (okno lub drzwi) ze świata żywych do pozagrobowego[10].
W czasach współczesnych przemysł funeralny oferuje urny z kompozytu, kamienia, drewna, metalu, szkła oraz ceramiczne w różnych kształtach[11].
-
Rzymska nagrobna urna cylindryczna z inskrypcją łacińską (2 poł. I w. n.e.) -
Popielnicowa urna twarzowa kultury pomorskiej z VI w. p.n.e. -
XVIII-wieczna imitacja antycznej urny z oryginalną rzymską pokrywą -
Memorialna urna brązowa z ziemią z pochówku Cypriana Kamila Norwida -
Urna z prochami pomordowanych w Gross-Rosen na cmentarzu komunalnym w Legnicy
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki:Mały słownik terminów plastycznych, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 314.
- ↑ urna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-11-04].
- ↑ popielnica, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-11-04].
- ↑ Słownik języka polskiego (red. Mieczysław Szymczak). T. 3, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1981, s. 615, ISBN 83-01-00284-0.
- ↑ a b c d e f Słownik terminologiczny sztuk pięknych (pod red. Krystyny Kubalskiej-Sulkiewicz). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 426–427, ISBN 978-83-01-12365-9.
- ↑ żalnik – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2024-01-20] (pol.).
- ↑ a b c d e f g Encyklopedia sztuki starożytnej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1974, s. 468.
- ↑ Holly i Żółtak 2001 ↓, s. 443.
- ↑ Sztuka świata. Słownik terminów L-Ż. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 312, ISBN 978-83-213-4726-4.
- ↑ Sztuka świata. Słownik terminów L-Ż. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 160, ISBN 978-83-213-4726-4.
- ↑ Urny. biznesfinder.pl. [dostęp 2023-06-01].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Krystyna Holly, Anna Żółtak: Słownik wyrazów zapomnianych, czyli słownictwo naszych lektur. Warszawa: PWN, 2001.