Urzet barwierski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Urzet barwierski
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd kapustowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj urzet
Gatunek urzet barwierski
Nazwa systematyczna
Isatis tinctoria L.
Sp. pl. 2:670. 1753
Synonimy

Isatis indigotica Fortune

Morfologia
Owoce

Urzet barwierski (Isatis tinctoria) – gatunek rośliny należący do rodziny kapustowatych.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Pochodzi z obszarów stepowych południowo-wschodniej części Europy, z Kaukazu, Azji Mniejszej. Obecnie występuje w prawie całej Europie, przeważnie jako zdziczały z upraw[2]. Występuje także w Algierii i Maroku[3]. Status gatunku we florze Polski: kenofit, efemerofit, w stanie dzikim jest w Polsce bardzo rzadki[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Roślina 50-140 cm wysokości, wzniesiona, okazała.
Łodyga
Od spodu miękko owłosiona, ku górze naga i niebieskawo oszroniona
Liście
Dolne liście łodygowe na ogonkach, jajowate. Górne liście siedzące, strzałkowate, obejmujące łodygę.
Kwiaty
Liczne, żółte, zebrane w baldachowatowiechowate kwiatostany. Płatki korony prawie dwa razy dłuższe od działek kielicha. Kielich 4-działkowy, korona 4-płatkowa, 6 pręcików, 1 słupek.
Owoce
Zwisające, pojedyncze łuszczyny, długie do 2,5 cm, przy dojrzewaniu ciemniejące do czarnego fioletu.
Korzeń[5]
Walcowaty, lekko powyginany, o długości 10–20 cm i średnicy 0,5–1 cm. Powierzchnia zewnętrzna szarawożółta lub brunatnawożółta. Podłużnie pomarszczony z poprzecznymi przetchlinkami, z korzonkami bocznymi lub śladami po nich. Kłącze lekko rozszerzone wykazujące obecność ciemnozielonych lub ciemnobrunatnych nasad ogonków liściowych, zebranych w okółki i zwarte guzkowate zespoły. Przełam jest żółtawobiały, brunatny lub ciemnobrunatny w części korowej, a żółty lub brunatny w części drewna.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina dwuletnia, hemikryptofit. Kwitnie od maja do lipca. Siedlisko: przydroża, kamieniołomy, nasypy, winnice, suche murawy, miejsca ruderalne na glebach wapiennych, bogatych w azot.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza[edytuj | edytuj kod]

Surowiec zielarski[5]
Korzeń urzetu barwierskiego (Isatidis radix) – wysuszony korzeń o zawartości nie mniej niż 1,0% argininy.

Inne zastosowania[edytuj | edytuj kod]

  • Jedna z najstarszych znanych ludziom roślin barwierskich. Urzet został sprowadzony do Europy już w starożytności ze względu na dużą zawartość niebieskiego barwnika indygo, który pozyskuje się z liści[6]. Fermentujący barwnik wytwarza odrażający zapach. Z tego też względu angielska królowa Elżbieta I zakazała uprawy urzetu barwierskiego w odległości 5 mil od swoich pałaców[6].
  • Roślina miododajna.
  • Źródło glukobrassicyny (jedzenie warzyw obfitujących w glukobrassicynę zmniejsza ryzyko nowotworów[potrzebny przypis]). Zawiera około 20 razy więcej tego związku niż brokuły.
  • Jest uprawiany jako roślina ozdobna. Ozdobne są nie tylko kwitnące rośliny, ale również pędy z owocami zwisającymi na cieniutkich szypułkach. Używany bywa do suchych bukietów.
Barwnik (indygo) otrzymany z urzetu

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Nazwa gatunkowa tinctoria w łacinie znaczy barwiący, farbujący.
  • Celtyccy wojownicy wyciągiem z urzetu barwili sobie na niebiesko twarze i ciała[6].
  • W 60 r. n.e. Boadicea (czyli zwycięska) – królowa Icenów żyjących we wschodniej Anglii, poprowadziła swoje wojska do walki z Rzymianami całkowicie rozebrana, pomalowana tylko na niebiesko barwnikiem uzyskanym z urzetu barwierskiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-11-10].
  2. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
  4. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  5. a b Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska X. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276. ISBN 978-83-63724-47-4.
  6. a b c Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.