Wacław Niżyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wacław Niżyński
Ilustracja
Wacław Niżyński, 1907
Data i miejsce urodzenia 12 marca 1889
Kijów
Data i miejsce śmierci 8 kwietnia 1950
Londyn
Narodowość polska
Dziedzina sztuki balet
Léon Bakst, Niżyński w Popołudniu fauna, 1912

Wacław Niżyński (ur. 16 lutego?/28 lutego 1889 w Kijowie[1], zm. 8 kwietnia 1950 w Londynie) – tancerz i choreograf polskiego pochodzenia, jeden z najwybitniejszych tancerzy baletu XX w. W bibliografii międzynarodowej znany głównie pod nazwiskiem w formie francuskojęzycznej, jako Vaslav Nijinsky.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1889 w Kijowie w rodzinie polskich tancerzy występujących w teatrze wędrownym. Rodzice – Tomasz Niżyński i Eleonora (z domu Bereda) Niżyńska byli wychowankami szkoły baletowej w Teatrze Wielkim w Warszawie, jednak związali się z objazdowej trupą taneczną, wędrującą z występami po miastach Rosji. Przy okazji odwiedzin rodziny w Warszawie ochrzcili jednak Wacława w kościele Świętego Krzyża[2].

Jak wynika z listów Niżyńskiego, uważał się za Polaka (mimo słabej znajomości języka polskiego). W listach do śpiewaka Jerzego Reszkego napisał „Moja matka mnie dała mleko i polski język, a dla tego jestem polakiem. (...) Ja nie umię dobrze muwić bo mnie nie wolno było muwić po polsku”[3].

Tomasz Niżyński dość wcześnie porzucił swoją rodzinę. Dla zapewnienia dzieciom lepszych warunków rozwoju, Eleonora Niżyńska zadecydowała się więc osiąść w Petersburgu. Tam w 1900 roku Wacław wstąpił do klasy baletowej Cesarskiej Szkoły Teatralnej w Petersburgu, gdzie uczył się u Legata, Obuchowa i Cecchettiego.

Zadebiutował na scenie Teatru Maryjskiego w Petersburgu jako osiemnastolatek w Don Giovannim Mozarta. Bywał partnerem scenicznym najsłynniejszych balerin rosyjskich jego czasów: Matyldy Krzesińskiej, Olgi Prieobrażenskiej, Anny Pawłowej i Tamary Karsawiny. W tym okresie wielką pomocą w karierze zawodowej, jak i wsparciem finansowym dla matki Wacława był jego wielbiciel, książę Paweł Lwow[4]. W tym samym czasie zaczął też występować w balecie ze swoją siostrą, Bronisławą Niżyńską, która stała się jego powiernicą i bardzo bliską osobą.

Balety rosyjskie[edytuj | edytuj kod]

Niedługo po swoim debiucie spotkał Siergieja Diagilewa i został zaangażowany do tworzonego przez niego zespołu Baletów Rosyjskich, z którym tańczył już od pierwszego paryskiego sezonu Baletów Rosyjskich w 1909 roku. Kreował główne partie w takich baletach, jak: Le Pavillon d’Armide, Sylfidy (do muzyki Chopina), Cléopâtre, a w sezonach następnych także w Szeherezadzie, Karnawale i innych baletach. Diagilew uczynił go ikoną swojego zespołu, a sam Niżyński zyskał w krótkim czasie wielką popularność i uznanie krytyki.

Między pierwszym a drugim paryskim sezonem zespołu Diagilewa Niżyński wrócił tańczyć do Teatru Maryjskiego, jednak w 1911 został zwolniony dyscyplinarnie. Stało się tak na skutek „intrygi kostiumowej” – podczas przedstawienia baletu Giselle, tańcząc główną rolę Księcia Alberta, miał na sobie tylko trykot, bez krótkich spodenek obowiązujących wówczas tancerzy. Wywołało to sensację, ale też oburzenie dyrekcji teatru, ze względu na obecność na przedstawieniu Wielkiej Księżnej (która zresztą wiele lat później twierdziła, że z loży cesarskiej nie była w stanie niczego zauważyć). W takim właśnie kostiumie Niżyński wcześniej występował w Giselle w Paryżu, gdzie nie wzbudzało to zastrzeżeń. Od 1911 tańczył już więc tylko u Diagilewa (w 1911 w Duchu róży do muzyki Karola Marii Webera i w Pietruszce Strawińskiego).

Święto wiosny w choreografii Wacława Niżyńskiego zrekonstruowanej przez Millicent Hodson, Polski Balet Narodowy, 2011

W 1912 zadebiutował w roli choreografa, opracowując choreografię Popołudnia fauna Debussyego, które odniosło wielki sukces. W 1913 powstały jego choreografie Święta wiosny Strawińskiego i Jeux (Gier) Debussy’ego. W obu tych baletach widoczna była jego wyraźna fascynacja rytmiką Jacques’a-Dalcroza. Kompozycja taneczna Święta wiosny oburzały paryską publiczność swoją prymitywną żywiołowością i brutalnym dynamizmem. Również sama muzyka Strawińskiego była oskarżana o bolszewizm. Z kolei jego Gry powstały jako balet przyszłości. Diagilew zamówił muzykę u Debussy’ego z myślą o Niżyńskim, który przedstawił kiedyś swoją wizję baletu przyszłości – pochwałę sportu, naturalności, z rezygnacją z niektórych technik baletu klasycznego, gdzie ciało ludzkie nie ma żadnych ograniczeń. Tancerze występowali tu w strojach do tenisa autorstwa paryskiego projektanta mody, a nie kostiumografa, z rakietami tenisowymi jako rekwizytami (akcja toczy się na korcie tenisowym). W 'okresie paryskim’ Niżyńskiego do grona jego admiratorów należeli m.in. Jean Cocteau i Marcel Proust.

Pod koniec roku zespół Diagilewa wyjechał do Ameryki Południowej, lecz bez samego Diagilewa. Tam Niżyński ożenił się z węgierską tancerką Romolą de Pulszky, co stało się bezpośrednim powodem usunięcia go z zespołu przez Diagilewa zaraz po powrocie do Europy. Wyjechali wtedy z żoną do Budapesztu, gdzie w 1914 urodziła im się córka Kira, przyszła tancerka.

Później Niżyński występował z własnym zespołem w Londynie, nie odniósł jednak sukcesu, głównie z powodu braku doświadczenia w administracyjnym zarządzaniu zespołem baletowym. Przeniósł się do Budapesztu, gdzie zamieszkał u rodziców żony (zubożałych arystokratów). Niżyński, będąc poddanym cara Rosji, a więc przeciwnika Austro-Węgier, w związku z toczącą się wojną został internowany. W 1916 wrócił do współpracy z Diagilewem, przygotowując kolejną choreografię baletu Till Eulenspiegel (Dyl Sowidrzał) z muzyką Richarda Straussa.

Aleja Wacława Niżyńskiego, Paryż
Rzeźba Wacława i Bronisławy Niżyńskich w rolach Fauna i Nimfy z baletu Popołudnie fauna autorstwa Gennadija Jerszowa w Teatrze Wielkim.
Nagrobek Wacława Niżyńskiego na cmentarzu Montmartre

Choroba[edytuj | edytuj kod]

Po tournée w Ameryce Południowej zamieszkał z żoną w Szwajcarii, gdzie powoli zapadał na schizofrenię i wycofał się z występów, poświęcając się opracowywaniu nowych choreografii i pisaniu. Leczył go w Zurychu Eugen Bleuler. Po raz pierwszy po przerwie wystąpił publicznie 19 stycznia 1919, był to również jego ostatni występ, dający świadectwo o jego chorobie psychicznej. Rozpoczął również pisanie dzienników w dwóch częściach zatytułowanych „O życiu” i „O śmierci”. Po raz pierwszy opublikowane zostały w okrojonej przez żonę wersji w 1936, pełną wersję opublikowano dopiero w 1995. Przez 30 lat swojej choroby pozostawał pod opieką żony. W latach 30. został poddany nowatorskiej terapii insulinowej, która odniosła skutek pozytywny, lecz krótkotrwały. Zmarł na zapalenie nerek w Londynie 8 kwietnia 1950. Został pochowany w Paryżu na cmentarzu Montmartre (w 1953).

Niżyński był największym tancerzem swojej epoki, o doskonałej technice i niespotykanej ekspresyjności. Pozostał po nim mit tancerza baletowego, któremu udało się osiągnąć doskonałość i całkowitą identyfikację z wykonywaną rolą. Do dziś pozostaje wzorem dla wielu tancerzy baletowych.

W 2001 australijski reżyser Paul Cox nakręcił film „Nijinsky” oparty na jego pamiętnikach.

11 czerwca 2011 roku, w przerwie premierowego przedstawienia trzech różnych wersji choreograficznych Święta wiosny (w tym także odtworzonej wersji Niżyńskiego) w wykonaniu Polskiego Baletu Narodowego, w foyer Teatru Wielkiego - Opery Narodowej została odsłonięta pierwsza w Polsce rzeźba legendarnych polskich tancerzy-choreografów: Wacława Niżyńskiego i jego siostry Bronisławy w rolach Fauna i Nimfy z baletu Popołudnie fauna. Na zamówienie Polskiego Baletu Narodowego wykonał ją w brązie znany ukraiński rzeźbiarz Gennadij Jerszow[5].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Według aktu chrztu, ur. 29 grudnia 1889 (Akta Stanu Cywilnego par. Św. Krzyża w Warszawie, rok 1891, nr 669).
  2. Piotr Sarzyński, Popołudnie Fauna, [w:] „Polityka” nr 19, 2000.
  3. Pisownia oryginalna z listu do Jerzego Reszke w art. Hanna Milewska, „Wacław Niżyński – Długi zmierzch fauna”, Magazyn „HiFiM” nr. 7-8/2011.
  4. Vaslav Nijinsky, Peter Ostwald, Londyn, 1991, ​ISBN 1-86105-250-2​; na str.19.
  5. Rzeźba Wacława i Bronisławy Niżyńskich ozdobiła foyer Teatru Wielkiego. teatrwielki.pl, 17 czerwca 2011. [dostęp 2013-05-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-06)].
  6. opis spektaklu „Bóg Niżyński” na stronach internetowych Teatru „Wierszalin”.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]