Walki na Bałtyku podczas II wojny światowej

Działania wojenne na Morzu Bałtyckim

II wojna światowa, front wschodni
Fiński pancernik obrony wybrzeża Väinämöinen w 1938 roku
Czas	1939–1945
Miejsce	Morze Bałtyckie
Wynik	zwycięstwo aliantów
Strony konfliktu
III Rzesza Finlandia (do 1944) Polska (1939) ZSRR Finlandia (od 1944)
Położenie na mapie świata miejsce bitwy
56,603369°N 19,078134°E

Bałtyk jako pole walki – obecna sytuacja polityczna

Działania wojenne na Morzu Bałtyckim i jego wybrzeżach w latach 1939–1945.

Walki w 1939 r.

1 września 1939 roku o godzinie 4:45 Niemcy wraz ze Słowacją rozpoczęły zbrojną agresję na Polskę oraz Wolne Miasto Gdańsk. Trzy minuty później niemiecki pancernik Schleswig-Holstein otworzył ogień w kierunku Westerplatte, co jest uznawane jako jeden z symbolicznych momentów rozpoczęcia II wojny światowej.

1 września 1939 roku wojska niemieckie wkroczyły do Gdańska. Lokalne władze nie stawiły zorganizowanego oporu i ogłosiły włączenie miasta do III Rzeszy Niemieckiej. Obrona została podjęta jedynie w budynku Poczty Polskiej oraz na terenie Westerplatte. Placówka pocztowa skapitulowała tego samego dnia, natomiast załoga Westerplatte poddała się 7 września. Dłużej trwały walki na Półwyspie Helskim, które zakończyły się 2 października.

Wojna Państw Osi z ZSRR 1941-1945

Niemieckie przygotowania

Adolf Hitler w „Dyrektywie nr 21”, podpisanej 18 grudnia 1940 r., nakazał rozpoczęcie przygotowań do wojny z ZSRR (Operacja Barbarossa). Odnosząc się do działań morskich, stwierdził, iż:

[...] „punkt ciężkości działań Kriegsmarine pozostaje także podczas kampanii na wschodzie skierowany jednoznacznie przeciwko Anglii”.

Dyrektywa zawierała wytyczne dla Kriegsmarine:

[...] „Marynarce wojennej przypada zadanie przeszkodzenia w wyrwaniu się nieprzyjacielskich sił morskich z Bałtyku, przy równoczesnym zabezpieczeniu własnego wybrzeża. Ponieważ po osiągnięciu Leningradu odebrana zostanie rosyjskiej Flocie Bałtyckiej ostatnia baza i flota ta będzie wtedy w beznadziejnej sytuacji, należy przedtem unikać większych operacji morskich”.

Zadania niemieckiej marynarki wojennej:

• obrona niemieckiego wybrzeża, baz morskich oraz południowo-zachodnich linii komunikacyjnych na Bałtyku poprzez rozstawienie defensywnych pól minowych,
• prowadzenie działań ofensywnych wyłącznie z udziałem lekkich sił morskich i lotnictwa współpracującego z marynarką,
• neutralizacja floty radzieckiej poprzez zajęcie jej baz przez wojska lądowe,
• zapewnienie bezpiecznej żeglugi na Bałtyku oraz zaopatrzenia dla północnego skrzydła frontu wschodniego.

Siły stron

Kriegsmarine: Marinekommando Nord (pod dowództwem admirała Rolfa Carlsa) z siedzibą w Kilonii miało następujące siły do realizacji Operacji Barbarossa:

• Pancerniki: „Schlesien” i „Schleswig-Holstein” (nie brały udziału w atakach),
• Okręty podwodne: 22. Flotylla U–Bootów (pod dowództwem komandora podporucznika Ambrosiusa; U–140, U–142, U–144, U–145 i U–149),
• Grupa Saper: Grille, Preussen, Skagerrak i Versailles,
• Grupa Saper Nord: 5, 15, 17, 18 i 31,
• Grupa Sperrbrecher: 6, 8 i 138,
• 11. oraz 12. Flotylla Ścigaczy Okrętów Podwodnych,
• 1. Flotylla Torpedowców (S–26, S–39, S–40, S–101, S–102 i S–103),
• 5. Flotylla Torpedowców (S–27, S–28, S–29, S–45 i S–47),
• połowa sił z 5. Flotylli Saper (R56, 57, 58, 60, 61 i 62),
• bazy okrętów „Carl Peters” i „Tsingtao”.

W czasie działań wojennych zaangażowano początkowo siły składające się z: 28 ścigaczy torpedowych, 5 okrętów podwodnych, 10 stawiaczy min, flotylli 7 trałowców, kutrów trałowych i patrolowych, 3 przerywaczy zagród minowych i 2 trałowców z kutrami na pokładach (łącznie 130 jednostek).

Zostały one podzielone na grupy:

• „C” – operująca na południowym i wschodnim Bałtyku do wysokości Wysp Moonsundzkich. Tworzyły ją 82 jednostki,
• „D” – Zatoka Fińska, 48 jednostek.

Marynarka fińska:

• 2 pancerniki obrony wybrzeża (Ilmarinen i Väinämöinen),
• 5 okrętów podwodnych (Vesihiisi, Iku–Turso, Vetehinen, Vesikko i Saukko),
• 4 kanonirki (Turunmaa, Karjala, Uusimaa i Hämeenmaa),
• 2 stawiacze min,
• 12 trałowców,
• około 18 ścigaczy okrętów podwodnych.

ZSRR - Flota Bałtycka:

Trzecia grupa bojowa:

• Pancerniki: Marat i Oktiabrskaja Riewolucija,
• Niszczyciele: typu Leningrad i Mińsk,
• Niszczyciele: Artiom, Engels, Jakow, Swierdłow, Kalinin, Karol Marks i Wołodarskij,
• Krążowniki: Kirow i Maksym Gorki,
• 1. Flotylla Niszczycieli: Gnewnoj, Grodnoj, Grozhjashtshy, Smetliwoj i Steregushtshy,
• 2. Flotylla Niszczycieli: Storożnewoj, Stoiky, Silnoj i Sereditoj.

ZSRR przejęło wszystkie jednostki pływające należące wcześniej do Estonii, Łotwy i Litwy. Były to statki handlowe oraz okręty marynarki wojennej.

Głównymi zadaniami Floty Bałtyckiej były wsparcie wojsk frontów Północno-Zachodniego oraz Północnego na kierunkach nadmorskich, obrona wejść do Zatoki Fińskiej i Zatoki Ryskiej, przeciwdesantowa obrona wschodniego wybrzeża Morza Bałtyckiego, ochrona własnych morskich szlaków komunikacyjnych i działania niszczące komunikację przeciwnika.

W pierwszym etapie działań niemieckiej floty na Bałtyku podejmowano głównie operacje samodzielne, polegające na stawianiu min i zagród, walce o kontrolę komunikacyjną oraz działaniach przeciwko morskim siłom przeciwnika. Siły morskie współdziałały z wojskami lądowymi przy obronie wybrzeża, portów i wysp, a także zapobiegały desantom – zapewniając wsparcie artyleryjskie i lotnicze oraz transport wojsk.

Posuwanie się wojsk przeciwnika w głąb kraju załamało system zaopatrzenia Floty Bałtyckiej i zredukowało jej możliwości bojowe. Flota musiała działać na kilku rozbieżnych kierunkach, w warunkach panowania lotnictwa przeciwnika i stale rozbudowywanego zagrożenia minowego. Jednocześnie flota musiała zabezpieczać komunikację Kronsztadt–Tallinn–Hanko–Wyspy Moonsundzkie, znajdującą się na całej długości pod zagrożeniem ataków przeciwnika.

Aby osiągnąć pełne współdziałanie sił floty z wojskami lądowymi, 28 czerwca 1941 roku Flota Bałtycka została operacyjnie podporządkowana dowództwu Frontu Północnego, a po jego rozdzieleniu – dowództwu Frontu Leningradzkiego. Równocześnie flota wydzieliła siły i środki do obrony Leningradu.

Z sił floty dla wsparcia wojsk lądowych na akwenach jeziornych sformowano: Flotyllę Czudzką, Flotyllę Ładoską, Flotyllę Oneską i Flotyllę Ilmieńską.

W sierpniu 1941 roku bombowce Floty Bałtyckiej, startujące z lotniska na wyspie Ozylii (Sarema)Ozylia (Sarema), przeprowadziły pierwszy nalot na Berlin.

W 1941 roku okręty i samoloty floty postawiły 9812 min.

1941

Przygotowania Kriegsmarine

Przygotowania do działań wojennych przeciwko Związkowi Radzieckiemu zostały rozpoczęte wczesną wiosną. W kwietniu 1941 roku założono w Kilonii sztab dowódcy marynarki „C”, któremu miały podlegać siły morskie w rejonie od granicy niemiecko-radzieckiej (litewskiej) aż do łotewskich wysp, czyli niemal do skraju Zatoki Fińskiej włącznie. W maju sztab ten został przeniesiony do Świnoujścia, a w czerwcu do Kłajpedy, gdzie oczekiwał wybuchu wojny, aby wraz z czołówką armii dotrzeć do Lipawy, wyznaczonej na jego pierwszą wojenną siedzibę.

W maju powstał w Eckernförde sztab dowódcy marynarki „D”, który miał dowodzić w rejonie Zatoki Fińskiej aż do Leningradu. Warto dodać, że w lipcu, gdy ofensywa Wehrmachtu była już w toku, zostały powołane stanowiska komendantów morskich wszystkich portów bałtyckiego wybrzeża Związku Radzieckiego, zarówno tych już zajętych, jak i tych, których zajęcie było przewidziane w najbliższej przyszłości. Wtedy to m.in. powołano komendanta morskiego „R”, który był przewidziany na stanowisko dowódcy morskiego Leningradu, a właściwie Petersburga, gdyż taką nadano mu nazwę. Pełna niemiecka nazwa urzędu to Seekommandant von St. Petersburg.

W maju niemieckie transportowce zaczęły przewozić żołnierzy do Finlandii i północnej Norwegii. Do połowy czerwca 32 tys. żołnierzy znalazło się na ziemi fińskiej, a 11 tys. wzmocniło hitlerowskie garnizony na dalekiej północy, w rejonie na wschód od Tromso. W końcu maja, gdy przygotowania do wojny były już zaawansowane, Hitler kazał wycofać z Leningradu przebywającą tam ekipę inżynieryjno–techniczną Kriegsmarine pod dowództwem admirała Otto Feige, która została tam skierowana po sprzedaniu Związkowi Radzieckiemu ciężkiego krążownika „Lützow”, by pomagać w jego wykończeniu.

12 czerwca niemieckie okręty zajęły pozycje operacyjne na środkowym Bałtyku, natomiast duże trałowce, kutry trałowe oraz ścigacze, przeznaczone do pierwszych działań przeciwko Związkowi Radzieckiemu, zostały przerzucone z Pilawy do nowych baz. Oprócz trzech flotylli tych jednostek skierowano tam również kilka dużych pomocniczych stawiaczy min, starannie zamaskowanych jako zwykłe statki handlowe. Dwa dni później niemieckie statki handlowe otrzymały zakaz realizacji wcześniej zaplanowanych rejsów do radzieckich portów, a jednostkom Handelsmarine znajdującym się już w portach ZSRR nakazano niezwłocznie je opuścić i powrócić do kraju. Wszystkie te rozkazy oraz ruchy niemieckiej floty i floty handlowej — podobnie jak działania wojsk lądowych i lotnictwa — jednoznacznie wskazywały na przygotowania do inwazji. Mimo to, gdy rozpoczęła się agresja, zaskoczenie strony radzieckiej było niemal całkowite.

Cztery dni przed wyznaczonym terminem, w którym „Plan Barbarossa” miał wejść do realizacji, Kriegsmarine podjęło pierwsze działania. Na środkowym Bałtyku niemieckie minowce położyły zapory minowe, nazwane kryptonimem „Wartburg”. Położono 3300 min i boi ostrzegawczych, od południowego wybrzeża Olandii aż do granicy niemiecko-radzieckiej oraz wokół portów Kłajpeda, Pilawa i Kołobrzeg.

Oprócz przedsięwzięć o charakterze obronnym, które nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, w dniu następnym podjęto decyzję o realizacji działań o zbliżonym zakresie, lecz zaczepnym charakterze. Decyzja ta była zmianą dotychczasowej strategii, ukierunkowaną na przejęcie inicjatywy w prowadzonych operacjach.

Dowódca niemieckich okrętów minowych w Finlandii otrzymał rozkaz przeprowadzenia w dniu 21 czerwca podobnych akcji, ale już na wodach Zatoki Fińskiej. Tego dnia z baz w szkierach wyszły na wody zachodniej części Zatoki Fińskiej okręty grup minowych, aby położyć zapory, które miały odgrodzić drogę w głąb Zatoki okrętom stacjonującym w bazach łotewskich. Z Turku wypłynęły jednostki grupy „Nord”, składającej się ze stawiaczy min „Tannenberg”, „Brummer” i „Hansestadt Danzig” w towarzystwie ścigaczy oraz kutrów trałowych. Pół godziny przed północą z 21 na 22 czerwca zaczęły stawiać zaporę na północ od wyspy Hiuma (Dago), nazwaną kryptonimowo „Apolda”.

Z rejonu Porkkala wypłynęła grupa niemieckich stawiaczy min – Cobra, Königin Luise i Kaiser – w asyście kutrów trałowych, by zablokować wejście do Zatoki Fińskiej w najwęższym miejscu, między wysepką Jussaro a Paldiski. W tym miejscu utworzono rozległą zaporę minową nazwaną „Corbetha”. Podczas jej zakładania niektóre jednostki obu grup zbliżyły się do radzieckich rejonów patrolowych, jednakże przeciwna strona prawdopodobnie nie zarejestrowała działań, gdyż stawiacze min – przebrane za zwykłe statki handlowe – były traktowane jako neutralne, jeśli w ogóle zostały spostrzeżone.

Trzy niemieckie stawiacze min – Tannenberg, Hansestadt Danzig i Preußen – podczas powrotu do Niemiec po wyłożeniu zapór „Apolda” i „Corbetha”, w lipcu 1941 roku weszły w pobliżu południowego wybrzeża Olandii na pole minowe wcześniej założone na niemieckie żądanie przez Szwedów i zatonęły, ponosząc znaczne straty w ludziach.

O godzinie 2:21 dnia 22 czerwca jednostki grupy „Nord” zbliżyły się na odległość zaledwie dwóch mil morskich od północnego wybrzeża wyspy Hiuma, zespół został wykryty przez dwa radzieckie samoloty, które zaatakowały przeciwnika z broni maszynowej, a ten odpowiedział ogniem artylerii przeciwlotniczej, jednak bezskutecznie. Było to pierwsze starcie w tej nowej wojnie na Bałtyku, rozegrane blisko dwie godziny przed rozpoczęciem przez Niemców napaści na Związek Radziecki. Tejże samej nocy jeden radziecki trałowiec otworzył ogień do niemieckiego statku handlowego, ale oddalił się po zbliżeniu się trzech fińskich patrolowców.

Działania Kriegsmarine

Około godziny 4:00 dywizje Wehrmachtu przekroczyły granicę, rozpoczynając działania wojenne. Zaskoczone radzieckie wojska obrony pogranicza nie były w stanie stawiać skutecznego oporu i w rezultacie linie obronne zostały przerwane, a niemieckie dywizje zaczęły wdzierać się w głąb Związku Radzieckiego.

W dniu 1 lipca została zajęta, po dziesięciodniowym oporze, Lipawa. Tydzień później niemieckie wojska doszły do Rygi. Po obu brzegach Zatoki Ryskiej, a także na jej wodach, doszło do zaciekłych walk.

W dniu 6 lipca, podczas stawiania min przez radzieckie okręty, wywiązała się bitwa pomiędzy zespołem radzieckim a okrętami niemieckimi, z których trzy zostały uszkodzone i zmuszone do wycofania. Kilka dni później w rejonie Parnawy wpłynął na minę i zatonął niemiecki trałowiec M-23.

Dnia 2 sierpnia radziecki okręt podwodny S-11 zatonął w rejonie Hiumy po wpłynięciu na minę.

Dnia 12 sierpnia radziecki niszczyciel Karol Marks został zatopiony w Zatoce Fińskiej przez niemieckie samoloty.

Dnia 24 sierpnia w Zatoce Fińskiej na minach zatonął radziecki niszczyciel Engels.

Dnia 27 sierpnia rozpoczęła się ewakuacja radziecka z okrążonego Tallinna. W skład konwoju ewakuacyjnego wchodziło 29 dużych statków, załadowanych wojskiem oraz inne okręty. Jego osłonę stanowiły krążownik Kirow, 4 niszczyciele i 3 okręty podwodne. Dalszą osłonę tworzyły 3 niszczyciele i 4 okręty podwodne, dozorowce i ścigacze. Na minach lub od bomb zatonęło 10 statków, okręt podwodny S-5 i niszczyciele Jakow, Swierdłow, Kalinin, Artiom, Wołodarskij i Skoryj, eskortowce „Snieg” i „Cykłon”. Radziecki okręt podwodny Szcz-301 zatonął w Zatoce Fińskiej po wejściu na miny.

Dnia 29 sierpnia do Kronsztadtu z Tallinna z 29 statków dotarł tylko jeden, a flota wojenna straciła w sumie 10 statków. Ewakuowano ogółem 18 tys. żołnierzy i ok. 200 okrętów różnych klas.

Dnia 30 sierpnia radziecki okręt podwodny „S-6” został zatopiony na zachodnim wybrzeżu Sereny przez niemieckie samoloty.

Rozpatrując sytuację wojenną w dniu zajęcia Rygi, 9 września admirał Raeder zwracał Hitlerowi uwagę na możliwość przedarcia się głównych sił radzieckiej floty bałtyckiej z głębi Zatoki Fińskiej do Szwecji, w celu internowania i uchronienia się w ten sposób od zniszczenia. Kriegsmarine miała podjąć wszelkie możliwe kroki, aby temu przeszkodzić, ale jasne było, że samymi lekkimi jednostkami, nie potrafi tego dokonać. Dlatego też, gdy po dwóch miesiącach wojska niemieckie podeszły pod Leningrad i zdaniem Hitlera nadszedł moment, w którym flota radziecka będzie próbowała przedrzeć się z Kronsztadu na zachód. Pogląd ten podzielało również Seekriegsleitung, więc rozkazał on sformować silną flotę, która by mogła przeszkodzić tej próbie. Nowa formacja otrzymała nazwę „Flota Bałtów” (Baltenflotte), a na jej czele decyzją Raedera stanął wiceadmirał Ciliax. W skład podległej Ciliaxowi floty weszły: gotowy do służby liniowej pancernik Tirpitz, ciężki krążownik Admiral Scheer, lekkie krążowniki Köln i Nürnberg, trzy niszczyciele, pięć torpedowców i flotylla ścigaczy.

23 września zespół okrętów wyruszył ze Świnoujścia do alandzkich szkierów. Równocześnie drugi, znacznie słabszy zespół, składający się z lekkich krążowników Emden i Leipzig oraz flotylli ścigaczy, opuścił tę samą bazę, udając się do Lipawy, skąd miał w razie potrzeby, współdziałać w akcji przeciwko przebijającej się z Zatoki Fińskiej flocie radzieckiej.

W listopadzie 1941 roku Baltenflotte uległa rozwiązaniu, a tworzące jej rdzeń duże jednostki zostały skierowane na zachód. Uprzednio, pod koniec trzeciej dekady września i z początkiem października, okręty zespołu lipawskiego z „Emdenem” i „Leipzigiem” na czele oraz ściągnięty dodatkowo „Köln”, wzięły udział w łamaniu radzieckiego oporu na wyspach Sarema (Ozylia) i Hiuma (Dago).

W dniu 6 listopada uległo likwidacji stanowisko dowódcy „C”, a podległy mu dotąd pas wybrzeża, wszedł w zasięg władzy dowódcy „D”, przemianowanego na dowódcę marynarki „Ostland”. Ta reorganizacja, w wyniku której podlegało mu całe nowo zdobyte wybrzeże, od dawnej granicy niemiecko-radzieckiej, aż do głównej linii frontu w Zatoce Fińskiej, związana była z ustabilizowaniem się tego frontu i fiaskiem koncepcji błyskawicznej kampanii na wschodzie. Ostatecznie przyniosła całkowite rozgromienie wojsk radzieckich przed nastaniem zimy.

Kryptonimy ważniejszych operacji Kriegsmarine

• Operacja Beowulf – („Beowulf”) – zajęcie wysp w Zatoce Ryskiej jesienią 1941 roku,
• Operacja Nordwind – („Północny wiatr”) – niemiecko–fiński pozorowany wypad w rejon wyspy Dago, zakończony zatonięciem pancernika obrony wybrzeża „Ilmarinen” 13 września 1941 roku,
• Operacja Südwind – „Unternehmen „Südwind” – trzy pozorowane akcje niemieckie przeciw wybrzeżu Ozylii w połowie września 1941 r,
• Tanne West – Unternehmen „Tanne West” – niezrealizowany plan zajęcia Wysp Alandzkich latem 1941 r,
• Operacja Westfalen – Unternehmen „Westfalen” – ostrzeliwanie niemieckich pozycji na Przylądku Ristna, na wyspie Hiuma (Dago) przez krążownik „Köln”, wrzesień 1941 r,
• Operacja Westwind – Unternehmen „Westwind” – pozorowany niemiecki desant na Ozylii, 13 września 1941 r.

Operacje Floty Bałtyckiej

• Walki o Lipawę (22–27 czerwca 1941),
• Obrona Hanko (22 czerwca – 2 grudnia 1941),
• Obrona Tallinna (1941),
• Ewakuacja Tallinna (28 sierpnia – 2 września 1941),
• Obrona Wysp Moonsundzkich (6 września – 22 października 1941),
• Blokada Leningradu (8 września 1941 – 18 stycznia 1944).

1942

Po ustąpieniu pokrywy lodowej w Zatoce Fińskiej wiosną 1942 roku Niemcy przystąpili do przebazowania okrętów Kriegsmarine do portów bałtyckich i fińskich z baz w północnych Niemczech. Późną wiosną i wczesnym latem 1942 roku na północnym i zachodnim Bałtyku operowały następujące jednostki: 1 Minensuch Flotylli, 11 Minensuch Flotylli, 12 Minensuch Flotylli, 18 Minensuch Flotylli, 31 Minensuch Flotylli, 34 Minensuch Flotylli, Räumboote (trałowce) oraz Roland Kaiser, 12 grupa ścigaczy okrętów podwodnych, 3 grupa łodzi patrolowych, 27 grupa Amphibious Assault, oraz 32 dodatkowe przybrzeżne łodzie patrolowe.

W lecie 1942 roku wszystkie wyspy w Zatoce Fińskiej, z wyjątkiem Lavansaari i Seiskarisaari, znajdowały się w rękach niemieckich lub fińskich.

Niewielka liczba radzieckich okrętów podwodnych przedarła się na Bałtyk, a spowodowane przez nie straty były niewielkie (zatopiono 18 statków przy stracie 16 okrętów podwodnych).

Do końca roku fińskie i niemieckie siły morskie postawiły następujące, główne pola minowe w Zatoce Fińskiej:

• Nashorn – postawione od maja do września 1942 r., ciągnące się od Hanko do estońskiego wybrzeża,
• Seeigel – postawione od maja do października 1942 r., w pobliżu Suurtöttarsaar, Zatoka Fińska,
• Rukajärvi – postawione od maja do października 1942 r., w pobliżu Suursaari, Zatoka Fińska,
• Lachs – stawiane od lipca do sierpnia 1942 r., w pobliżu Wyspy Ulko Tammio,
• Norppa – postawione do sierpnia 1942 r., w pobliżu Wyspy Someri, Zatoka Fińska,
• Seehund – postawione do sierpnia 1942 r., w pobliżu Wyspy Lavansaari, Zatoka Fińska,
• Ontajärvi – postawione do sierpnia 1942 r., w pobliżu Wyspy Someri, Zatoka Fińska,
• Brummbär – postawione do czerwca 1942 r., w pobliżu Wyspy Seiskari, Zatoka Fińska,
• Peninkulma – stawiane od września do października 1942 r., w pobliżu Wyspy Peninsaari,
• Słup i pole minowe Tiger – postawione od maja do czerwca 1942 r., przy wejściu do przystani w Kronsztadzie.

Niemieckie i radzieckie operacje morskie zakończono na przełomie października i listopada, gdy zimą Bałtyk zamarzł.

Kryptonimy ważniejszych operacji Kriegsmarine

• Operacja Klabautrmann – („Smętek morski”) – akcja ścigaczy przeprowadzona w czerwcu 1942 roku na jeziorze Ładoga, przeciwko statkom zaopatrującym Leningrad.

1943

W 1943 r. wzmocniono blokadę. Wiosną tego roku powołano specjalny zespół floty, tzw. Netsperrverband (blisko 150 stawiaczy min i sieci oraz kutrów trałowych, trałowców pomocniczych, patrolowców i innych mniejszych jednostek), który przegrodził Zatokę Fińską siecią zaporową. Wraz z nowymi polami minowymi, bateriami nadbrzeżnymi, stacjami radio–hydrolokacyjnymi oraz stanowiskami reflektorów, ubezpieczana przez artylerię przeciwlotniczą – stworzyła ona skuteczny system ochrony przed próbami przedarcia się radzieckich okrętów podwodnych na Bałtyk. W efekcie w 1943 r. żadnej jednostce radzieckiej nie udało się pokonać blokady, a kilka okrętów podwodnych zatopiono. W tym samym roku wzrosło zagrożenie żeglugi ze strony radzieckiego lotnictwa morskiego, wykonującego misje poszukiwawczo–uderzeniowe dalekiego zasięgu i minowe (w latach 1942–1943 zniszczyło około 20 jednostek wojennych, handlowych i pomocniczych). Mimo to w latach 1942–1943 Bałtyk mógł być względnie bezpiecznie wykorzystywany jako akwen szkoleniowy dla U-Bootów i połączenie komunikacyjne Rzeszy ze Skandynawią.

1944

8 kwietnia na zachód od Pilawy, po zderzeniu z niemieckim statkiem SS „H. Frose” zatonął niemiecki okręt podwodny U-2. 11 kwietnia w porcie w Szczecinie amerykańskie samoloty zatopiły niemiecki okręt podwodny U-108. 27 kwietnia w rejonie Świnoujścia, po wejściu na minę, zatonął niemiecki okręt podwodny U-803. Dnia 3 czerwca radzieckie wojska Frontu Leningradzkiego zdobyły miasto Wyborg. Radzieckie samoloty podczas ataku na bazę minowców w Kirkkomaansaari zatopiły 2 niemieckie transportowce min „Otter” i „Pargas” wraz z 270 minami na pokładach. W celu opóźnienia radzieckich desantów w Zatoce Wyborskiej Niemcy wysłali tam dwa nowe niszczyciele T–30 i T–31. W gęstej mgle na północ od Narwi zostały one zaatakowane przez radzieckie kutry torpedowe. T-31 został zatopiony, a drugi niszczyciel się wycofał.

29 czerwca radzieckie wojska Frontu Leningradzkiego zdobyły miasto Pietrozawodsk. 15 września 1944 Kriegsmarine podjęła nieudaną operację Tanne Ost, mającą na celu okupację fińskiej wyspy Suursaari. Dnia 31 października przez lotnictwo radzieckie zatopiony został „SS Bremerhaven”. 12 grudnia na południowy wschód od Tallinna na miny zrzucone przez radzieckie samoloty wpłynęły niemieckie niszczyciele Z–35 i Z–36. Na północ od Pilawy, na skutek zderzenia z niemieckim trałowcem M-203, zatonął niemiecki okręt podwodny U-416. W Zatoce Fińskiej radziecki okręt podwodny „Lembit” zatopił niemiecki okręt podwodny U-479.

W nocy z 18 grudnia na 19 grudnia miał miejsce ciężki nalot skierowany przeciwko gdyńskiej stoczni. Został przeprowadzony przez 236 maszyn typu Avro Lancaster z 5 Grupy Dowództwa Bombowego Royal Air Force. Nalot rozpoczął się krótko przed godziną 22:00. Stocznia Deutsche Werke Kiel Werke Gotenhafen straciła możliwość produkcji. Zniszczono warsztaty i magazyny stoczniowe, a uszkodzone zostały: tokarnia, warsztat silników, hala budowy okrętów, kutrów trałowych (R-Boot) i torpedowych (S-Boot), położone w rejonie Basenu II. Utracono wielką halę budowy maszyn (Maschinenbauhalle), znajdującą się na terenie Neue Werft, sekcji produkcji okrętów podwodnych typu XXI. Śmierć większości wykwalifikowanych inżynierów, odpowiedzialnych za prace przy budowie oraz naprawach okrętów podwodnych, którzy zginęli w zawalonym schronie przeciwlotniczym, spowodowała wstrzymanie prac remontowych U-Bootów oraz wyeliminowanie gdyńskiej stoczni z programu budowy sekcji U-Bootów typu XXI. Pozostałe budynki zostały pozbawione dostaw energii, sprężonego powietrza, acetylenu, tlenu i pary. Zniszczono lub zablokowano drogi dojazdowe, nieprzejezdne z powodu zwałów gruzu oraz lejów po bombach. Zniszczono dwa największe doki pływające. Te kolosy o nośności 70 000 i 40 000 ton pozwalały na dokonywanie napraw nawet największych jednostek nawodnych Kriegsmarine. Poza dokami Cäsar i Bruno, stracono również kilka mniejszych doków – w Basenie VI zatonęły doki IV i V, co ostatecznie przesądziło o wyeliminowaniu gdyńskiej stoczni z działalności na większą skalę.

Dnia 26 grudnia koło Świnoujścia po wejściu na minę zatonął niemiecki okręt podwodny U-2342.

Kryptonimy ważniejszych operacji Kriegsmarine

• Operacja Birke – („Brzoza”) – plan ewakuacji Finlandii, realizowany od końca sierpnia 1944 roku,
• Operacja Buchenwald – wypad niemieckich torpedowców i fińskich ścigaczy w Zatoce Fińskiej 15 i 16 lipca 1944 roku,
• Operacja Drosself ang – („Sidła na drozdy”) – wypad torpedowców do Zatoki Wyborskiej w nocy 20 czerwca 1944 roku,
• Operacja Tanne Ost – projektowane przez Niemców zajęcie wyspy Hogland w Zatoce Fińskiej,
• Operacja Nordlicht – ewakuacja niemieckich wojsk z południowej Finlandii i północnej Norwegii po kapitulacji Finlandii w październiku 1944 r,
• Operacja Steinhäger – nieudana niemiecko–fińska próba zajęcia wyspy Narwi w nocy 27/28 czerwca 1944 r.

1945

Na początku roku okręty Kriegsmarine intensywnie działały wzdłuż brzegów Prus Wschodnich i Pomorza. W dniach 29 – 31 stycznia „Prinz Eugen” wspierał obrońców Sambii. 8 lutego 1945 „Lützow” i „Admiral Scheer” ostrzeliwały wojska radzieckie pod Elblągiem. Te trzy jednostki uczestniczyły również w obronie Kołobrzegu (marzec 1945). 11 marca „Admiral Scheer” wspomagał niemieckie kontrataki w rejonie Dziwnówka. Silny ostrzał ze wszystkich czterech ciężkich okrętów, a także lekkich krążowników „Köln” i „Leipzig”, 9 niszczycieli i wielu mniejszych jednostek, towarzyszył obronie Gdyni i Gdańska (marzec 1945). 1 maja w bazie w Wilhelmshaven załoga U–3006 zatopiła własny okręt. Bałtyk: Na północny zachód od Wesermünde niemieckie załogi zatopiły okręty podwodne U–3001, U–3009 i U–612. 2 maja admirał Karl Donitz stanął na czele rządu. Berlin skapitulował. O godz. 15:00 opór Niemców został złamany. W bazie w Travemünde własne załogi zatopiły okręty U–2526, U–2527, U–2528, U–2531, U–2535, U–2536, U–3002, U–3016, U–3018, U–3019, U–3020, U–3021, U–3516, U–3517 i U–316. W Hamburgu załogi niemieckie zatopiły U-3004, U-3506. W Wilhelmshaven natomiast U-3504, U-71, U-552, U-554. 3 maja w bazie w Hamburgu niemieckie załogi zatopiły własne okręty podwodne U-2501, U-2504, U-2505, U-3502. W bazie w Travemünde zatopiono okręty U-2510, U-2533, U-3011, U-3012, U-3013, U-3022, U-3025, U-3026, U-3027, U-3037, U-3507, U-3511, U-3513, U-1170. W Eckernförde własne załogi zatopiły U-2512. W Kilonii zatopiono U-2519, U-2520, U-2539, U-2543, U-2545, U-2546, U-2548, U-2552, U-3003, U-3005, U-3010, U-3029, U-3031, U-3038, U-3039, U-3040, U-3509, U-3518 i U-52, U-475, U-560, U-748, U-903, U-922, U-924, U-958, U-1192. Koło Neustadt zatopiono U-3014, U-3024 i U-48. W bazie w Nordenham zatopiono U-323. W Wilhelmshaven zatopiono U-339, U-382, U-708. W Wesermünde natomiast U-822, U-828. W cieśninie Wielki Bełt niemiecka załoga zatopiła własny okręt podwodny U-3028, a w cieśninie Mały Bełt zatopiono U-3030, U-3032. 4 maja w rejonie Eckernförde brytyjskie samoloty zatopiły niemiecki okręt podwodny U-876. W Zatoce Flensburskiej niemieckie załogi zatopiły U-2540, U-3033, U-46, U-267, U-290, U-393. W Kanale Kilońskim zatopiono U-428. W cieśninie Mały Bełt brytyjskie samoloty zatopiły U-579. 5 maja w bazie w Wesermünde niemieckie załogi zatopiły własne okręty podwodne U-38, U-3047, U-3050, U-3051, U-3501. We wschodniej części Zatoki Flensburskiej niemieckie załogi zatopiły własne okręty podwodne U-2507, U-2517, U-2522, U-2525, U-2541, U-2551, U-3015, U-3022, U-3034, U-3044, U-3510, U-349, U-351, U-370, U-397, U-717, U-721, U-733, U-746, U-750, U-827, U-999, U-1025, U-1056, U-1101, U-1168 oraz U-1193. Niemiecka załoga zatopiła własny okręt podwodny U-2503. Na wschód od Aarhus w Danii załoga niemiecka zatopiła okręt podwodny U-2544. W rejonie Lubeki zatopiono U-1016. W Kattegat brytyjskie samoloty zatopiły niemiecki okręt podwodny U-534.

Zimą 1945 r. rozpoczęła się ewakuacja Prus Wschodnich i Pomorza. Ważną rolę odegrała w niej flota. Ewakuację przeprowadzano mimo ataków radzieckiego lotnictwa i łodzi podwodnych, ponosząc ogromną liczbę ofiar.

Marsze śmierci – Ewakuacja morska

Ponieważ rejon Żuław Wiślanych był już otoczony przez wojska radzieckie, więźniów można było ewakuować jedynie drogą morską. Władze obozu Stutthof przewidziały trzy etapy ewakuacji. W pierwszym – więźniowie mieli dotrzeć pieszo lub kolejką do ujścia Wisły w rejonie Mikoszewa i Świbna, w drugim mieli być przewiezieni na Mierzeję Helską, w trzecim etapie umieszczeni na barkach i skierowani drogą morską do III Rzeszy.

25 kwietnia odbył się o godzinie 10:00 apel, podczas którego zaniechano przeliczenia więźniów. Nie sporządzono też ewidencji ewakuowanych. Obóz opuściło około 3300 osób. Więźniom wydano prowiant: pół bochenka chleba, ćwiartkę margaryny i kawałek suchej wędliny. Następnie podzielono ich na dwie grupy, pierwszą popędzono pieszo, drugą przewieziono kolejką do Mikoszewa (niem. Nickelswalde). Obydwie grupy zatrzymano na polanie u ujścia Wisły, gdzie przez noc i następny dzień oczekiwały na dalszy transport. Przed ewakuacją SS-mani strzelali do Żydówek.

Tablica pamiątkowa w Mikoszewie

27 kwietnia z Helu wypłynęły cztery barki: „Wolfgang” (ok. 1000 osób, z czego dużą część stanowili Norwedzy, Duńczycy, Finowie, Litwini, Polacy, Niemcy i Żydzi), „Vaterland” (ok. 1000 osób, część stanowili Polacy, również kobiety z małymi dziećmi i Żydzi, a także Łotysze, Rosjanie oraz Niemcy), trzecia barka o nieustalonej nazwie (około 600 osób: Polacy, Rosjanie i Żydzi) i czwarta barka z żółtą flagą tzw. kwarantannowa (500 osób: Żydzi i Ukraińcy). Barki rzeczne nie były przystosowane do podróży pełnomorskiej i przewozu ludzi. Posiadały ładownie, składające się z kilku komór przegrodzonych żelaznymi ścianami. Komory (szerokość: 5 m, długość: 8 m oraz wysokość: 3 m) wyścielone były jedynie przegniłą słomą. Więźniów upchano w ładowniach pod pokładem, gdzie przebywali bez dostępu do świeżego powietrza i światła.

Z KL Stutthof, wraz z podobozem w Gdyni, ewakuowano drogą morską około 5000 więźniów. Obóz macierzysty 25 i 27 kwietnia opuściło około 4400 osób. Liczba ofiar ewakuacji wyniosła prawie 50 procent. Więźniowie, ze względu na ogromną śmiertelność i okoliczności zagrażające życiu, nazwali barki, na których płynęli, „barkami śmierci”.

Bitwy powietrzno – morskie w zatokach Gdańskiej i Pomorskiej oraz koło Lipawy

W marcu i kwietniu 1945 r. radzieckie lotnictwo morskie zintensyfikowało działania, prowadząc serię bitew powietrzno-morskich na południowym Bałtyku. W starciach tych, mających charakter bitew powietrzno–morskich, obie strony poniosły straty, lecz znacznie dotkliwsze poniosła niemiecka flota. 6 marca samoloty radzieckie wykonały szereg uderzeń, topiąc 9 jednostek niemieckich. Następnego dnia, w rejonie Helu, zatopiono motorowiec „Flensburg” o pojemności brutto 5450 BRT. 9 marca radzieckie samoloty uszkodziły okręt podwodny U-351 i zatopiły bądź ciężko uszkodziły 6 transportowców, okręt patrolowy i statek pasażerski „Meteor” (pojemność brutto 3717 BRT). 10 marca w rejonie Półwyspu Helskiego po uszkodzeniach wpłynęły na mieliznę 3 ścigacze okrętów podwodnych: UJ 302, UJ 303 i UJ 305.

Kryptonimy ważniejszych operacji Kriegsmarine

• Operacja „Hannibal”,
• Fall Eva,
• Operacja „Walpurgisnacht” – Unternehmen „Walpurgisnacht” (Noc Walpurgi) – ewakuacja wojsk niemieckich z Kępy Oksywskiej w dniach 4–5 kwietnia 1945 r.

Desant na Bornholm

• Radziecka okupacja Bornholmu

Zobacz też

• Walki na Morzu Czarnym w II wojnie światowej
• S-13 (1939)

Bibliografia

• Encyklopedia II wojny światowej, praca zbiorowa, Warszawa 1975
• E. Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1970
• E. Kosiarz, Druga wojna światowa na Bałtyku, Gdańsk 1988
• E. Kosiarz, Działania flot w drugiej wojnie światowej, Gdańsk 1989
• E. Kosiarz, Wojna na morzach i oceanach 1939-1945. Charakterystyka i kronika wydarzeń, Gdańsk 1988
• J. Lipiński, Druga wojna światowa na morzu, Gdańsk 1970
• J. Pertek, Na Bałtyku, w Arktyce i na Morzu Czarnym, Poznań 1989
• M. Porwit, Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku, Warszawa 1983
• Wojna obronna Polski 1939, [w:] Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, pod red E. Kozłowskiego, Warszawa 1979
• U-boot.org. [dostęp 2015-02-24]. (pol.).