Węgierska Republika Rad

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Magyarországi Tanácsköztársaság
Węgierska Republika Rad
Węgierska Republika Ludowa (1918-1919) 1919 Królestwo Węgier (1920-1946)
Flaga Węgierskiej Republiki Rad
Godło Węgierskiej Republiki Rad
Flaga Węgierskiej Republiki Rad Godło Węgierskiej Republiki Rad
Hymn: Internacionálé
(Międzynarodówka)
Język urzędowy węgierski
Stolica Budapeszt
Typ państwa republika socjalistyczna
Data powstania 21 marca 1919
Data likwidacji 6 sierpnia 1919
Mapa Węgierskiej Republiki Rad

     Tereny pod kontrolą WRR

     Tereny opanowane przez rewolucyjne wojska węgierskie

     Okupacja rumuńska

     Okupacja francusko-serbska

Béla Kun na wiecu w 1919 roku

Węgierska Republika Rad (węg. Magyarországi Tanácsköztársaság) – państwo istniejące na Węgrzech od 21 marca 1919 do 6 sierpnia 1919 (133 dni).

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Porażka Austro-Węgier w I wojnie światowej wywołała na Węgrzech sytuacje rewolucyjną. Zrewoltowaniu ulegli szczególnie żołnierze, robotnicy i chłopi[1]. Kręgi polityków centrowych wykorzystało sytuację i przy wsparciu Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej ogłosiło utworzenie niepodległej Węgierskiej Republiki Ludowej. Na czele nowego rządu stanął umiarkowany Mihály Károlyi[2][3]. Rząd choć ogłosił rozwiązanie starego parlamentu i wprowadził powszechne prawo wyborcze, nie przeprowadził nowych wyborów[4]. Nowe władze nie były w stanie rozwiązać problemów takich jak rosnące bezrobocie, wysoka inflacja i klęska głodu na wsi, nie był też w stanie zrealizować obiecywanej reformy rolnej[5].

Wszechobecny kryzys państwa doprowadził do radykalizacji mieszkańców Węgier w duchu lewicowym. 24 listopada 1918 roku grupa lewicowych socjaldemokratów i rewolucyjnych socjalistów założyła Komunistyczną Partię Węgier o tendencjach marksistowsko-leninowskich[6][7]. Partia niezadowolona z reform rządu próbowała zmobilizować krajowy proletariat do rewolucji i utworzenia republiki socjalistycznej. Organ prasowy komunistów Vörös Ujság jawnie wzywał do rewolucji[8]. Komuniści aktywnie prowadząc propagandę zyskali poparcie większej części jednostek wojska i robotników, tworząc przy tym własne oddziały paramilitarne znane jako Czerwona Gwardia[9].

Wraz z dalszym pogarszaniem się sytuacji państwo ogarnęła fala strajków współorganizowanych przez rodzący się ruch komunistyczny[10]. Strajki doprowadziły do zupełnego paraliżu rządu Károlia. Károlyi podał się do dymisji po czym zastąpiony został przez Dénesa Berinkeia. Komuniści nie uznali nowego rządu i rozpoczęli proces tworzenia rad robotniczych. Znacznie wzrosła liczba członków KPW która osiągnęła 30-50 tysięcy. 22 lutego 1919 roku komuniści zorganizowali w stolicy gigantyczną manifestację. Manifestacja zakończyła się starciami między demonstrantami a siłami bezpieczeństwa. Rząd obawiając się siłowego przejęcia władzy przez komunistów dokonał aresztowań liderów komunistycznych. Do aresztu trafił m.in. założyciel partii Béla Kun[11]. Bela Kun w trakcie procesu o zdradę stanu został brutalnie pobity przez policję. Informacje o maltretowaniu Kuna w areszcie wyszły na światło dzienne, w efekcie został on wypuszczony na wolność a popularność jego i komunistów znacznie wzrosła[12].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Proklamacja WRR[edytuj | edytuj kod]

Obchody święta 1 Maja w Budapeszcie (1919)

W połowie marca 1919 roku rząd Dénesa Berinkeya upadł. Spowodowane to było żądaniami Ententy co do rozbioru Węgier. Przywództwo w kraju drogą parlamentarną objęli socjaldemokraci którzy wypuścili więźniów politycznych, w tym liderów komunistów i niemal natychmiast zaproponowali im udział w koalicji rządowej. Choć większość w nowym rządzie stanowili socjaldemokraci, przyjęli oni część postulatów komunistów ogłaszając powstanie Węgierskiej Republiki Rad[13]. Tym samym Kun z partii komunistycznej de facto stał się najważniejszą osobą w państwie[14]. Kolejnym krokiem w celu konsolidacji komunistów i socjaldemokratów (w praktyce bardziej reformistyczne skrzydło partii socjaldemokratów nie uczestniczyło w działaniach nowej formacji i rządu) było utworzenie wspólnej partii, która przyjęła nazwę Partia Socjalistyczna. W nowym rządzie żywe były nie tylko postulaty marksizmu lecz również nacjonalizmu, stąd też WRR dążąc do utrzymania granic tzw. Wielkich Węgier popadła w konflikt z Ententą i sąsiadami[15]. Współpraca komunistów z socjaldemokratami i rezygnacja z części komunistycznych postulatów spowodowała jedynie częściowe wsparcie (niewielką pomoc finansową) ze strony Włodzimierza Lenina i Rosji Radzieckiej[16], pomoc została dość szybko zawieszona[17].

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Jedną z pierwszych decyzji nowego rządu było utworzenie Armii Czerwonej[18]. Armia wykorzystana została do walki ze stacjonującymi na Węgrzech oddziałami rumuńskimi i do uderzenia na Czechosłowację w wyniku którego z inicjatywy WRR utworzona została Słowacka Republika Rad[19].

Reformy[edytuj | edytuj kod]

Plakat zachęcający do służby w armii z okresu WRR

Rząd komunistów i socjaldemokratów dokonał nacjonalizacji najważniejszych gałęzi przemysłu, stworzył podwaliny powszechnego systemu edukacji (nowy program szkolnictwa odszedł od nauczania religii, wprowadzał edukację seksualną i zawierał elementy indoktrynacji politycznej)[20], wprowadził ośmiogodzinny dzień pracy, podniósł płace[21] oraz wprowadził regulację cen produktów[22]. Radykalne reformy w zakresie przemysłu nie udały się doprowadzając do spadku produkcji przemysłowej[23].

Kolejną z reform była reforma rolna. Reforma ta nie przebiegła tak, jak chcieli tego chłopi - rząd odmówił dystrybucji ziemi pośród nich[24]. Kryzys związany z reformą doprowadził do zamieszek antyrządowych[25]. Kun zareagował na nie użyciem siły, wysyłając przeciwko kontrrewolucjonistom oddziały paramilitarne znane jako Chłopcy Lenina. Tak zwany Czerwony terror na Węgrzech miał jednak małą skalę i nie był zjawiskiem podobnym do tego prowadzonego w Rosji[26][27].

Kres WRR[edytuj | edytuj kod]

Kres rządom radzieckim na Węgrzech dała interwencja wojsk rumuńskich. Rząd rewolucyjny w wojnie obronnej nie otrzymał wsparcia Rosjan. Przyczyną interwencji był sprzeciw wobec planowanego przez Ententę rozbioru kraju. W wojnie obronnej rząd WRR zyskał poparcie większości stronnictw politycznych w tym konserwatystów. 1 sierpnia 1919 roku w obliczu kryzysu Kun podał się do dymisji. Jego następcą na stanowisku premiera został Gyula Peidl. Peidl znacznie zliberalizował ustrój WRR - rozwiązał trybunały rewolucyjne oraz Gwardię Czerwoną, wypuścił więźniów politycznych oraz zwrócił właścicielom ziemskich ówcześnie znacjonalizowane majątki[28]. W tym czasie interweniujące na Węgrzech wojska rumuńskie skierowały się na Budapeszt. Rząd upadł 16 kwietnia. Po upadku Republiki Rad w kraju w kraju władzę przejęły kręgi prawicowe, które zaakceptowały terytorialne żądania sąsiadów. Wraz z przejęciem władzy przez prawicę doszło do aktów przemocy zwanych białym terrorem, skierowanym głównie przeciwko lewicy i mniejszościom narodowym[29][30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Pastor, 1976, s. 37.
  2. Szilassy, 1969, s. 96.
  3. Janos, 1981, s. 191.
  4. Janos, 1981, s. 191.
  5. Szilassy, 1969, s. 97.
  6. Volgyes, 1970, s. 62.
  7. Király y Pastor, 1988, s. 29.
  8. Zsuppán, 1965, s. 321.
  9. Zsuppán, 1965, s. 317.
  10. Zsuppán, 1965, s. 326.
  11. Volgyes, 1971, s. 164.
  12. Szilassy (1971), s. 31
  13. Janos y Slottman, 1971, s. 68.
  14. Király y Pastor, 1988, s. 31.
  15. Király y Pastor, 1988, s. 5.
  16. Volgyes, 1970, s. 66.
  17. Volgyes, 1971, s. 163.
  18. Volgyes, 1970, s. 93.
  19. Toma (1958), s. 207
  20. Volgyes, 1971, s. 67.
  21. Volgyes, 1971, s. 75.
  22. Volgyes, 1971, s. 80.
  23. Szilassy, 1969, s. 100.
  24. Volgyes, 1971, s. 168.
  25. Volgyes, 1970, s. 70.
  26. Volgyes, 1971, s. 168.
  27. Macartney, C. A.: "Hungary Since 1918", The Slavonic and East European Review 7:21 (1929)
  28. Balogh (1976), s. 269-286
  29. Szilassy, 1969, s. 100.
  30. Balogh (1975), s. 298

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Balogh, Eva S. (1975). «Romanian and Allied Involvement in the Hungarian Coup d'Etat of 1919». East European Quarterly 9 (3): 297–314. ISSN 0012-8449.
  • Bodo, Bela (2010). «Hungarian Aristocracy and the White Terror». Journal of Contemporary History (en inglés) 45 (4): 703–724. ISSN 0022-0094.
  • Juhász, Gyula (1979). Hungarian foreign policy, 1919-1945. Akadémiai Kiadó. s. 356. ISBN 9789630518826.
  • Janos, Andrew C. (1981). The Politics of Backwardness in Hungary: Dependence and Development on the European Periphery, 1825-1945. Princeton University Press. s. 370. ISBN 9780691101231.
  • Janos, Andrew C.; Slottman, William B. (1971). Revolution in Perspective: Essays on the Hungarian Soviet Republic of 1919. University of California Press. s. 185. ISBN 9780520019201.
  • VV. AA. (1988). Király, Béla K.; Pastor, Peter, eds. War and society in East Central Europe Vol. 20 Revolutions and interventions in Hungary and its neighbor states, 1918 - 1919. Columbia University Press. s. 530. ISBN 9780880331371.
  • Mocsy, Istvan I. (1983). The Uprooted: Hungarian Refugees and Their Impact on Hungary's Domestic Politics, 1918-1921. East European Monographs. s. 252. ISBN 9780880330398.
  • Pastor, Peter (1976). Hungary Between Wilson and Lenin . East European Monograph. s. 191. ISBN 9780914710134.
  • Szilassy, Sándor (1971). Revolutionary Hungary 1918-1921. Danubian Press. s. 141. ISBN 9780879340056.
  • Volgyes, Ivan (1970). «The Hungarian Dictatorship of 1919: Russian example versus Hungarian Reality». East European Quarterly (en inglés) 4 (1): 58–71. ISSN 0012-8449.
  • VV. AA. (1971). Völgyes, Iván, ed. Hungary in revolution, 1918-1919. Nine essays. University of Nebraska Press. s. 219. ISBN 9780803207882.
  • Zsuppán, Ferenc Tibor (1965). «The Early Activities of the Hungarian Communist Party, 1918-19». The Slavonic and East European Review 43 (101): 314–334. ISSN 0037-6795.