Walerian Tumanowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Walerian Tumanowicz
Jagodziński
major piechoty major piechoty
Data i miejsce urodzenia 1 marca 1894
Rusbanila
Data i miejsce śmierci 13 listopada 1947
Kraków
Przebieg służby
Siły zbrojne Orzełek legionowy.svg Legiony Polskie
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Armia Krajowa
Jednostki 3 Pułk Piechoty
3 Pułk Piechoty Legionów
5 Pułk Piechoty Legionów,
PUWFiPW
146 Pułk Piechoty
Inspektorat Mielec AK
Stanowiska szef wydziału
dowódca batalionu
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
wojna polsko-ukraińska
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
bitwa nad Bzurą
powstanie antykomunistyczne w Polsce 1944–1953
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Srebrny Krzyż Zasługi Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
Grób symboliczny Waleriana Tumanowicza w Warszawie

Walerian Józef Tumanowicz ps. „Jagodziński” (ur. 1 marca 1894 w Rusbanili, zm. 13 listopada 1947 w Krakowie) – Ormianin, żołnierz Legionów Polskich, major piechoty Wojska Polskiego, oficer ZWZ-AK oraz DSZ, „NIE” i WiN.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 1 marca 1894 w Rusbanili, w ówczesnym Księstwie Bukowiny, w rodzinie polskich Ormian Issaka i Marii z Piotrowiczów. Kształcił się w gimnazjum w Czerniowcach. Egzamin dojrzałości zdał w Wiedniu.

Podczas I wojny światowej był żołnierzem Legionów Polskich. Służył w 3 pułku piechoty w składzie II Brygady.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został przyjęty do Wojska Polskiego. Uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej i w wojnie polsko-bolszewickiej walcząc w szeregach 3 pułku piechoty Legionów. Został awansowany na stopień porucznika piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923[1][2]. W latach 20. był oficerem 5 pułku piechoty Legionów w Wilnie[3][4][5]. Został awansowany na stopień kapitana piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1925[6]. W 1932 był oficerem piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza[7]. Na stopień majora został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1938 i 9. lokatą w korpusie oficerów piechoty[8]. Został absolwentem studiów na Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie. W 1938 został szefem Wydziału Ogólno-Organizacyjnego Naczelnej Komendy Legii Akademickiej w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego[8].

Po wybuchu II wojny światowej w czasie kampanii wrześniowej był dowódcą I batalionu 146 pułku piechoty biorąc udział w bitwie nad Bzurą. Po nastaniu okupacji niemieckiej zaangażował się w działalność konspiracyjną. W 1940 został organizatorem i pierwszym inspektorem Inspektoratu Mielec Związku Walki Zbrojnej[9] (od 1942 Armii Krajowej) i pełnił tę funkcję do 25 lutego 1944. Od 1945 działał w organizacji „NIE” oraz Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj. Został szefem komórki „Z” Obszaru Południowego DSZ. Został członkiem Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Był kierownikiem akcji „Ż”.

Po zakończeniu wojny osiadł w Jeleniej Górze w 1946 zajmując się handlem. Został aresztowany 22 października 1946 w Krakowie. Był sądzony w procesie w procesie siedemnastu członków II Zarządu Głównego WiN oraz członków PSL w Krakowie. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie z dnia 10 września 1947 (sygn. akt Sr 978/47) w składzie sędziowskim pod przewodnictwem Romualda Klimowieckiego[10] został skazany na łączną karę śmierci, utratę praw publicznych, obywatelskich i honorowych na zawsze oraz na przepadek mienia. Prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. Wyrok wykonano 13 listopada 1947 w więzieniu przy ul. Montelupich przez rozstrzelanie (tego samego dnia zostali straceni inni skazani: Józef Ostafin i Alojzy Kaczmarczyk)[11].

Postanowieniem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z 17 stycznia 1992 wyrok skazujący Waleriana Tumanowicza na śmierć został unieważniony. Grób symboliczny Waleriana Tumanowicza został ustanowiony na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

W 1995 w Krakowie została ustanowiona ulica Waleriana Tumanowicza.

Z krwi jestem Ormianinem, z duszy i przekonań Polakiem... Wraz z mlekiem matki wyssałem nienawiść do Związku Sowieckiego.
— Wypowiedź Waleriana Tumanowicza podczas procesu

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 430.
  2. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 374.
  3. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 137.
  4. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 133.
  5. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 21.
  6. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 215.
  7. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 58, 906.
  8. a b c d e Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 30.
  9. Wskazany także jako Wacław Tumanowicz, ps. „Jagra”. Por. Zdzisława Trawińska: Ruch robotniczy w latach wojny i okupacji hitlerowskiej. W: Bronisław Syzdek (red. nauk.): Ruch robotniczy na ziemi rzeszowskiej 1918–1975. Warszawa: Książka i Wiedza, 1980, s. 159.
  10. Krok do ekshumacji szczątków bohaterów. dziennikpolski24.pl, 5 maja 2014. [dostęp 18 listopada 2014].
  11. Mogiła pod śmietnikiem. tygodnik.onet.pl, 28 lutego 2013. [dostęp 18 listopada 2014].
  12. Prezydent Andrzej Duda: Nie sposób wyobrazić sobie historii Rzeczypospolitej bez wkładu Ormian. prezydent.pl, 29 marca 2017. [dostęp 1 kwietnia 2017].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]