Utwór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Utwór – przedmiot prawa autorskiego, wynik działalności twórczej człowieka[1] posiadający indywidualny charakter, ustalony przez jego twórcę lub współtwórców w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

W prawie polskim termin ten definiuje art. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych:

Quote-alpha.png
Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór)[2]..

Podmiotem prawa autorskiego jest twórca lub współtwórca, który udowodni lub któremu zostanie udowodnione, że indywidualny charakter przedmiotu jest przejawem jego działalności.

Ochrona praw autorskich do utworu w Polsce[edytuj]

Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną[3], a poza pewnymi wyjątkami podmiotem uprawnionym do tych praw jest twórca utworu[4], który nabywa je automatycznie bez konieczności spełnienia jakichkolwiek formalności[5].

Zbiory, antologie, wybory, bazy danych spełniające cechy utworu również są przedmiotem prawa autorskiego, nawet jeżeli zawierają niechronione materiały, o ile przyjęty w nich dobór, układ lub zestawienie ma twórczy charakter, bez uszczerbku dla praw do wykorzystanych utworów[6].

Przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych stosuje się do utworów:

Wyłączone spod ochrony autorskoprawnej są natomiast:

  • akty normatywne lub ich urzędowe projekty,
  • urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole,
  • opublikowane opisy patentowe lub ochronne,
  • proste informacje prasowe[8].

W rozumieniu tej samej ustawy

  • utworem opublikowanym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został zwielokrotniony i którego egzemplarze zostały udostępnione publicznie,
  • opublikowaniem równoczesnym utworu jest opublikowanie utworu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i za granicą w okresie trzydziestu dni od jego pierwszej publikacji,
  • utworem rozpowszechnionym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został udostępniony publicznie[9].

Autorskie prawa osobiste twórcy lub współtwórcy do utworu są w Polsce niezbywalne i nieograniczone w czasie. Chyba że, ustawa stanowi inaczej[10]. Autorskie prawa majątkowe są możliwe do kupienia lub dziedziczenia i chronią jego nabywcę (poza pewnymi wyjątkami) przez 70 lat od końca roku, w którym zmarł ostatni z twórców utworu[11].

Rodzaje utworów[edytuj]

Ze względu na autorstwo[edytuj]

  • utwór autorski - więź z utworem należy się podmiotowi prawa autorskiego, którym jest jedna osoba fizyczna - twórca, autor
  • utwór współautorski - więź z utworem należy się podmiotowi prawa autorskiego, którym są minimum dwie osoby fizyczne - współtwórcy, współautorzy.

Ze względu na zależność[edytuj]

Polskie prawo autorskie rozróżnia następujące typy utworów[12]:

  • utwór pierwotny,
  • utwór opracowany (zależny) – taki jak tłumaczenie, przeróbka, adaptacja. . Rozporządzanie i korzystanie z utworu będącego utworem opracowanym bez zgody twórcy lub współtwórcy utworu pierwotnego stanowi naruszenie jego majątkowych i osobistych praw autorskich, ponadto za bezprawną publikację takiego utworu twórcy lub współtwórcy utworu pierwotnego należy się stosowne wynagrodzenie[13]. Samo opracowanie też jest utworem[14] i twórca utworu pierwotnego, chcąc korzystać z majątkowych praw autorskich do opracowania, musi je posiadać. Tłumaczenie cudzego utworu literackiego na inny język na użytek własny nie oznacza, że autor utworu literackiego może to tłumaczenie sprzedawać, nie odkupując autorskich praw majątkowych do tłumaczenia. W pierwszym przypadku wynikiem pracy twórczej jest utwór literacki, a w drugim wynikiem pracy twórczej jest jego tłumaczenie[15].
  • utwór inspirowany – w tym przypadku twórca utworu pierwotnego może dochodzić swoich praw, dowodząc, że utwór rzekomo inspirowany jest w istocie zależny. Według opinii prawnych utworem opracowanym (zależnym) nie są dzieła (opracowania) stworzone w efekcie kontaktu z utworem pierwotnym i mogące mieć pewne do niego cechy podobieństwa, ale jednak na tyle różniące się, że nie ma wątpliwości, że to dzieła samoistne, nie zawierające oprócz cech podobieństwa lub uprawnionych cytatów żadnych fragmentów dzieła pierwotnego[16]. Twórca lub twórcy utworu pierwotnego nie mogą rościć żadnych szczególnych praw w stosunku do dzieła inspirowanego.

Ponadto w obiegu prawniczym jest też pojęcie „utworu z zapożyczeniami”, które zawiera fragmenty utworów pierwotnych wykraczających poza cytaty, ale jednak nie tyle, aby go uznać za opracowanie utworu pierwotnego. Zapożyczenia stanowią potencjalne naruszenie majątkowych i osobistych praw twórców utworu pierwotnego, dlatego w praktyce odnoszą się do nich zasady obowiązujące do opracowań, choć w zakresie proporcjonalnym do ilości owych zapożyczeń[16].

Ze względu na naturę[edytuj]

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymienia szczegółowo następujące rodzaje utworów[17]:

  1. wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
  2. plastyczne,
  3. fotograficzne,
  4. lutnicze,
  5. wzornictwa przemysłowego,
  6. architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne,
  7. muzyczne i słowno-muzyczne,
  8. sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne,
  9. audiowizualne (w tym filmowe).

Utwory są w Polsce zasadniczo chronione jednakowo niezależnie od ich natury, z wyjątkiem utworów audiowizualnych i programów komputerowych. W przypadku utworu audiowizualnego ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymienia dokładnie kogo się uznaje za współtwórców takiego dzieła oraz ustala relacje między producentem i twórcami[17].

W przypadku programów komputerowych ustawa uściśla zasady korzystania, dystrybucji i kopiowania programów[18] i silnie ogranicza prawo do dozwolonego użytku (np: nie zezwala na pożyczanie i kopiowanie programów nawet w kręgu rodziny i najbliższych znajomych). Nie istnieje też w stosunku do programów prawo cytatu[19].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Przewrotnie i w kilku słowach o prawach autorskich makaka. (pol.). [dostęp 2015-10-15].
  2. Art. 1 ust. 1. ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 666)
  3. Art. 1 p. 3. pr.aut.
  4. Art. 8 p.1 pr.aut.
  5. Art. 2 p.4 pr.aut.
  6. Art. 3 pr.aut.
  7. Art. 5 pr.aut.
  8. Art. 4 pr.aut.
  9. Art. 6 pr.aut.
  10. Art. 16 pr.aut.
  11. Art. 36 pr.aut.
  12. Art. 2 p.1. pr.aut.
  13. Trybunał Konstytucyjny-Prawo autorskie; ochrona majątkowych praw autorskich; odszkodowanie (pol.). [dostęp 2015-10-16].
  14. Art. 2 ust. 1 pr.aut.
  15. Które tłumaczenie „Władcy Pierścieni” jest najlepsze? (pol.). [dostęp 2015-10-15].
  16. a b Dariusz Czajka, Prawa zależne w polskim prawie autorskim, Gazeta Sądowa, Listopad 2007
  17. a b art. 1 p.2 pr.aut.
  18. Art. 75 pr.aut.
  19. Art. 77 pr.aut.

Linki zewnętrzne[edytuj]